MARCIN ROTKIEWICZ

W KRÓLESTWIE MONSZATANA

GMO, gluten i szczepionki

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Dawid Ryski

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © by Marcin Rotkiewicz, 2017

Opieka redakcyjna Łukasz Najder

Redakcja Anastazja Oleśkiewicz

Korekta Sandra Trela / d2d.pl, Ewa Polańska / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Alicja Listwan / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-595-1

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Wołowiec 2017

Wydanie I

SPIS TREŚCI

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

WSTĘP – w którym oglądamy wielką katastrofę z wysokości dziesięciu tysięcy metrów

ROZDZIAŁ 1 – w którym spotykamy amerykańskiego proroka i niemieckiego anarchistę

ROZDZIAŁ 2 – w którym atomowi ogrodnicy hodują jajka z niespodzianką

ROZDZIAŁ 3 – w którym ludzie w skafandrach rozpylają zmodyfikowane bakterie oraz wybucha wojna pomidorowa

ROZDZIAŁ 4 – w którym kukurydza zmienia się w wirusa, a rolnicy popełniają masowe samobójstwa

ROZDZIAŁ 5 – w którym ludowa biologia i moralne obrzydzenie walczą z GMO

ROZDZIAŁ 6 – w którym na scenę wkraczają denialiści, nauczyciel tańca i sprytny rolnik odgrywający rolę męczennika

ROZDZIAŁ 7 – w którym na Ziemi pojawia się Monszatan, a rockowy bard układa przeciw niemu pieśń

ROZDZIAŁ 8 – w którym brytyjscy lordowie tworzą uduchowione rolnictwo organiczne (czyli ekologiczne)

ROZDZIAŁ 9 – w którym zawiązuje się globalny pszeniczny spisek wymierzony w ludzkość

ROZDZIAŁ 10 – w którym ludzkość zostaje zaatakowana przez wirusa paniki

ZAKOŃCZENIE – w którym naukowcy hodują rośliny przyszłości, a ekoaktywiści wzniecają bunt

DODATEK – w którym obalone zostają największe mity na temat GMO

Podziękowania

Przypisy końcowe

Przypisy

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Właścicielem tej kopii jest PAWEL KRAWCZYK

WSTĘP

w którym oglądamy wielką katastrofę z wysokości dziesięciu tysięcy metrów

Wiele razy przelatywałem samolotem (w roli pasażera) nad Europą. Sporo tych podróży odbywało się z Warszawy w kierunku zachodnim, czasami z odbiciem na północ lub południe. Zanim wsiądę do samolotu, staram się wcześniej zarezerwować przez internet miejsce przy oknie. I prawdę mówiąc, nie bardzo wiem po co. Przy czystym niebie widoki na europejskich trasach są na ogół dość monotonne: miasta w postaci małych plam, niewielkie kępki lasów i dominujące wszędzie szachownice pól uprawnych.

A jednak zdarzyło się, że obrazy te wywołały u mnie coś w rodzaju olśnienia. Chodzi mi o uczucie, gdy nagle w czymś pozornie nieciekawym zaczynamy dostrzegać coś bardzo istotnego, unaoczniającego jakieś skomplikowane zjawisko. Zaczynamy lepiej rozumieć otaczającą rzeczywistość, puzzle składają się w klarowny obraz. I od takiego właśnie „olśnienia” chciałbym rozpocząć tę książkę.

Tego dnia – chyba lecąc nad Niemcami – znów patrzyłem na ową monotonną szachownicę pól i nagle zdałem sobie sprawę, co tak naprawdę mam przed oczami. Że dopiero z wysokości około dziesięciu kilometrów dostrzegam gigantyczną, przerażającą wręcz skalę zniszczeń naturalnego środowiska, która ukryta jest za pozornie sielskimi obrazami. Rolnictwo na ogół kojarzy nam się z bliskością natury – uprawianiem roślin czy krowami skubiącymi soczystą trawę na zielonej łące. Czymś, co stoi na antypodach brudnego i trującego przemysłu. Trudno o większy kontrast niż obraz dymiących kominów elektrowni czy fabryk zestawionych ze złotymi łanami zbóż lub polami pięknych słoneczników.

Nic bardziej mylnego. Ulegamy wielkiemu złudzeniu, bo rolnictwo – z punktu widzenia dzikiej natury – stanowi jedną z najbardziej niszczycielskich aktywności człowieka. Jest bowiem bezwzględnym starciem z bakteriami, grzybami (i nie mam tu na myśli na przykład polnych pieczarek, ale znacznie mniejszych przedstawicieli tego biologicznego królestwa, czyli pleśnie), owadami, a przede wszystkim z roślinami. Rolnika interesuje właściwie tylko jedno: aby na jego polu rosła wyłącznie ta roślina, którą zasiał lub posadził. Reszta jest wrogiem przeznaczonym do zniszczenia: zatrucia, wyrwania czy spalenia. O ile lasy i dzikie łąki tętnią różnorakim życiem, o tyle pola uprawne to niemal pustynie z punktu widzenia różnorodności biologicznej. I dlatego rolnictwo jest tak dewastujące dla środowiska naturalnego. Jeśli doda się do tego pestycydy – chemiczne środki ochrony roślin, którymi farmerzy walczą z owadami, chwastami czy grzybami – oraz nawozy sztuczne spływające do rzek, a nimi do mórz, powstaje dość przerażający obraz.

Rolnictwo dramatycznie zmieniło życie na naszej planecie, wliczając w to oczywiście nas samych. Z istot egzystujących przez dziesiątki tysięcy lat w dość egalitarnych i niewielkich grupach zbieracko-łowieckich zmieniliśmy się w członków wielomilionowych i zhierarchizowanych społeczeństw. Właśnie dzięki uprawie pól, sadów i hodowli zwierząt. Ale coś za coś. „Szlachetny dzikus” harmonijnie powiązany z otaczającą przyrodą i innymi ludźmi to mit. Sympatyczny, aczkolwiek nieprawdziwy. Życie plemion zbieracko-łowieckich wypełnione było i jest (tam gdzie one nadal egzystują, na przykład w amazońskiej dżungli) przemocą, czyli walką między grupami. I ciągłym zabieganiem o energię dostarczaną w postaci jedzenia. Na początku był głód to tytuł książki profesora Marka Konarzewskiego, biologa i popularyzatora nauki, świetnie puentujący sytuację człowieka w stanie natury. Rolnictwo zaczęło wyzwalać nas właśnie od głodu, a jego rozwój w ostatnich stuleciach spowodował, że po raz pierwszy w historii ludzkości zdobycie pożywienia (w całkiem sporej części świata) ogranicza się do krótkiej wizyty w pobliskim sklepie. To radykalna zmiana, której już chyba nie dostrzegamy i nie doceniamy.

Ceną za uwolnienie od zbieractwa i łowiectwa była kumulacja dóbr prowadząca do powstania nierówności społecznych. A także zniszczenie środowiska naturalnego na niespotykaną w dziejach naszego gatunku skalę. Staliśmy się największymi destruktorami bioróżnorodności. Na świecie żyje dziś około czterystu tysięcy gatunków roślin, z których potencjalnie nadawałoby się do jedzenia jakieś trzysta tysięcy. Ale my zapewniamy przestrzeń i możliwości rozwoju zaledwie około dwustu gatunkom, spośród których największe znaczenie ma tylko piętnaście gatunków dostarczających 95 procent kalorii spożywanych w postaci żywności na całym świecie (a same pszenica, kukurydza i ryż dają nam 65 procent kalorii)[1]. Między innymi kosztem tętniących różnorodnym życiem lasów tropikalnych, w tym słynnej amazońskiej dżungli.

Oczywiście ocena rolnictwa zależy od wyznawanego światopoglądu. Ja z przekonania jestem miłośnikiem dzikiej natury, nazwałbym się nawet ekologiem (choć nie lubię używania tego słowa w takim kontekście, co jeszcze wyjaśnię na kartach niniejszej książki), lecz równocześnie nie chciałbym żyć w jaskini, tak jak nasi przodkowie, i każdego dnia walczyć o byt. Dlatego bliskie mi są wysiłki na rzecz ochrony środowiska, zrównoważonego rozwoju i z takiej perspektywy pisałem tę książkę. Konsekwencją tego jest mój stosunek do rolnictwa. Wiem, że pozwala mi ono wygodnie egzystować, niemniej uważam, iż należy energicznie wspierać metody zmniejszania jego destrukcyjnego wpływu na środowisko.

Ten moment to najwyższa pora, by wyjaśnić Czytelnikom, jaki właściwie związek mają powyższe rozważania z genetycznie zmodyfikowanymi roślinami, czyli tak zwanym GMO[1], którym przede wszystkim poświęcam niniejszą książkę. Otóż biotechnologia, w tym inżynieria genetyczna, ma szanse uczynić rolnictwo bardziej przyjaznym dla środowiska. Domyślam się, że zdanie to niektórych Czytelników mocno zdziwiło – czy wręcz oburzyło, bo rośliny GMO[2] dość powszechnie uchodzą za coś niebezpiecznego dla zdrowia człowieka i natury. To nieprawda, a nawet więcej: jedno z największych i najbardziej rozpowszechnionych kłamstw ostatnich dekad. Między innymi dlatego postanowiłem napisać tę książkę.

Będzie to opowieść o czymś trudnym do zrozumienia, lecz przez to fascynującym, czyli powodach odrzucenia – głównie przez Europę, ale i wielu ludzi na innych kontynentach – genetycznie zmodyfikowanych roślin. O ataku na nowoczesną rolniczą biotechnologię, który przypuścili działacze organizacji deklarujących bezkompromisową obronę środowiska naturalnego. O przestraszonej i niemającej pojęcia o istocie sporu opinii publicznej. O nieodpowiedzialnych mediach i krótkowzrocznych politykach, dla których sondaże nastrojów wyznaczają horyzont myślenia i działania. O naukowcach i hochsztaplerach oraz przemyśle i wielkich pieniądzach. Będzie to również opowieść o biedzie i śmierci ludzi z powodu poznawczego lenistwa i ideologicznego zacietrzewienia sytych mieszkańców Zachodu. Zamierzam przybliżyć Czytelnikom jedną z najbardziej intrygujących i smutnych historii naszych czasów. Historii, która się jeszcze nie zakończyła, a jej finał może być albo dobry, albo zły.

Na kwestii GMO jednak tej opowieści nie zakończę, gdyż chcę również pokazać, jak analogiczne mechanizmy rządzą innymi współczesnymi zjawiskami: antyglutenową i antyszczepionkową paniką.

Ta książka jest też swego rodzaju podsumowaniem mojej ponaddwudziestoletniej pracy jako dziennikarza naukowego. W jej trakcie zawsze starałem się przedstawiać rzetelną wiedzę, by na podstawie faktów, a nie mitów, Czytelnicy mogli wyrobić sobie własne zdanie na różne tematy. Dlatego mam nadzieję, że w czasach, kiedy – jak się to teraz mówi – zaczynają dominować postprawda i „fakty alternatywne”, taka książka okaże się szczególnie przydatna.

ROZDZIAŁ 1

w którym spotykamy amerykańskiego proroka i niemieckiego anarchistę

Mieli zasłonięte materiałem twarze lub nosili maski i dlatego przypominali wyglądem pospolitych bandytów. Ponadto wkładali damskie ubrania lub przebierali się tak, by uniemożliwić rozpoznanie, kim są. Ich uzbrojenie stanowiły młoty kowalskie, siekiery, piki, a czasami również broń palna. Luddyści, bo tak nazywano tych ludzi, byli buntownikami w drugiej dekadzie XIX wieku w Anglii. Próbowali mianowicie odwrócić bieg dziejów, czyli zatrzymać ówczesną rewolucję przemysłową: ich celem stały się przede wszystkim maszyny tkackie, które z zaciekłością rozwalali, gdyż zabierały im pracę, radykalnie zmieniały dotychczasowy styl życia i niszczyły rzemiosło, przekształcając je w masową produkcję.

Ten bunt, stosunkowo szybko stłumiony przez ówczesne władze, z biegiem czasu zyskał romantyczną otoczkę niczym postać Robin Hooda (luddyści również działali między innymi w Nottingham). Miał bowiem mitycznego przywódcę, niejakiego Neda Ludda (choć nie ma pewności, czy ktoś taki istniał), zwanego również Generałem Luddem czy wręcz Królem Luddem. I kusił niemal filozoficznym przesłaniem wymierzonym w bezwzględne i coraz szybsze zmiany technologiczne. Dlatego znalazł naśladowców w postaci współczesnych neoluddystów sprzeciwiających się innowacjom. Co więcej, w ostatnich dekadach zyskał bardzo na popularności, gdyż oburzenie dziewiętnastowiecznych rzemieślników zastąpiła irytacja konsumentów z końca XX wieku domagających się na przykład „naturalnej i lokalnie wytwarzanej żywności”, a więc również wolnej od zmodyfikowanych genetycznie roślin.

Dotąd wydawało się, że nikt nie ma takiej mocy, by zastopować innowacje i zatrzymać postęp technologiczny. A jednak, w przeciwieństwie do luddystów sprzed dwóch stuleci, ich następcom udało się skutecznie opóźnić, a w niektórych rejonach świata nawet zastopować rozwój jednej z technologii – biotechnologii rolniczej wykorzystującej narzędzia inżynierii genetycznej. Za ten bezprecedensowy i niewątpliwie spektakularny „sukces” w ogromnym stopniu odpowiada pewna międzynarodowa organizacja: Greenpeace.

Przez długi czas bardzo trudno mi było zrozumieć te działania. Jeśli bowiem spojrzeć wyłącznie z racjonalnych pozycji na decyzję Greenpeace’u o podjęciu walki z biotechnologią, dającą szansę na ograniczenie negatywnych dla środowiska naturalnego skutków rolnictwa, wydawało się to skrajnie absurdalne. Dlatego czytając publikacje tej organizacji, wnikliwie analizowałem przedstawiane przez nią argumenty. Jednak im dłużej to robiłem, tym bardziej niezrozumiała wydawała mi się jej postawa, a szczególnie niejasne były powody, dla których podjęła taką decyzję. W pewnym momencie, a konkretnie na początku 2012 roku, postanowiłem więc zaczerpnąć informacji u samego źródła i zaproponowałem spotkanie ówczesnemu szefowi polskiego oddziału Greenpeace’u, panu Maciejowi Muskatowi. Chciałem dowiedzieć się, z jakich dokładnie przyczyn pod koniec lat dziewięćdziesiątych minionego wieku jego organizacja stanęła do bezpardonowej walki z GMO. Co dokładnie pchnęło ją do tej decyzji, jakie argumenty przeważyły? Czy zasięgano opinii naukowców, a jeśli tak, to kogo?

Organizację Greenpeace założyli we wczesnych latach siedemdziesiątych XX wieku w Kanadzie pacyfiści protestujący przeciwko testom broni jądrowej. Później jej działalność znacznie się rozszerzyła, zarówno tematycznie – między innymi walczono z połowami wielorybów, toksycznymi odpadami oraz energetyką jądrową – jak i terytorialnie. Greenpeace stawał się powoli globalną instytucją z bardzo dużym budżetem (obecnie wynoszącym około dwustu trzydziestu milionów euro rocznie), którą wspiera datkami ponad trzy miliony ludzi i dla której pracuje ponad trzydzieści sześć tysięcy wolontariuszy na całym świecie. Nadrzędnym celem ich działania, przynajmniej na poziomie deklaracji, jest obrona środowiska naturalnego. Stąd też określa się Greenpeace, choć według mnie błędnie i myląco[3], mianem organizacji „ekologicznej”, a jej aktywistów „ekologami”.

A wracając do mojego spotkania z szefem polskiego Greenpeace’u: gdy zadałem mu pytanie o same początki walki z GMO i źródło tak negatywnego nastawienia do tej technologii, nie potrafił na nie jasno odpowiedzieć. Wspomniał tylko ogólnikowo o dokumencie wysłanym przed laty przez naukowców do jego organizacji. Dopiero po naszej rozmowie otrzymałem z Greenpeace’u e-mail z krótką informacją, że mniej więcej dwadzieścia lat wcześniej kilku naukowców, w tym genetyk Pierre-Henri Gouyon i botanik Jean-Marie Pelt, wystosowało apel do Ecoropy (europejskiej organizacji ekologistycznej), w którym zwracało uwagę na niebezpieczeństwa związane z uwalnianiem GMO do środowiska naturalnego. „Ten list sprawił, że Greenpeace, który współpracował z Ecoropą, rozpoczął kampanię na rzecz wyeliminowania GMO z użycia w środowisku naturalnym” – informowano mnie w e-mailu. Skoro tak – kontynuowałem korespondencję – to czy mógłbym ów dokument otrzymać? Odpowiedź rzeczniczki organizacji była zaskakująca: „Nie wiem, gdzie można znaleźć ten list. Proponuję kontakt z wymienionymi naukowcami”. Jak to?! Nie ma w archiwach dokumentu, który spowodował, że Greenpeace rozpoczął jedną ze swoich największych kampanii, w dodatku kosztującą do tej pory co najmniej osiemdziesiąt cztery miliony euro[4]?

No cóż – pomyślałem – może polski oddział organizacji niewiele na ten temat wie (choć samo w sobie było to intrygujące), ale międzynarodowa centrala z pewnością dysponuje owym listem. Odpowiedź nadesłana przez rzeczniczkę Greenpeace’u z Amsterdamu (tam mieści się główna siedziba) okazała się nie mniej zagadkowa: nie posiadają tego dokumentu i sugerują, żebym skontaktował się bezpośrednio z Ecoropą… Tak też zrobiłem. Na moje pytanie odpowiedziała sama szefowa organizacji Christine von Weizsäcker: nie udało się jej znaleźć apelu naukowców w sprawie GMO w archiwach, nikt nie słyszał o tym dokumencie, a w ogóle to mógł on zostać wysłany przez ówczesny francuski oddział Ecoropy, a dziś lokalne struktury albo już nie działają, albo się usamodzielniły. Ostatnim tropem pozostawali więc dwaj francuscy naukowcy: Pierre-Henri Gouyon i Jean-Marie Pelt. Ale na moje e-maile nie doczekałem się z ich strony żadnej odpowiedzi (później zaś, w 2015 roku, Pelt zmarł).

W tamtym momencie wiedziałem więc tylko tyle, że Greenpeace rozpoczął swoją wielką akcję na podstawie apelu (ale nie wiadomo, co dokładnie w nim było) wystosowanego (być może) z jakiegoś lokalnego oddziału mało znanej organizacji Ecoropa i podpisanego przez bliżej nieokreśloną grupę naukowców, spośród których tylko dwa nazwiska są dziś znane. Dopiero pisząc tę książkę, odkryłem, że całą tę historię można potraktować jako jedną z wielu manipulacji Greenpeace’u w sprawie GMO. Choć nie kwestionuję tego, że jacyś naukowcy wysłali kiedyś jakiś list do organizacji Ecoropa, a stamtąd trafił on do Greenpeace’u. Jednak ów dokument nie miał większego (a być może nawet żadnego) znaczenia przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu wojny z GMO. Jak zatem było naprawdę?

Genetyczna Kasandra

„Wie pan, gdzie narodził się ruch sprzeciwu wobec GMO? W moim biurze” – stwierdził buńczucznie Amerykanin Jeremy Rifkin podczas rozmowy z europejskim serwisem internetowym EurActive.com, do której doszło w 2015 roku[2]. Nie były to czcze przechwałki. To rzeczywiście Rifkin dał ruchom anty-GMO, przede wszystkim Greenpeace’owi, ich credo oraz całą uzasadniającą je antybiotechnologiczną ideologię. I do dziś ma on ogromny wpływ na organizacje ekoaktywistów.

Urodził się w 1945 roku w stolicy stanu Kolorado, Denver. Jeszcze w trakcie studiów – ukończył Uniwersytet Pensylwanii, gdzie uzyskał licencjat z ekonomii, oraz Uniwersytet Tufts, w którym obronił pracę magisterską ze stosunków międzynarodowych – postanowił zostać zawodowym aktywistą. Jak po latach wspominał, myśl o działalności społecznej zakiełkowała w jego głowie dość niespodziewanie w 1967 roku, gdy pewnego dnia przechodził obok grupy studentów protestujących przeciw wojnie w Wietnamie. Zrozumiał wówczas, że nie może ich ani całej tej tragicznej sprawy zaangażowania USA w krwawy konflikt w dalekiej Azji zostawić. Już następnego dnia zorganizował na uczelni wiec poświęcony wolności słowa, a niedługo później stał się jednym z czołowych działaczy ruchów pacyfistycznych w Stanach Zjednoczonych.

Rifkin miał sporą charyzmę, niespożytą energię, świetną umiejętność autoprezentacji i wielką potrzebę bycia w centrum różnych wydarzeń oraz skupiania na sobie uwagi. Dlatego wojna w Wietnamie z czasem okazała się zbyt wąskim problemem, a przede wszystkim zmierzała ku końcowi. Włączył się więc w organizowanie skrajnie lewicowych (przynajmniej jak na standardy amerykańskie) ruchów społeczno-politycznych, które miały radykalnie zmienić Amerykę[3]. W 1973 roku zorganizował protest przeciwko koncernom naftowym. Akcja odbyła się w Bostonie w dwusetną rocznicę słynnej „herbatki bostońskiej”, czyli wyrzucania do morza transportu herbaty, który przypłynął do portu na pokładzie brytyjskich statków. Był to wyraz sprzeciwu wobec polityki Londynu i dowód rosnącego poczucia niezależności ówczesnej zamorskiej kolonii. W 1973 roku, zamiast herbaty, w wodach bostońskiej zatoki wylądowały puste beczki po ropie. Stany Zjednoczone znajdowały się wówczas na początku potężnego kryzysu naftowego[5].

To właśnie w tamtym czasie Rifkin zwrócił też uwagę na burzliwą dyskusję toczącą się wokół zastosowań inżynierii genetycznej. W 1972 roku amerykańskiemu biochemikowi Paulowi Bergowi udało się uzyskać pierwszą tak zwaną rekombinowaną (czyli zmienioną nowymi narzędziami inżynierii genetycznej) cząsteczkę DNA. Do materiału genetycznego małpiego wirusa SV40 włączył fragmenty DNA bakteriofaga (czyli wirusa atakującego bakterie) o nazwie lambda. Kolejnym krokiem miało być wkomponowanie tak powstałego „hybrydowego” wirusa do DNA bakterii Escherichia coli (żyjącej między innymi w naszych jelitach). Jednak Berg tego nie zrobił, bojąc się nieprzewidzianych, a potencjalnie bardzo groźnych konsekwencji eksperymentu, na które zwracali uwagę współpracownicy naukowca, przede wszystkim doktorantka Janet Mertz. Ich poważne obawy budziło to, że wirus SV40 potrafi wywoływać nowotwory u zwierząt, między innymi u małp. Co by się zatem stało, gdyby z laboratorium, niechcący, wydostała się tak zmodyfikowana genetycznie bakteria? Czy mielibyśmy epidemię nowotworów?

Dlatego Berg napisał list otwarty do naukowców na całym świecie, który został opublikowany pod koniec lipca 1974 roku w tygodniku „Science”. Ostrzegał w nim przed potencjalnymi niebezpieczeństwami doświadczeń polegających na przenoszeniu genów z jednych organizmów do drugich. I postulował wprowadzenie moratorium na tego typu eksperymenty do czasu zakończenia szerszej dyskusji w gronie specjalistów (i nie tylko). Choć nie wszyscy zgadzali się z Bergiem, jego apel poskutkował i w laboratoriach przestrzegano dobrowolnego moratorium. Był to pierwszy taki przypadek w historii nauki.

Rok później Berg wraz z innymi uczonymi zorganizował w miejscowości Asilomar w Kalifornii spotkanie stu czterdziestu naukowców (w tym sześćdziesięciu z dwunastu krajów oprócz USA) oraz lekarzy, prawników i szesnastu dziennikarzy. W owym zaszczytnym gronie znaleźli się też dwaj wybitni polscy genetycy: profesorowie Piotr Węgleński i Wacław Gajewski (związani z Uniwersytetem Warszawskim oraz z Instytutem Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie).

Profesor Węgleński opowiedział mi o tym wydarzeniu w wywiadzie dla „Polityki”[4]:

Przez kilka dni roztrząsaliśmy wszelkie możliwe scenariusze: co się może stać złego i dobrego dzięki metodom inżynierii genetycznej? Wśród uczonych wyczuwalny był lęk, że oto otwieramy puszkę Pandory, z której nie wiadomo co wyskoczy. A jeśli będziemy mogli modyfikować wszystko, to w pewnym momencie zaczniemy modyfikować również człowieka. Jednak obawy głównie dotyczyły zastosowań inżynierii genetycznej w celach militarnych, na przykład w postaci broni z superzjadliwych wirusów czy bakterii. Dużą rolę odegrał w tych dyskusjach James Watson, laureat Nagrody Nobla i współodkrywca – w 1953 roku – budowy cząsteczki DNA, czyli słynnej podwójnej helisy. Mówił zebranym, że jest doradcą rządu USA do spraw broni biologicznej i gdyby miał prawo zdradzić, co znajduje się w magazynach wojskowych, to uczeni nie przejmowaliby się wydumanymi niebezpieczeństwami inżynierii genetycznej. „Mamy tyle różnego rodzaju świństw, że każdego człowieka na tej planecie można by za ich pomocą zabić na osiem różnych sposobów jednocześnie. Rosjanie posiadają to samo albo i dwa razy więcej” – przekonywał.

Na konferencji ustalono, że doświadczenia polegające na modyfikacji DNA za pomocą metod inżynierii genetycznej mogą być prowadzone z zachowaniem odpowiednich środków ostrożności. Jeżeli na przykład ktoś pracuje dziś nad genami wirusa HIV, to musi to robić w najwyższej klasie zabezpieczeń. Jeżeli zaś ktoś eksperymentuje z bakteriami, do których wprowadzono gen odpowiadający za produkcję ludzkiej insuliny, to wystarczy pierwsza klasa. Czyli praktycznie rzecz biorąc – normalne laboratorium biologiczne, bo ani bakteria, ani gen insuliny nie stanowią zagrożenia. Dziś wszystkie kraje, gdzie nauka jest rozwinięta, stosują się do tych zasad. Natomiast proste doświadczenia z inżynierii genetycznej, między innymi we Francji, wykonują uczniowie już w szkołach średnich, a w Polsce studenci biologii na wszystkich uniwersytetach. Polegają one na przykład na wprowadzaniu do bakterii genu pochodzącego od robaczka świętojańskiego. I dzięki temu hodowla mikrobów pięknie świeci[5].

Ale konkluzje konferencji w Asilomar miały nie tylko wymiar praktyczny w postaci listy zaleceń, jak powinno się prowadzić eksperymenty z wykorzystaniem rekombinowanego DNA. Stały się również impulsem dla sformułowania etycznych zasad, którymi do dziś kierują się badacze wykorzystujący inżynierię genetyczną[6]. Dzięki zaś obecnym w Asilomar dziennikarzom z przebiegiem debaty naukowców mogła się zapoznać opinia publiczna. Przy czym niektóre późniejsze publikacje podsycały lęki. W 1976 roku w „The New York Times Magazine” profesor Liebe Cavalieri, biochemik z Uniwersytetu Cornell, sugerował w swoim artykule zatytułowanym New Strains of Life – or Death [Nowe odmiany życia – lub śmierci], że zmodyfikowane DNA może przypadkowo wywołać epidemię nowotworów. Wielu naukowców szybko zdementowało te spekulacje, nazywając je szalonymi lub wymysłem autora, ale tekst wywołał poruszenie. W Kongresie odbyły się przesłuchania mające ustalić, czy rząd nie powinien nałożyć ostrych restrykcji na badania z użyciem inżynierii genetycznej. W tym samym czasie burmistrz Cambridge (ale tego leżącego w amerykańskim stanie Massachusetts) Alfred Vellucci publicznie wyrażał zaniepokojenie, czy genetycznie zmodyfikowane bakterie nie wydostaną się z laboratoriów Uniwersytetu Harvarda, znajdującego się w centrum miasteczka[7].

Informacje te docierały do Jeremy’ego Rifkina, który w pewnym momencie uznał, że oto na jego oczach dzieje się coś ogromnie niebezpiecznego – człowiek zaczyna manipulować DNA organizmów żywych, w tym swoim własnym, co kojarzyło mu się z eugeniką, obiecującą wyhodowanie kiedyś zdrowszej i mądrzejszej ludzkości. Już w 1977 roku opublikował książkę zatytułowaną Who Should Play God? (co można przetłumaczyć: „Kto powinien bawić się w Boga?”), w której przypuścił ostry atak na inżynierię genetyczną. Twierdził między innymi, że „zabawa genami” może skończyć się dla ludzkości równie koszmarnie jak nuklearny holokaust spowodowany wojną jądrową. Dlatego najważniejsze pytanie, na które musimy sobie odpowiedzieć, brzmi: czy zachowamy nasz i inne gatunki, czy też będziemy je masowo przebudowywać dzięki inżynierii genetycznej? W kilku miejscach książki pisał też o mającej pojawić się kiedyś na rynku żywności zmodyfikowanej genetycznie, twierdząc między innymi, że naukowcy z koncernu General Electric już eksperymentują z tabletką pozwalającą ludziom jeść i trawić siano podobnie do krów. Ma być ona w pierwszej kolejności przeznaczona dla osób otrzymujących pomoc społeczną, jako alternatywa bonów na tradycyjną żywność.

W kolejnej książce na temat biotechnologii[6], zatytułowanej Algeny i wydanej w 1983 roku, Rifkin nawiązał do dawnej przednaukowej dziedziny wiedzy – alchemii (ang. alchemy). Jej zwolennicy wierzyli między innymi w to, że każdy metal da się odpowiednimi zabiegami przekształcić w szlachetne złoto. Podobnie współcześni naukowcy zdaniem Rifkina traktują materiał genetyczny organizmów jak plastyczną masę, którą można dowolnie lepić i mieszać, by uzyskiwać coraz doskonalsze – z punktu widzenia człowieka – stworzenia (stąd tytuł książki: Algeny). DNA, białka, komórki i całe organizmy mają się stać w przyszłości trybikami w nowych biologicznych maszynach konstruowanych zgodnie z potrzebami człowieka. Jeśli dziś inżynieria genetyczna zajmuje się bakteriami, to jutro stworzy nowy rodzaj psa, a niedługo później nowego człowieka. Zdaniem Rifkina nie powinno się na to pozwolić, gdyż w ten sposób ludzie nieodwracalnie i na gorsze zmienią świat, być może nawet doprowadzając do apokalipsy.

Na kartach Algeny skrytykował również mocno teorię ewolucji Karola Darwina, która według niego była wytworem kapitalizmu ery przemysłowej, a nie teorią naukową. Profesor Stephen Jay Gould, znany zoolog i geolog z Uniwersytetu Harvarda oraz świetny popularyzator nauki (jego książki zostały przetłumaczone między innymi na język polski) o lewicowych poglądach, w recenzji Algeny zamieszczonej w 1985 roku na łamach „Discover”[8] nie zostawił na tej książce suchej nitki. Uznał ją bowiem za sprawnie napisany traktat będący jednak antyintelektualną propagandą udającą naukę. „Chyba nigdy nie czytałem tak tandetnej książki, która byłaby reklamowana jako poważna wypowiedź znanego intelektualisty” – pisał Gould.

Stawia on tezom Rifkina pięć głównych zarzutów. Po pierwsze, autor Algeny spiera się na jej kartach nie z prawdziwą teorią ewolucji, ale z jej wręcz absurdalną karykaturą, uciekając się między innymi do używania argumentów kreacjonistów walczących zaciekle z darwinizmem. Na przykład: żywe komórki są zdaniem Rifkina zbyt skomplikowane, by mogły wyewoluować przez przypadek, gdyż prawdopodobieństwo takiego zdarzenia miałoby być znikome. Sugeruje również, że w ogóle darwinizm jest pseudonaukowy. Co więcej, w swoich atakach na ewolucję Rifkin – co Gould zauważa z pewnym rozbawieniem – posługuje się także teorią punktualizmu (według której gatunki powstają bardzo szybko, a później nie ulegają już gwałtownym przemianom) autorstwa… Goulda, ale znów w jakiejś zupełnie karykaturalnej formie.

Zarzut numer dwa: Rifkin nie rozumie tego, ani czym jest nauka, ani jak działa. Ciągle na przykład myli fakty z teoriami. Po trzecie, amerykański aktywista nie szanuje zasad uczciwej debaty, gdyż zniekształca i trywializuje argumenty przeciwników po to, żeby swoje wątpliwe twierdzenia przedstawić w różowym świetle. Pisze na przykład, że ewolucjoniści nie mają pojęcia o drzewie rodowym koni, powołując się na wystawę w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej, która odbyła się w… 1905 roku. Szczątki przodków koni ułożono na niej według wielkości kości, a nie według ich genealogii. „Racja, Jeremy, to była bardzo kiepska wystawa, ale mógłbyś przeczytać książkę Horses George’a Gaylorda Simpsona, żeby przekonać się, co wiemy na temat ewolucji tych zwierząt” – pisze Gould. Podaje również przykłady rzekomego obalenia przez Rifkina tez adwersarzy, których ci nigdy nie formułowali, albo takich, które sami dawno już porzucili.

Zarzut czwarty: Rifkin ignoruje elementarne zasady porządnej pracy naukowej, między innymi cytując stare, nieaktualne źródła lub czerpiąc informacje z drugiej ręki, na przykład z antyewolucyjnych traktatów pisanych przez kreacjonistów. „Nie widzę dowodów na to, by Rifkin większość dzieł Darwina przeczytał w oryginale. Nie ma też pojęcia o najważniejszych pracach na temat darwinizmu napisanych przez współczesnych historyków” – podkreśla Gould.

Po piąte, książka Algeny pełna jest śmiesznych i prostych błędów. Rifkin opisuje na przykład, jakie to liczne zwierzęta zobaczył Darwin po wylądowaniu na wyspach Galapagos w czasie słynnej wyprawy dookoła świata na pokładzie okrętu HMS Beagle. Wymieniając kondory, sępy, węże, nietoperze wampiry i jaguary, autor Algeny daje dowód, że nie ma bladego pojęcia o tym archipelagu. Poza wężami żadne z tych zwierząt na nim nie występowało.

Poglądy Rifkina – podsumowuje Gould – nie są ani lewicowe, ani prawicowe. To romantyzm w swojej najbardziej niebezpiecznej, antyintelektualnej formie. Książka Algeny przynależy do „podłego antynaukowego towarzystwa”, a argumenty przeciwko inżynierii genetycznej są równie trafne jak nawoływania do zakazania używania maszyn drukarskich, gdyż można na nich powielać Mein Kampf. My, naukowcy, „respektujemy integralność natury, panie Rifkin. Ale pańskim argumentom brak uczciwości. I nad tym ubolewamy” – kończy swój tekst profesor Stephen Jay Gould.

Miażdżące recenzje nie powstrzymały jednak Rifkina przed wydaniem w 1998 roku trzeciej – i jak dotąd ostatniej – publikacji poświęconej inżynierii genetycznej: The Biotech Century. Harnessing the Gene and Remaking the World [Wiek Biotechnologii. Wykorzystywanie genów i przekonstruowywanie świata]. Amerykanin pisał w niej między innymi, że w XXI wieku nastąpi groźne połączenie technologii komputerowych z biotechnologią. Zarazy, głód i rozprzestrzenianie się nowych rodzajów chorób na świecie może się okazać ostatnią częścią scenariusza pisanego dla Wieku Biotechnologii – przestrzegał na jej kartach.

Ten bezpardonowy atak Rifkina na inżynierię genetyczną i teorię ewolucji może na pierwszy rzut oka dziwić. Dlaczego lewicowy aktywista posiadający wykształcenie w dziedzinie stosunków międzynarodowych nagle zajmuje się skomplikowanymi kwestiami dotyczącymi biologii? Jeśli jednak przyjrzymy się temu, co od lat siedemdziesiątych XX wieku robi i pisze Amerykanin, sprawa ta staje się mniej zagadkowa. Otóż Rifkin prezentuje się swoim czytelnikom i słuchaczom jako człowiek renesansu, znający się na mnóstwie bardzo skomplikowanych i ważnych dla ludzkości spraw. Od 1973 do 2014 roku wydał w sumie aż dwadzieścia dwie książki, co daje średnio jedną publikację na dwa lata. Ich rozstrzał tematyczny jest ogromny: od kwestii społeczno-politycznych po ekonomiczne, naukowe i technologiczne. Na przykład w 2002 roku Rifkin ogłosił rychłe nadejście „ery wodoru”, czyli powstania sieci małych lokalnych elektrowni, w których paliwem będzie właśnie ten pierwiastek pozyskiwany z wody. Ziemię miałaby w związku z tym opleść „wodorowa pajęczyna”, energetyczny odpowiednik internetu. Tyle że wizja ta przy ówczesnym (i obecnym) stanie nauki oraz techniki była i nadal pozostaje pobożnym życzeniem. Jak to kiedyś celnie podsumował na łamach „Polityki” Edwin Bendyk, „Jeremy Rifkin […] słynie bardziej z intelektualnych prowokacji niż intelektualnej ścisłości”[9]. Znacznie ostrzej potraktował Amerykanina na łamach polskiego „Newsweeka” mieszkający w USA publicysta Andrzej Lubowski w tekście zatytułowanym Jeremy Rifkin. Mistrz globalnej bredni:

O tym, że Rifkin nie jest naukowcem, lecz aktywistą, który lekceważy elementarne pryncypia analizy, wiadomo w Ameryce od ponad 20 lat. Jedną z jego książek dziennik „Los Angeles Times” określił jako notoryczne brednie, a inni recenzenci jako bezwstydną mieszankę dezinformacji i błędów logicznych[10].

Rifkin jest zatem kimś w rodzaju współczesnego proroka, dla którego własne wizje i mocne przekonania są istotniejsze niż fakty, dane naukowe czy logika. Jednak to go wcale nie dyskredytuje w oczach wielu ludzi. Swoją charyzmą, energią i elokwencją Rifkin potrafi skutecznie uwodzić dziennikarzy, słuchaczy na wykładach, a szczególnie młodych studentów. I polityków, bo – jak podaje na swojej stronie internetowej – był doradcą między innymi niemieckiej kanclerz Angeli Merkel, francuskiego prezydenta Nicolasa Sarkozy’ego i w ogóle Unii Europejskiej, której miał pomóc naszkicować w 2007 roku plan „trzeciej rewolucji przemysłowej” (taki też tytuł nosi jego książka wydana w 2011 roku).

Credo aktywisty

W poglądach Rifkina na biotechnologię wybija się na pierwszy plan jego głęboka wiara, że pomiędzy poszczególnymi gatunkami roślin, zwierząt, bakterii czy grzybów istnieją bardzo wyraźne i nieprzekraczalne (bez ingerencji człowieka) granice wyznaczone przez samą naturę. Inżynieria genetyczna, znosząc je, okazuje się najbardziej niebezpieczną technologią w historii ludzkości, łamiącą etyczne kanony naszej cywilizacji. Nie można bowiem łączyć pomidora z rybą czy przenosić genów człowieka do łososia albo pobierać ich z bakterii i wstawiać do kukurydzy. Nawet jeśli da nam to krótkoterminowe zyski w rolnictwie lub w produkcji leków, to w dłuższej perspektywie doprowadzi do zmniejszenia genetycznej różnorodności. Staniemy się „monokulturą”, w której będzie się uprawiać wyłącznie wykreowane ręką człowieka rośliny, co jest przeciwieństwem zrównoważonego biologicznie świata. W ten sposób Ziemię całkowicie opanują zmodyfikowane genetycznie organizmy. Takie jak na przykład łosoś z ludzkimi genami powodującymi jego szybszy wzrost, za sprawą których z naturalnego środowiska wyparte zostaną naturalne łososie.

Ale nie tylko w tym tkwi problem. Wpuszczenie do środowiska tworów takich jak owa zmodyfikowana ryba jest działaniem nieodwracalnym, gdyż są to organizmy żywe, które się rozprzestrzeniają i mnożą, powielając swoje DNA. Krzyżowanie się z naturalnymi łososiami doprowadzi do ich „zanieczyszczenia” zmienionym przez człowieka materiałem genetycznym. Dlatego modyfikacje genetyczne to „najcięższe przestępstwo przeciw godności i integralności świata organizmów żywych”.

Według Rifkina istnieje zatem coś takiego jak wręcz święta „integralność gatunków”, czyli ich fundamentalne i naturalne prawo do istnienia jako grupy oddzielnych, konkretnych istot. Każde stworzenie żywe posiada podstawową tożsamość jako członek konkretnego gatunku[11] – przekonuje Amerykanin.

I chociaż przez tysiąclecia udomawialiśmy organizmy, hodując je i krzyżując, to zawsze byliśmy ograniczeni właśnie owymi naturalnymi barierami pomiędzy gatunkami. Poprzez klasyczną hodowlę nie da się bowiem skrzyżować osła z jabłkiem, dlatego czegoś takiego nie widzieliśmy przez dziesięć tysięcy lat historii rolnictwa. Dziś zaś nie ma już żadnych biologicznych ograniczeń przed ingerencją w „genetyczny plan” gatunków. Co więcej, kiedyś podstawową jednostką biologiczną był organizm, a teraz stał się nią gen, który na dodatek widziany jest wyłącznie jako fragment zwykłej cząsteczki chemicznej (DNA). To według Rifkina nieuprawniony redukcjonizm. Organizmy żywe nie są już bowiem postrzegane na przykład jako ptaki czy pszczoły, tylko „paczki” genów[12]. W dodatku drenowane przez człowieka. Życie staje się wyłącznie kodem do odczytania, nie ma miejsca na kwestie jego świętości i wyjątkowości.

Dlatego ceną za lepsze zboża czy leczenie chorób genetycznych okaże się ludzka dusza. W tym nowym świecie stwarzanie nie będzie już czymś świętym. Życie człowieka straci niezbywalną wartość. Wszelka kreacja wymknie się wyższym prawom i moralności. „W świecie bioinżynierii nie jesteśmy odpowiedzialni za cokolwiek poza nami samymi, jesteśmy bowiem królestwem, mocą, chwałą, na wieki wieków” – pisze Rifkin w książce Algeny.

Drugi bardzo istotny element jego „antybiotechnologicznego credo” to niepewność i zagrożenia. Oprócz „genetycznego zanieczyszczenia” umieszczenie genu pochodzącego od niespokrewnionego organizmu jest zdaniem Rifkina jak wprowadzenie obcego gatunku do lokalnego środowiska. Innymi słowy – GMO będzie się zachowywało jak gatunki inwazyjne (na przykład króliki przywiezione do Australii czy tak zwany barszcz Sosnowskiego sprowadzony z Kaukazu między innymi do Polski). Grozi to destabilizacją ustanowionych przez miliony lat relacji między organizmami żyjącymi w morzach i oceanach. Zatem nawet zmiana jednego genu może mieć wielką moc sprawczą.

Niepewność związana z inżynierią genetyczną dotyczy również zdrowia konsumentów żywności GMO. Będą oni narażeni na spożywanie bezprecedensowych kombinacji genów: melona zawierającego geny bakterii i wirusów, ziemniaków z genami kurczaka, pomidorów z genami flądry lub tytoniu, ryb i świń z genami człowieka. A geny, które dotąd nie znajdowały się w żywności, mogą powodować alergie.

I trzecia kwestia: patentowanie. Chciwe korporacje produkujące GMO zapragną objąć prawem własności intelektualnej geny i całe organizmy (w 1980 roku Sąd Najwyższy USA podjął decyzję, że organizmy GMO podlegają ochronie patentowej). A życia patentować nie wolno, gdyż jest ono własnością wszystkich ludzi.

Podsumowując: według Rifkina biotechnologia to zagrożenie, jakiego do tej pory nie znała ludzkość. Dalszy rozwój tej dziedziny będzie oznaczał przekazanie ogromnej władzy nad życiem w ręce naukowców, wobec których Amerykanin przejawia głęboką nieufność. Nabrał jej, jak sam wspomina w jednej z rozmów z dziennikarzami, po wizycie w byłym obozie koncentracyjnym w Dachau, dokąd pojechał pod koniec lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku i gdzie zrozumiał, że naziści mordowali ludzi w sposób obojętny, racjonalny i naukowy. „Holokaust reprezentuje ciemną stronę nowoczesności” – stwierdził w 1989 roku na łamach „Time’a”[13]. Rifkin prezentował się również jako krytyk racjonalizmu – podczas wystąpień często brał na cel czterech najbardziej nielubianych przez siebie filozofów: Francisa Bacona (uważanego za jednego ze współtwórców metodologii naukowej), Kartezjusza, Izaaka Newtona i Johna Locke’a. Oskarżał ich bowiem o zredukowanie systemu wartości w nauce do jedynego „bóstwa”: efektywności.

Dlatego Rifkin wrzuca naukowców do jednego worka z szefami koncernów i politykami, którzy zaślepieni krótkoterminowymi zyskami oraz posiadaną władzą nad naturą będą znieczuleni na długoterminowe fatalne konsekwencje wprowadzania nowych technologii. Ludzie nauki mają też samolubny interes – własne badania i osiągnięcia pozwalające piąć się w hierarchii – w przedmiotowym widzeniu przyrody i niedostrzeganiu niezbywalnej wartości, jaką są odrębne gatunki biologiczne. System etyczny wyznawany przez biologów molekularnych i genetyków jest wadliwy, jak również odległy od tego, w co wierzy – zdaniem Rifkina – amerykańska (i nie tylko) opinia publiczna. Naukowcy nie mogą więc być arbitrami w sporach, czy dana technologia jest potrzebna i jakie ryzyko ze sobą niesie. „To tylko technicy, a nie bogowie” – stwierdził na łamach „Time’a”.

Artykułowi temu redakcja amerykańskiego tygodnika nadała tytuł „Człowiek najbardziej znienawidzony przez naukę”. Z pewnością przesadny, ale równocześnie trudno zaprzeczyć obopólnej niechęci na linii naukowcy – Rifkin, która z czasem tylko narastała. Badacze czuli się obrażani jego agresywnymi tezami, tym bardziej że to przecież oni sami – nieprzymuszani przez nikogo – nałożyli w połowie lat siedemdziesiątych embargo na eksperymenty z użyciem inżynierii genetycznej i rozpoczęli poważną dyskusję, w dodatku całkowicie jawną dla opinii publicznej. Jak stwierdził genetyk i biolog molekularny William French Anderson, również na łamach wspomnianej publikacji w „Timie”, Rifkin podczas prywatnej rozmowy potrafił się niemal we wszystkim zgadzać. Ale gdy wchodził w rolę aktywisty, robił wszystko, by zwrócić uwagę na swoje poglądy.

Niemiecki łącznik

W 1986 roku doszło w Waszyngtonie do przypadkowego spotkania, które miało się okazać jednym z kluczowych wydarzeń w wojnie wypowiedzianej przez Rifkina biotechnologii i genetycznie zmodyfikowanym organizmom. Do stolicy USA przyleciał Benedikt Härlin, członek Parlamentu Europejskiego z ramienia niemieckiej partii Zielonych[14]. Celem jego wizyty było przedyskutowanie z działaczami amerykańskiej lewicy programów dotyczących opieki społecznej. Härlin nie zamieszkał w hotelu, tylko skorzystał z zaproszenia kilkorga aktywistów wynajmujących wspólnie dom w centrum Waszyngtonu. Jedną z tych osób była Linda Bullard, która zaczęła opowiadać gościowi z Niemiec o potężnej dziedzinie nauki: biotechnologii, a przede wszystkim o narzędziach inżynierii genetycznej pozwalających dowolnie manipulować DNA. Skąd takie zainteresowania Bullard? Jej szefem był wówczas Jeremy Rifkin.

Härlin bardzo zainteresował się opowieściami Amerykanki. Ona zaś zasugerowała mu, by porozmawiał z samym Rifkinem. Niedługo później doszło do spotkania, w trakcie którego Amerykanin wyłożył swoje antybiotechnologiczne credo wraz z katastroficznymi przewidywaniami końca biologicznego świata, jaki znamy. Härlin był pod wielkim wrażeniem i tego, co usłyszał, i charyzmy Rifkina. „Pamiętam, że najbardziej poruszyła mnie kwestia zupełnie nowego i sztucznego sposobu modyfikowania oraz tworzenia żywych organizmów” – wspominał trzynaście lat później w rozmowie z dziennikiem „The Wall Street Journal”[15]. Spotkanie z Rifkinem zmieniło życie Niemca. Wracając z Waszyngtonu do Brukseli, miał jasność, czemu należy teraz poświęcić całą energię: walce z GMO.

Młodszy o dwanaście lat od Rifkina (urodził się w 1957 roku) Härlin to człowiek o burzliwym życiorysie. Pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku zaangażował się w skrajnie lewicowy ruch złożony głównie z ludzi, którzy ściągnęli do Berlina Zachodniego – wówczas enklawy o specjalnym statusie na terytorium komunistycznej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) – by uciec przed obowiązkową w Niemczech Zachodnich (RFN) służbą wojskową, lub po prostu szukających przygody w gorących czasach buntu młodego pokolenia. Na ogół trafiali oni do dzielnicy Kreuzberg, gdzie stało sporo opuszczonych domów, i zajmowali je bez zgody właścicieli. Takie budynki ogłaszano „strefami wyzwolonymi”, a na ich murach pojawiały się marksistowskie hasła o walce klas. Zrewoltowani młodzi ludzie toczyli bitwy z policją, która próbowała ich stamtąd usunąć siłą.

Härlin w pewnym momencie dołączył do grupy wydającej pismo „Radikal”, publikujące między innymi odezwy Komórek Rewolucyjnych, przedstawiających się jako podziemna organizacja anarchistyczna. W 1982 roku nawoływało ono do gwałtownych protestów (które zmieniły się w uliczne walki z policją) przeciwko wizycie ówczesnego amerykańskiego prezydenta Ronalda Reagana. Władze odpowiedziały zamknięciem redakcji i aresztowaniem jej członków, w tym Benedikta Härlina, który trafił do aresztu w czerwcu 1983 roku. Następnie sąd skazał go na dwa i pół roku więzienia za wspieranie działalności terrorystycznej.

Środowiska lewicowe w Niemczech Zachodnich rozpoczęły natychmiast akcję solidarności z aresztowanymi osobami z kręgu „Radikal”. Tworząca się wówczas niemiecka partia Zielonych wpisała Härlina na swoją listę kandydatów do Parlamentu Europejskiego, z której został w maju 1984 roku wybrany eurodeputowanym. To zaś zwolniło go z więzienia. Jak później wspominał, opuszczał je, pozostawiając w celi również radykalny marksizm. Härlin postanowił od tej pory całkowicie zaangażować się w działalność parlamentarną na rzecz ochrony środowiska.

Po spotkaniu z Rifkinem w 1986 roku zgromadził wokół siebie niewielką grupę aktywistów występującą pod nazwą Gene Ethics Network, której zadaniem było rozpowszechnianie informacji na temat niebezpieczeństw nowoczesnej biotechnologii. Stał się też w Parlamencie Europejskim najgłośniejszym jej krytykiem, próbując doprowadzić do – przynajmniej czasowego – zakazu wprowadzania do środowiska jakichkolwiek organizmów powstałych z użyciem narzędzi inżynierii genetycznej. Bezskutecznie.

W 1990 roku opuścił więc Parlament i wrócił do Niemiec, by rok później dołączyć do organizacji Greenpeace. Na razie walczył tylko z toksycznymi odpadami chemicznymi zanieczyszczającymi środowisko oraz z pestycydami stosowanymi w rolnictwie. Ale kiedy w połowie lat dziewięćdziesiątych dowiedział się, że Unia Europejska zezwoliła na import pierwszej partii genetycznie zmodyfikowanej soi odpornej na herbicyd Roundup (glifosat) i kukurydzy Bt potrafiącej, dzięki produkcji pewnej bakteryjnej toksyny, samodzielnie bronić się przed szkodnikami (ziarno nie było przeznaczone na zasiew, tylko do produkcji żywności i pasz), postanowił mocno uderzyć w biotechnologię. Najpierw musiał jednak przekonać do tego szefów Greenpeace’u, co wcale nie było łatwe – organizacja przeżywała wówczas kryzys spowodowany między innymi malejącym dopływem funduszy i przemęczeniem walką na kilku frontach. Dlatego kierownictwo sceptycznie odnosiło się do pomysłów rozpoczynania nowej kampanii. Ponadto niektóre organizacje ekoaktywistów w Europie[7] widziały w biotechnologii szansę na zmniejszenie zużycia pestycydów, zwalczanych przecież przez Härlina i Greenpeace. Przykładem takiej rośliny GMO była wspomniana już kukurydza Bt, do której skopiowano pewien gen pochodzący od bakterii. Dzięki temu sama wytwarzała białko trujące dla niektórych atakujących ją owadów, ale całkowicie bezpieczne dla ludzi. To zaś mogło oznaczać redukcję oprysków środkami owadobójczymi.

Mimo to Härlin nie dawał za wygraną, gorąco przekonując Greenpeace do tez Rifkina przestrzegających przed nadciągającą katastrofą ekologiczną i niedopuszczalnym manipulowaniem żywymi organizmami. „Inżynieria genetyczna będzie dominująca w wielu obszarach, którymi się zajmujemy: w globalnym ociepleniu, wyrębie lasów czy pestycydach” – argumentował. I dodawał: to wojna, którą możemy teraz wygrać, gdyż rozwój biotechnologii rolniczej znajduje się na tak wczesnym etapie, że da się go jeszcze zastopować[16].

Jesienią 1996 roku kierownictwo Greenpeace’u w końcu dało się przekonać i postawiło Härlina na czele kampanii przeciwko inżynierii genetycznej w rolnictwie, oddelegowując wyłącznie do niej kilkunastu doświadczonych aktywistów. Nie była to decyzja opierająca się na dogłębnych analizach zagrożenia dla środowiska ze strony biotechnologii, konsultowana z ekspertami z różnych dziedzin nauki. Wiele wskazuje na to, że najważniejszą rolę odegrało poczucie misji i zapał jednego człowieka: Benedikta Härlina. Osoby bez wyższego wykształcenia[8] i specjalistycznej wiedzy z dziedziny biotechnologii, biologii i rolnictwa. Za to głęboko wierzącej w credo Jeremy’ego Rifkina. I zahartowanej w walce z lat osiemdziesiątych, więc dobrze wiedzącej, jak organizuje się głośne i ostre protesty. A zatem idealnej do poprowadzenia wielkiej wojny z biotechnologią.

ROZDZIAŁ 2

w którym atomowi ogrodnicy hodują jajka z niespodzianką

Starcie Jeremy’ego Rifkina i jego ucznia Benedikta Härlina z nauką oraz z firmami wprowadzającymi na rynek pierwsze organizmy zmodyfikowane genetycznie to jedno z najbardziej fascynujących wydarzeń końca XX wieku. Ale zanim o nim opowiem, winien jestem Czytelnikom zderzenie dramatycznie brzmiących oskarżeń Rifkina pod adresem biotechnologii z faktami. Chciałbym w tym rozdziale odpowiedzieć na pytanie o to, czy narzędzia inżynierii genetycznej rzeczywiście są czymś absolutnie wyjątkowym, dającym możliwość tworzenia organizmów nienaturalnych, gdyż zupełnie nowych – a w dodatku groźnych dla przyrody. I czy biotechnologia radykalnie zmienia rolnictwo? W tym celu musimy się cofnąć do samych początków agrarnej działalności człowieka. Większość z nas bowiem nie zdaje sobie sprawy z tego, jak powstała żywność, którą dziś zjadamy. A przede wszystkim z tego, że zadawanie pytania: „modyfikować genetycznie rośliny czy nie?”, okazuje się o co najmniej dziesięć tysięcy lat spóźnione[9].

Starożytne GMO

Wspomniałem już we wstępie, że obraz rolnictwa, który dziś mamy w głowach – bo w przeważającej części jesteśmy mieszkańcami miast – prezentuje się dość sielankowo. Oto farmerzy od bardzo wielu pokoleń uprawiają swoje pola, siejąc, a później zbierając plony. Niewielką część ziarna czy sadzonek zostawiają na następny rok, a resztę sprzedają. Wprawdzie konie zostały zastąpione przez traktory, w oborach pojawiły się dojarki, są też dostępne nawozy sztuczne i pestycydy[10] (ich jednak można próbować nie stosować, na przykład usuwając chwasty ręcznie czy mechanicznie), lecz poza tym od setek czy nawet tysięcy lat zasadniczo niewiele się w rolnictwie zmieniło. Starożytni Rzymianie, rycerze spod Grunwaldu czy żołnierze na frontach II wojny światowej jedli chleb wypiekany z tej samej zmielonej pszenicy lub żyta, które dziś kupujemy w sklepach. Dopiero w ostatnich dwóch dekadach inżynieria genetyczna brutalnie wkroczyła na nasze stoły. Człowiek zaczął bowiem zmieniać prawdziwą „esencję” żywych istot – ich materiał genetyczny.

Profesor Paweł Golik, genetyk z Uniwersytetu Warszawskiego, na swoich wykładach wyświetla slajd ze zdjęciem dwóch psów. Są to fotografie wielkiego doga niemieckiego (którego waga sięga dziewięćdziesięciu kilogramów) stojącego obok malutkiego yorkshire terriera (o maksymalnej wadze nieco ponad trzech kilogramów). Trudno o większy kontrast między psami, choć obydwie rasy należą do tego samego gatunku psa domowego (Canis lupus familiaris). On z kolei – jak wskazują badania genetyczne – pochodzi od wilka szarego (Canis lupus).

Tyle że to „pochodzenie” nie oznacza powstania nowego gatunku w drodze działania naturalnie przebiegających procesów darwinowskiej ewolucji, tylko jest rezultatem udomowienia wilka. A polegało ono na selekcji osobników pod kątem pożądanych cech behawioralnych (między innymi przywiązania do ludzi i łagodności wobec nich), a później nastąpiło zmienianie wyglądu psów również dzięki selekcji i krzyżówkom. Po tysiącach lat (udomowienie wilka nastąpiło prawdopodobnie około czterdziestu tysięcy lat temu) doczekaliśmy się ras z wyglądu i zachowania nawet nieprzypominających swojego dzikiego przodka. Zmiany te to nic innego jak rezultat modyfikacji genetycznych. Bardzo dużych. Do tego stopnia – jak mówił na owym wykładzie profesor Golik – że współczesny naukowiec wyposażony w najnowocześniejsze narzędzia inżynierii genetycznej nie byłby w stanie ich dokonać. Czyli przemienić wilka, manipulując jego DNA, w malutkiego terriera.

Wspominam to wystąpienie profesora Golika dlatego, że w rolnictwie działo się coś bardzo podobnego, a nawet znacznie więcej. O ile bowiem hodowcy psów posługiwali się dwiema technikami: selekcją i krzyżowaniem, o tyle hodowcy roślin jeszcze przed pojawieniem się inżynierii genetycznej sięgali po rozmaite metody ingerencji w DNA. Skutek tego jest taki, że warzywa, owoce czy zboża zjadane przez nas na co dzień nie występują w naturze. Nie są również podobne do swoich dzikich protoplastów. Jedyna naturalna żywność spożywana przez współczesnego człowieka to dziczyzna i runo leśne (na przykład grzyby czy rosnące w lasach jagody). Wszystko poza tym zostało zmodyfikowane genetycznie już bardzo dawno temu.

Cofnijmy się zatem w czasie. Rolnictwo najprawdopodobniej narodziło się około dziesięciu tysięcy lat przed naszą erą na terenach tak zwanego Żyznego Półksiężyca (lub inaczej Złotego Rogu), czyli pasa urodzajnych ziem układających się w kształt przypominający półksiężyc i ciągnących się od Egiptu przez Palestynę do Mezopotamii. To właśnie tam ludzie rozpoczęli uprawę pierwszych zbóż, a dokładnie trzech gatunków pszenicy. Pochodziły one od dziko rosnących, blisko spokrewnionych ze sobą i niekiedy naturalnie krzyżujących się traw.

Pierwszą uprawianą celowo przez człowieka rośliną była zapewne pszenica samopsza (Triticum monococcum). Niedługo później ludzie zaczęli wysiewać również płaskurkę (Triticum turgidum), od której pochodzi między innymi jej udomowiona wersja w postaci odmian pszenicy durum używanych dziś do produkcji makaronów. Z czasem samopszę i płaskurkę zaczęła wypierać pszenica zwyczajna (Triticum aestivum), powstała z połączenia materiału genetycznego trzech różnych gatunków traw. To właśnie z jej ziaren wypieka się dziś większość chleba na świecie. Podbiła ona światowe uprawy: 95 procent zasiewów pszenicy to setki odmian[11] właśnie Triticum aestivum. Na drugim miejscu znajdują się różne odmiany pszenicy durum (prawie 5 procent)[17].

Różne gatunki dzikiej pszenicy musiały stosunkowo szybko przejść proces udomowienia oznaczający zmiany genetyczne. Choćby taką: kłosy dzikich traw robią się w odpowiednim czasie stosunkowo delikatne, dzięki czemu, gdy powieje nawet lekki wiatr, szybko rozrzuca ziarna po ziemi. Ponadto nie kiełkują one w glebie w tym samym czasie (zdarza się, że nawet w odstępie roku) – dzięki temu zwiększają się szanse rośliny, że przynajmniej część jej ziaren trafi na odpowiednie warunki pogodowe (dobrą kombinację opadów, słońca i temperatury). To zaś oznacza ewolucyjny sukces, którym jest powielenie własnych genów.

Coś takiego nie było jednak zgodne z interesem pierwszych rolników. Obserwowali oni wysiewane rośliny i selekcjonowali je pod kątem pożądanych cech – na przykład do uprawiania wybierali tylko te kłosy, w których dojrzałe ziarna trzymały się najdłużej. Stąd, między innymi w udomowionej pszenicy, ziarno nie wysypuje się łatwo, tylko „czeka” na żniwiarza. Trudno powiedzieć, jak długo trwało uzyskanie wszystkich kłosów o takiej cesze; może nawet tysiąc lat.

Taka zmiana genetyczna była bardzo niekorzystna dla pszenicy, ale – jak zauważył biolog Jared Diamond w swojej słynnej książce Strzelby, zarazki, maszyny – pierwsi rolnicy zaczęli odwracać kierunek wyznaczony przez darwinowski dobór naturalny o sto osiemdziesiąt stopni[18]. Niekorzystne mutacje genetyczne roślin (na przykład te odpowiadające za późniejsze wysypywanie się ziarna z kłosa) teraz – wyłącznie dzięki człowiekowi – zaczęły gwarantować wygraną w ewolucyjnym wyścigu. Bo nasi przodkowie takie mutanty uprawiali i chronili. Inne zaś zmiany genetyczne, zapewniające sukces w naturalnych warunkach, okazywały się zabójcze, gdyż szybko eliminował je człowiek. Kolejny przykład tego typu cechy to łatwiejsze oddzielanie się ziarna od plew. W naturalnych warunkach zmniejsza ono ochronę nasiona i znajdującego się w nim roślinnego zarodka, ale człowiekowi ułatwiało dostanie się do cennego ziarna[19].

W Ameryce, gdzie rolnictwo rozwinęło się niezależnie od Żyznego Półksiężyca, analogicznym procesom podlegała dzika niepozorna trawa teosinte, którą pradawni rolnicy zaczęli przekształcać w kukurydzę około dziewięciu tysięcy lat temu na terenach współczesnego Meksyku. „Kolba” takiej dzikiej, czyli naturalnej kukurydzy miała długość około dwóch centymetrów i składała się z pięciu do dziesięciu bardzo twardych ziaren smakujących jak surowy ziemniak. Dziś zaś rolnicy niemal na całym świecie uprawiają blisko dwieście odmian kukurydzy, których kolby mierzą około dziewiętnastu centymetrów, a miękkie i soczyste ziarna występują w pięciu kolorach (oprócz najbardziej rozpowszechnionego żółtego – jeszcze w białym, ciemnoczerwonym, ciemnofioletowym oraz ciemnogranatowym). Skład naturalnej i „sztucznej” kukurydzy też się różni: ta pierwsza to w 75 procentach woda, w 1,9 procent cukry, a pozostałe 23,1 procent stanowi głównie skrobia. Ta druga to w 73,2 procent woda, w 6,6 procent cukry, a pozostałe 20,2 procent to inne składniki z przewagą skrobi.

Podobnie wypadnie zestawienie „naturalnych” (czyli dziko rosnących) i „sztucznych” (a więc współczesnych) arbuzów i brzoskwiń. Ten pierwszy owoc został najprawdopodobniej „odkryty” przez człowieka około trzech tysięcy lat przed naszą erą w południowej Afryce (gdzie jego dziki przodek rósł na terenach obecnej Namibii i Botswany). Jego średnica wynosiła zaledwie pięć centymetrów, a twarda skóra dawała się rozkroić tylko za pomocą jakiegoś ostrego i twardego narzędzia. Pod nią zaś skrywało się osiemnaście bardzo gorzkich nasion bogatych w tłuszcz i otoczonych miąższem, również bardzo gorzkim (choć w niektórych odmianach także z nutką słodkiego smaku). Dzikich gatunków przodka arbuza występowało w południowej Afryce zaledwie sześć. Dziś zaś rolnicy na różnych kontynentach (największym producentem są Chiny) uprawiają około tysiąca dwustu odmian arbuzów nieprzypominających ani wyglądem, ani smakiem swoich naturalnych protoplastów. Warto także zwrócić uwagę na zawartość dzikich oraz tych stworzonych ludzką ręką: te pierwsze składają się w 80 procentach z wody, 1,9 procent to cukry, a 18,1 procent inne składniki: głównie skrobia i tłuszcze. Natomiast „sztuczny” arbuz to: 91,5 procent wody, 6,2 procent cukry oraz 2,3 procent inne składniki (ale praktycznie nie ma w nim skrobi i tłuszczów roślinnych, za to zawiera 35 razy więcej witaminy C).

I ostatni przykład: brzoskwinia. Jej trzy dzikie gatunki występowały prawdopodobnie tylko na terenie współczesnych Chin (odkryte przez człowieka około trzech tysięcy lat temu). Miały woskowatą skórę, średnicę 2,5 centymetra, a 64 procent masy owocu stanowił miąższ (36 procent pestka) nadający się do jedzenia, aczkolwiek o smaku „ziemistym”, stanowiącym mieszankę słodkiego, kwaśnego i lekko słonego. Natomiast „nienaturalne” brzoskwinie uprawiane są dziś na wszystkich kontynentach (oczywiście poza Antarktydą) w liczbie około dwustu odmian. Mają miękką, jadalną skórkę, dziesięć centymetrów średnicy, słodki smak i w 90 procentach składają się z miąższu, a pestka stanowi tylko 10 procent ich masy. Skład „naturalnych” i „sztucznych” brzoskwiń to odpowiednio: 71 i 88,9 procent wody, 8,1 i 8,4 procent cukrów, 20,9 i 1,7 procent innych składników (przy czym współczesne brzoskwinie zawierają znacznie więcej potasu, wapnia, cynku)[20].

Podstawowe różnice między dzikimi a udomowionymi roślinami uprawnymi[21]:

Naturalne

Udomowione

Dojrzewające ziarna spontanicznie i łatwo wydostają się z kłosa

Ziarno pozostaje w kłosie

Nasiona dojrzewają i kiełkują w różnym czasie

Nasiona dojrzewają i kiełkują w tym samym czasie

Długość życia rośliny zależna od warunków ekologicznych (między innymi klimatu)

Roślina nastawiona na szybką produkcję użytecznych dla człowieka owoców i nasion

Osłona ziarna wyposażona w elementy, dzięki którym mogło ono przyczepiać się na przykład do futra zwierząt i dzięki temu być przenoszone w inne, niekiedy bardziej sprzyjające rejony

Elementy, które powodowały sczepianie się ziaren, utrudniałyby rolnikom zasiew, więc zostały usunięte w drodze selekcji

Toksyny chroniące przed zjadaniem

Części roślin stanowiące pokarm dla człowieka zawierają znacznie mniej roślinnych toksyn

Wiele małych kwiatów, co zmniejsza wrażliwość rośliny na różne niesprzyjające czynniki

„Efekt słonecznika”, czyli jeden spory kwiat zamiast wielu małych

Za takimi jak powyższe radykalnymi zmianami roślin stały modyfikacje genetyczne dokonywane niemal wyłącznie na podstawie jednego mechanizmu: selekcji, czyli wybierania tych egzemplarzy (mutantów), które miały pożądane cechy. Na więcej – przez wiele stuleci – nie pozwalał brak odpowiedniej wiedzy (choć warto wspomnieć, że najstarszy znany nam podręcznik rolnictwa powstał 1700 lat p.n.e.). Postęp rolnictwa oczywiście dokonywał się również dzięki usprawnieniom narzędzi i metod uprawy. Pług pojawił się 4500 lat p.n.e., systemy nawadniania pomiędzy 6000 a 5000 lat p.n.e. w Etiopii i w dolinie Nilu. Dość wcześnie – bo jeszcze w starożytności – zaczęto także próbować chronić uprawy przed szkodnikami i chorobami za pomocą dostępnych wówczas materiałów, takich jak kreda, ałun potasowy (minerał) czy siarka. To one służyły jako pierwsze pestycydy.

Kolejne ważne zmiany nastąpiły wraz z nadejściem w Europie rewolucji przemysłowej i rozwojem nauki. 1701 rok przyniósł konstrukcję siewnika, pozwalającego umieszczać ziarna na odpowiedniej głębokości w glebie i w pożądanych odstępach. Osiemdziesiąt pięć lat później skonstruowana została młockarnia, przeznaczona do mechanicznej separacji ziarna od kłosów, łodyg i łusek zbożowych. W połowie XIX wieku zaczęto stosować na dużą skalę jako nawóz guano, czyli odchody morskich ptaków gromadzące się przez wiele lat na suchych terenach – między innymi na wyspach u południowo-zachodnich wybrzeży Peru. Zawierają one spore ilości ważnych substancji odżywczych dla roślin – azotu, fosforanów i potasu. Guano było kiedyś tak cenne, że o jego zasoby toczyły się wojny – między innymi o wyspy Chincha w latach 1864–1866 Hiszpania biła się z Peru i Chile, czyli ze swoimi byłymi koloniami. Prawdziwy przełom w nawożeniu nastąpił jednak dopiero w pierwszej połowie XX wieku, gdy dwóch niemieckich chemików, Fritz Haber i Carl Bosch, wymyśliło opłacalną metodę przemysłową wytwarzania nawozów azotowych (amoniaku) z azotu pochodzącego z powietrza atmosferycznego.

W połowie XIX wieku zaczęto po raz pierwszy naukowo badać, czym odżywiają się rośliny. W 1860 roku niemiecki botanik Julius von Sachs odkrył możliwość stosowania hydroponiki (kultury wodnej). To metoda uprawy bez użycia gleby – wykorzystuje się wyłącznie wodę z dodatkiem odpowiednich pożywek. Sachs eksperymentował z chemikaliami zawierającymi azot, żelazo, potas, wapń, magnez, fosfor i siarkę. Dzięki temu odkryciu dziś uprawy hydroponiczne stosuje się na skalę przemysłową, szczególnie tam, gdzie gleba się do tego nie nadaje.

Niemal równolegle z postępami techniki podejmowano próby precyzyjniejszego wpływania na cechy roślin uprawnych oraz starano się zrozumieć, od czego one zależą. Pod koniec XVII wieku niemiecki botanik i medyk Rudolf Camerarius wykazał, że także rośliny (choć nie wszystkie) rozmnażają się płciowo, a ich pyłek pełni analogiczną funkcję do nasienia w świecie zwierząt. Podejrzewał, iż skrzyżowanie różnych odmian może dać efekt w postaci pojawienia się nowej, o jeszcze korzystniejszych cechach z punktu widzenia rolnika. Potwierdził to niedługo później brytyjski botanik Thomas Fairchild, który w 1718 roku uzyskał pierwszą odnotowaną międzygatunkową krzyżówkę roślin – goździka ogrodowego i goździka brodatego (sam przeniósł pyłek z tego pierwszego do kwiatów drugiego). Podobnym sposobem, w połowie XVIII wieku, powstała w Europie truskawka, będąca krzyżówką dwóch gatunków poziomek – przywiezionego z Chile oraz pochodzącego ze wschodniej części Ameryki Północnej.

Mistrzem podobnych krzyżówek stał się amerykański botanik i ogrodnik Luther Burbank (1849–1926), który przeprowadził tysiące eksperymentów, między innymi łącząc brzoskwinię z migdałowcem, śliwą i morelą. Twierdził też, że skrzyżował trzydzieści siedem różnych gatunków jeżyn. Spod jego ręki wyszedł słynny ziemniak Burbank, którego potomkiem jest jedna z najbardziej popularnych współczesnych odmian (to z niej powstają między innymi frytki sprzedawane w sieci McDonald’s). W sumie w ciągu pięćdziesięciu pięciu lat Amerykanin uzyskał około ośmiuset nowych odmian roślin. W 1893 roku Burbank pisał proroczo, że ludzkość „stoi u wrót naukowego ogrodnictwa”. A osiem lat później mówił z kolei, podczas publicznego wystąpienia w San Francisco, iż gatunki stały się w rękach człowieka czymś na kształt gliny w dłoniach rzeźbiarza. Tak daleko nauczyliśmy się je modyfikować.

Burbank miał sporo racji, aczkolwiek to, co robił, właściwie w dużym stopniu było działaniem po omacku. Wprawdzie fundamentalny dla zrozumienia mechanizmów dziedziczenia i genetyki artykuł – oparty głównie na badaniach krzyżówek groszku – został opublikowany przez czeskiego zakonnika Grzegorza Mendla już w 1866 roku, ale jego wagę doceniono dopiero na przełomie wieków. Mniej więcej w tym samym czasie, bo był to rok 1902, niemiecki botanik Gottlieb Haberlandt sformułował teorię, iż każda komórka roślinna może zawierać pełną informację potrzebną do powstania całej rośliny. Dlatego da się ją wyhodować z małego fragmentu liścia czy korzenia. Jego przypuszczenia potwierdziły się pół wieku później. Nauczono się wówczas hodować i powielać w laboratorium, oczywiście na odpowiedniej pożywce, komórki pobrane z roślin i przekształcać je za pomocą zidentyfikowanych wówczas hormonów roślinnych w korzenie, pędy czy pączki.

Pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku znów zdarzyło się coś istotnego. Francuski botanik Georges Morel zajął się ziemniakami zaatakowanymi przez pewnego wirusa powodującego deformację liści. Naukowiec zauważył, że nawet w bardzo zainfekowanych roślinach pewne ich fragmenty nie zostały dotknięte chorobą. Pobrał więc z nich komórki, by hodować je na szalce laboratoryjnej (in vitro), traktując mieszaniną substancji odżywczych i roślinnych hormonów. Dzięki temu przekształciły się w tysiące identycznych roślin, czyli genetycznych klonów wyjściowego ziemniaka (w dodatku wolnych od infekcji wirusowej). Tak narodziła się nowa technika hodowli roślin, dziś stosowana na masową skalę, na przykład przez producentów storczyków. Większość z wystawionych w kwiaciarniach i sklepach powstaje właśnie w ten sposób: klonowania poprzez namnażanie komórek na szalce laboratoryjnej i przekształcania ich w całe rośliny.

Manipulowanie komórkami w laboratorium wprowadziło także na nowe tory starą technikę krzyżówek. Stało się to możliwe dzięki sztucznemu uzyskiwaniu protoplastów, czyli – mówiąc w skrócie – komórek pozbawionych chroniących je ścian zniszczonych przez eksperymentatorów za pomocą enzymów trawiennych. Taką „bezbronną” komórkę można – traktując ją prądem elektrycznym – połączyć z protoplastem pochodzącym z innej rośliny. Gdy już do tego dojdzie, odtwarza się ściana komórkowa i można w laboratorium wyhodować coś nowego. W ten sposób powstała w 1978 roku krzyżówka ziemniaka i pomidora. Udało się również połączyć tę drugą roślinę z dzikim bakłażanem. Technika ta oczywiście nie służyła wyłącznie do eksperymentów i kreowania dziwnych krzyżówek – na przykład za jej pomocą w 2002 roku powstała nowa odmiana ryżu odporna na szereg chorób.

W XX wieku wprowadzono do hodowli roślin jeszcze dwie ważne nowe metody. Po pierwsze, na początku ubiegłego stulecia zaczęto wykorzystywać w przypadku niektórych roślin uprawnych zjawisko „wybujałości mieszańców” (heterozji). Dzięki niemu, krzyżując na przykład odmiany kukurydzy o różnych pożądanych cechach, można uzyskać nasiona, z których wyrosną tak zwane hybrydy kumulujące w sobie owe różne dobre cechy. Minusem tej metody jest zjawisko tracenia w następnych pokoleniach – na skutek działania naturalnych mechanizmów rządzących dziedziczeniem – części cech (na przykład zdolności wysokiego plonowania). Z tego powodu rolnicy co roku kupują nowe nasiona hybryd tworzonych przez hodowców roślin uprawnych.

Drugim narzędziem była mutageneza. Postępująca wiedza na temat genetyki i dziedziczności wskazywała, że wpływ na materiał genetyczny, a w związku z tym cechy danego organizmu, mają pewne substancje chemiczne, jak również promieniowanie jonizujące (na przykład rentgenowskie). Innymi słowy – potrafią one wywoływać mutacje genetyczne, czyli przypadkowe zmiany w DNA. W wielu wypadkach niekorzystne dla organizmu, jak i z punktu widzenia hodowcy roślin, ale czasami również te pożądane przez człowieka. Przede wszystkim zaś mutageneza mogła doprowadzić do powstania takich cech, których nie udałoby się uzyskać (lub byłoby to bardzo trudne) w wyniku krzyżowania. Była to zatem gra w „genetyczną ruletkę”. Pierwsze próby wywoływania w roślinach uprawnych (a konkretnie w jęczmieniu) mutacji za pomocą promieniowania jonizującego przeprowadzono w latach dwudziestych ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych.

Jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy z dumą starano się prezentować przykłady zaprzęgania energii nuklearnej do celów pokojowych, wykorzystywanie mutagenezy radiacyjnej wywoływało ekscytację. Amerykańska firma Oak Ridge Atom Industries sprzedawała „Supernasiona atomowo naenergetyzowane” i na przykład za dolara można było kupić opakowanie nasion maku potraktowanych promieniowaniem gamma. To było coś w rodzaju ogrodniczych „jajek z niespodzianką”, czyli nie wiadomo, jaki mutant mógł z nich wyrosnąć: o jakim dokładnie kolorze, kształcie kwiatów czy wielkości.

Z kolei w Londynie powołano do życia Stowarzyszenie Ogrodników Atomowych, mające promować i upowszechniać mutagenezę radiacyjną. Do historii rolnictwa przeszło spotkanie w 1959 roku w siedzibie Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, podczas którego zaproszonym naukowcom i politykom zaprezentowano między innymi orzeszki ziemne o niezbyt wdzięcznej nazwie NC 4x. NC – gdyż powstały na North Carolina State University – Uniwersytecie Stanowym Karoliny Północnej, 4x – bo była to czwarta odmiana powstała na tej uczelni, która została potraktowana dużymi dawkami promieniowania X (rentgenowskiego). Orzeszki smakowały normalnie, ale miały wielkość migdałów[22].

Nasiona bombardowano również neutronami albo traktowano substancjami chemicznymi takimi jak metanosulfonian etylu, mający silne działanie rakotwórcze (mutageneza chemiczna). Większość powstających w ten sposób mutacji była szkodliwa lub nieprzydatna, ale żmudnie selekcjonowano te pożyteczne. A także, aby pozbyć się negatywnych skutków, krzyżowano rośliny „wstecznie” – to znaczy mieszano DNA egzemplarzy wykazujących jednocześnie negatywne i pozytywne mutacje z ich nienapromieniowanymi pobratymcami, aż w wyjściowej roślinie pozostawały tylko pożądane zmiany.

Według szacunków dzięki mutagenezie powstało ponad trzy tysiące odmian roślin uprawnych, spośród których wiele rośnie dziś na polach całego świata[23]. Są wśród nich pszenica, ryż, owies, jęczmień, grejpfrut, sałata i fasola. Fani włoskiego spaghetti z dużym prawdopodobieństwem jedzą to przygotowane z pszenicy durum o nazwie Creso. Nawet jedna trzecia zasiewów pszenicą durum na Półwyspie Apenińskim to właśnie ta odmiana powstała dzięki bombardowaniu nasion neutronami. Spośród setek rodzajów pszenicy wysiewanych na całym świecie aż dwieście to wynik mutagenezy radiacyjnej bądź chemicznej.

Z kolei rosnący w Kalifornii ryż Calrose 76 to dziecko promieni gamma, podobnie jak jęczmień Golden Promise stworzony w 1956 roku i szczególnie ceniony jako źródło słodu (skiełkowanych i wysuszonych ziaren) do produkcji dobrych jakościowo gatunków piwa. Pozbawione zaś nasion arbuzy powstały dzięki mutagennej naturalnej truciźnie – kolchicynie. Bardzo popularna odmiana czerwonego grejpfruta, o nazwie Rio Red, została uzyskana w Brookhaven National Laboratory w 1968 roku dzięki neutronom termicznym. Mutant ten był potomkiem innego mutanta, którego odkryto na pewnej plantacji na Florydzie w 1907 roku[24].

Profesor Tomasz Twardowski z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu opowiadał mi kiedyś, jak uzyskano ciemnego, prawie czarnego tulipana. Otóż nad polem liczącym blisko pół hektara przejechano tak zwaną bombą kobaltową. Jest to urządzenie emitujące promieniowanie gamma dzięki umieszczonemu w nim radioaktywnemu kobaltowi i stosowane w radioterapii nowotworów. Skutek był taki, że na polu ostało się zaledwie kilka żywych roślin. Potomek którejś z nich, czarny mutant, dał początek tulipanom dostępnym dziś w kwiaciarniach.

Ucieczka przed katastrofą

Te różne sposoby modyfikacji genetycznej roślin nie były tylko sztuką dla sztuki, zabawami naukowców rozwiązujących łamigłówki genetyki roślin. Wynikały przede wszystkim z potrzeby wzrostu produkcji żywności bez konieczności zwiększania nakładów pracy i przeznaczania kolejnych terenów – najczęściej lasów – pod uprawy. A jedzenia świat potrzebował coraz więcej, ponieważ gwałtownie (w postępie geometrycznym) przybywało mieszkańców Ziemi.

Ludzkości groziło to, przed czym ostrzegał na przełomie XVIII i XIX wieku angielski duchowny i uczony Thomas Malthus w swoim najważniejszym dziele An Essay on the Principle of Population [Rozprawa o prawie ludności]. Pisał w nim, że bieda jest wynikiem nieuniknionych naturalnych procesów: jeśli ludziom zaczyna się żyć lepiej, to rodzą więcej dzieci, a ponieważ zasoby – głównie żywności – są ograniczone, ten przyrost populacji wpędza znów w biedę. Tak można streścić słynną „pułapkę maltuzjańską”, która czyha na każde społeczeństwo.

Liczby potwierdzały przestrogi Malthusa. W 1800 roku na Ziemi żyło około miliarda ludzi, w 1930 roku przybył drugi miliard, w 1960 roku trzeci, dwadzieścia lat później czwarty, a w 2012 roku urodził się siedmiomiliardowy mieszkaniec planety. Trudno się zatem dziwić, że na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku pewna grupa naukowców i myślicieli – określanych często jako neomaltuzjanie – zaczęła wieszczyć rychłą katastrofę. Najbardziej znanym spośród nich jest Paul R. Ehrlich, amerykański biolog związany z Uniwersytetem Stanforda. W 1968 roku ukazało się pierwsze wydanie jego bestsellerowej książki The Population Bomb [Bomba demograficzna]. Już sam jej wstęp był przerażający:

Bitwa o wyżywienie ludzkości została przegrana – pisał Ehrlich i dodawał: – W latach siedemdziesiątych lub najpóźniej osiemdziesiątych doświadczymy wielkich klęsk głodu, a setki milionów ludzi będzie umierać mimo wdrażania różnych programów antykryzysowych[25].

Według Ehrlicha margines między zapotrzebowaniem na żywność a zdolnością do jej produkcji był tak wąski, iż nawet na drastyczne programy zmniejszania przyrostu naturalnego było już za późno. Zabraknąć miało także energii elektrycznej, a jej ceny miały poszybować w górę, podobnie jak różnych surowców.

Cytując te słowa w drugiej dekadzie XXI wieku, wiemy, że przewidywania Ehrlicha – jak dotąd – się nie spełniły. Dlaczego? Między innymi dzięki postępowi dokonującemu się w rolnictwie. Przed żywnościowym armagedonem uratowały nas nawozy sztuczne, wprowadzenie nawadniania oraz środków ochrony roślin zwalczających organizmy atakujące uprawy – od chwastów po owady, bakterie i grzyby. Nie mniej istotne okazały się modyfikacje genetyczne metodami dostępnymi przez większość XX wieku: krzyżówkami i mutagenezą. Naukowcy szacują, że pomiędzy 1960 a 1980 rokiem za globalny wzrost światowych plonów w 20 procentach odpowiadało uzyskiwanie coraz wydajniejszych odmian roślin[26].

Spektakularnym tego przykładem była tak zwana zielona rewolucja w latach sześćdziesiątych XX wieku. Polegała ona na upowszechnieniu w krajach rozwijających się – szczególnie w Meksyku, Indiach i Pakistanie – nowoczesnych metod stosowanych w rolnictwie, czyli wspomnianego nawadniania oraz nawozów sztucznych i chemicznej ochrony roślin. Ale najważniejsze okazało się opracowanie nowych odmian, a dokładnie krzyżówek pszenicy oraz ryżu.

W przypadku tego pierwszego zboża problem polegał na tym, że „dokarmiane” nawozami rośliny wspaniale rosły na polach, tyle że ich długie łodygi nie były w stanie udźwignąć ciężkich kłosów wypełnionych ziarnami. Pszenica padała pod naporem silniejszego wiatru lub większego deszczu, uniemożliwiając zbiór. Rozwiązaniem okazało się skrzyżowanie różnych jej odmian, między innymi karłowatej, która została już wcześniej wyhodowana w Japonii. Niezależnie od tego, jak bardzo intensywnie się ją nawoziło, japońska pszenica na ogół nie osiągała więcej niż pięćdziesięciu–sześćdziesięciu centymetrów wysokości. Kłopotliwe było natomiast otrzymanie – co udało się dopiero po wielu żmudnych próbach – krzyżówki tak zwanej półkarłowatej, czyli dającej wysoki plon, odpornej na choroby i dobrze rosnącej w warunkach klimatycznych południowej Azji oraz Meksyku. Pracami tymi kierował amerykański agronom Norman Borlaug (1914–2009), który w 1970 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla właśnie za zieloną rewolucję. Szacuje się, że uratowała ona od śmierci głodowej około miliarda ludzi.

Analogiczne problemy dotyczyły ryżu: pod wpływem nawozów rósł wysoko, równocześnie stając się bardzo wrażliwym na wiatr i deszcz. W mniej więcej tym samym czasie, w którym Borlaug pracował nad pszenicą, na Filipinach utworzono – z pieniędzy fundacji charytatywnych Forda i Rockefellera – Międzynarodowy Instytut Badań nad Ryżem (International Rice Research Institute, IRRI). W 1963 roku na jednym z jego poletek doświadczalnych, a dokładnie w rządku numer dwieście dwadzieścia osiem, wyrósł pierwszy karłowaty ryż. Był on już ósmą eksperymentalną krzyżówką pomiędzy niską i mocną odmianą z Tajwanu a wysoką, bujnie rosnącą oraz odporną na szkodniki odmianą z Indonezji. Tak powstał słynny ryż IR 8 oraz jego kolejne odmiany (w tym najbardziej obecnie rozpowszechniona IR 36), które przyniosły rolnikom podobne korzyści jak półkarłowata pszenica. Dawały bowiem plon od 30 do 50 procent wyższy.

W 2002 roku japońscy naukowcy ustalili[27], co między innymi kryło się za tym „cudem”. Była to mutacja genu (oznaczonego jako sd1) odpowiedzialnego za produkcję pewnego roślinnego hormonu, która powodowała, że stawał się on nieaktywny. Dzięki temu roślina nie rosła pod wpływem słońca i nawozów, a sporo zaoszczędzonej w ten sposób energii przeznaczała na wytworzenie najcenniejszych, oczywiście z punktu widzenia ludzi, ziaren.

Średnie światowe plony uzyskiwane z jednego hektara dalej szły w górę w kolejnych dekadach po zielonej rewolucji, czyli od 1980 do 2000 roku. Tylko że wzrost ten był już znacznie bardziej uzależniony – bo aż w połowie – od kolejnych ulepszeń roślin[28]. Aczkolwiek takie techniki jak krzyżówki też powoli wyczerpywały swoje możliwości – stosując je, ma się przecież do dyspozycji tylko zamkniętą pulę genów obecnych w krzyżowanych roślinach. Wywoływanie mutacji jest z kolei bardzo żmudnym działaniem de facto na ślepo – to bowiem nic innego, przypomnę, jak powodowanie wielu tysięcy losowych zmian w DNA roślin, z których trzeba dopiero pieczołowicie wyselekcjonować te pożądane. Czy w związku z tym dalszy wzrost wydajności rolnictwa dzięki jeszcze lepszym odmianom roślin był możliwy?

W tym momencie na scenę wkroczyć miała inżynieria genetyczna, umożliwiająca dwie rzeczy niedostępne dotychczas hodowcom nowych odmian roślin. Po pierwsze, bardzo precyzyjne modyfikacje genetyczne. Naukowcy nauczyli się bowiem za pomocą pewnych substancji chemicznych (tak zwanych enzymów restrykcyjnych) ciąć DNA na małe kawałki i wyodrębniać nawet pojedyncze geny. Po drugie, przenosić je i wstawiać do DNA innego, nawet odległego ewolucyjnie organizmu.

W 1974 roku amerykańscy naukowcy dokonali w ten właśnie sposób skopiowania fragmentu materiału genetycznego afrykańskiej żaby szponiastej (Xenopus laevis) do DNA bakterii Escherichia coli. To był prawdziwy przełom: po raz pierwszy w historii udało się człowiekowi celowo przenieść geny pomiędzy tak dalekimi ewolucyjnie organizmami. W tym samym roku inni amerykańscy badacze umieścili fragment DNA wirusa w materiale genetycznym zarodka myszy. I nie była to wyłącznie naukowa zabawa, tylko próby przed pierwszymi praktycznymi zastosowaniami inżynierii genetycznej. W późnych latach siedemdziesiątych do bakterii przeniesiono geny człowieka odpowiedzialne za produkcję ludzkiej insuliny oraz hormonu wzrostu. Dzięki temu zaczęto wytwarzać – za pomocą bakterii GMO – ogromnie ważne leki dla osób cierpiących na cukrzycę czy zaburzenia wzrostu.

Kwestią czasu było zastosowanie inżynierii genetycznej u roślin. Naukowcy poinformowali o wynikach pierwszego takiego eksperymentu w 1983 roku: do tytoniu przeniesiono – w warunkach laboratoryjnych – bakteryjne geny oporności na antybiotyk. Dlaczego z takim opóźnieniem? Uczeni poszukiwali odpowiednich narzędzi umożliwiających umieszczanie obcych genów w DNA rośliny. Pomocna w tym okazała się bakteria Agrobacterium tumefaciens, żyjąca w glebie i wywołująca u roślin chorobę nazywaną guzowatością korzeni. Jak sugeruje jej nazwa, na korzeniach pojawiają się guzowate narośle, które są skutkiem wstawienia przez bakterię fragmentu własnego DNA do materiału genetycznego rośliny. Dzięki temu mikrob ów zmusza ją do produkcji substancji nieprzydatnych roślinie, za to cennych dla siebie. Naukowcy postanowili ten fakt wykorzystać, czyli wstawić (za pomocą dostępnych już wcześniej narzędzi inżynierii genetycznej) do DNA owej bakterii interesujący ich gen i pozwolić dalej działać jej samej. Czyli wpuścić tak zmodyfikowanego mikroba na szalkę laboratoryjną, na której hodowane były roślinne komórki. Plan się powiódł – Agrobacterium tumefaciens modyfikowały rośliny, wstawiając do ich DNA interesujące naukowców geny.

Niestety nie zawsze ta metoda działa, gdyż niektóre gatunki roślin okazały się na nią odporne. Dlatego w Stanach Zjednoczonych w latach osiemdziesiątych XX wieku opracowano inną, nazwaną biolistyczną. Miała bowiem coś wspólnego z balistyką, czyli z nauką o miotaniu i ruchu pocisków oraz rakiet. Jej wynalazca, doktor John Sanford z Uniwersytetu Cornell, wpadł na pomysł, który początkowo wzbudzał wśród specjalistów śmiech i niedowierzanie. Chciał połączyć precyzyjną inżynierię genetyczną z brutalną mechaniką: dosłownie wstrzeliwać geny w DNA komórek roślin. Jak sam przyznał po latach, miał wówczas szczęście być naiwnym młodym naukowcem bez obszernej wiedzy na temat genetyki roślin oraz ich hodowli komórkowych. W przeciwnym razie nigdy nie zrobiłby czegoś tak szalonego.

Na swój pomysł wpadł, gdy we własnym domu walczył z grasującymi wiewiórkami, do których strzelał. Czemu nie postrzelać genami do roślin – pomyślał? I rozpoczął wariackie eksperymenty z zabawkowym pistoletem wyrzucającym pod ciśnieniem malutkie kawałki metalu (wolframu) z umieszczonymi na ich powierzchni fragmentami DNA, mającymi wbudować się w materiał genetyczny rośliny (konkretnie była to zwykła cebula). Po latach prób i błędów okazało się, że coś takiego naprawdę działa. I dziś z powodzeniem stosuje się sposób Sanforda w modyfikacjach roślin[29].

Pierwsze testy tego, jak będą rosnąć w normalnych warunkach polowych rośliny zmodyfikowane za pomocą opisanych powyżej metod (czyli GMO), przeprowadzono w USA i we Francji już w 1986 roku. Został nim poddany tytoń ze skopiowanym bakteryjnym genem oporności na antybiotyk. Taką modyfikację można było stosunkowo łatwo sprawdzić w laboratorium – zmodyfikowane komórki roślinne traktowano owym antybiotykiem, więc te, które genu oporności na lek nie posiadały, ginęły. Co ciekawe, jako pierwsi na komercyjne uprawy roślin GMO zdecydowali się Chińczycy. W 1992 roku na ich polach pojawił się tytoń odporny na pewnego wirusa atakującego rośliny. Taką cechę uzyskuje się poprzez skopiowanie do rośliny genów wirusa odpowiedzialnych za produkcję niektórych jego białek (dokładny mechanizm uodpornienia jest bardzo skomplikowany i został w pełni wyjaśniony dopiero niedawno).

Choć zatem palma pierwszeństwa w kwestii upraw roślin GMO należy się Chińczykom, to niewątpliwymi liderami w tej dziedzinie stały się placówki naukowe oraz blisko z nimi współpracujące firmy biotechnologiczne w Europie i w Stanach Zjednoczonych. I właśnie w USA pojawiła się na sklepowych półkach pierwsza komercyjnie uprawiana roślina jadalna zmodyfikowana narzędziami inżynierii genetycznej – pomidor o nazwie FlavrSavr.

Był on dziełem niedużej firmy biotechnologicznej Calgene z Kalifornii, które miało zrewolucjonizować amerykański rynek pomidorów. Jego modyfikacja polegała na dodaniu do DNA zmienionej wersji genu[12] odpowiedzialnego za produkcję poligalakturonazy – enzymu rozkładającego ścianę komórkową, czyli powodującego mięknięcie, dojrzewanie, a w końcu psucie się pomidorów. Zabieg ten znacząco spowalniał te procesy, co – w teorii – dawało dwie istotne korzyści. Po pierwsze, taki pomidor mógł znacznie dłużej leżeć na sklepowej półce i w domu konsumenta. Po drugie, warzywa te w tradycyjnym procesie produkcji są zrywane jeszcze niedojrzałe, a następnie – podczas transportu bądź składowania – traktuje się je etylenem. Gaz ten działa jak hormon roślinny powodujący dojrzewanie. Dzięki FlavrSavr spodziewano się zbierać niemal w pełni dojrzałe owoce.

Dodatkowym efektem modyfikacji genetycznej była większa zawartość miąższu w pomidorach, co czyniło je interesującymi dla producentów przecierów. Jak wspomina David Stalker, jeden z najważniejszych naukowców w Calgene, gdy udało się uzyskać pierwsze okazy FlavrSavr, zabrał je do domu i położył na półce. Przeleżały tam trzy tygodnie i nic im się nie stało[30].

Firma Calgene uwierzyła, że sukces rynkowy ma już w kieszeni. W 1991 roku na zebraniu zarządu jeden z jego członków, Tom Churchwell, wstał i oświadczył, że FlavrSavr jest najlepszym projektem biznesowym, jaki widział w swojej dotychczasowej karierze[31]. Szefostwo Calgene buńczucznie więc uznało, że zrewolucjonizuje rynek świeżych warzyw. Ponadto pomidor miał być sprzedawany jako droższy produkt premium, gdyż sklepy z pewnością ustawią się w kolejce po takie cudo. Calgene liczył na zgarnięcie przynajmniej jednej czwartej rynku pomidorów, wartego wówczas około czterech miliardów dolarów[32].

Zbytnia pewność siebie bywa, jak wiadomo, zgubna. Jednym z największych błędów Calgene okazał się transport, którym wcześniej niespecjalnie zaprzątano sobie głowę. Tymczasem dojrzałe pomidory są delikatniejsze, czyli znacznie bardziej wrażliwe na uszkodzenia w trakcie przewożenia samochodami. W styczniu 1994 roku szefostwo firmy czekało późnym wieczorem na pierwszą historyczną dostawę FlavrSavr z plantacji w Meksyku. Przyjechała ona do specjalnie wybudowanego magazynu w Chicago. Kiedy otwarto tylne drzwi ciężarówki, wylała się z niej pomidorowa breja. Trudno było znaleźć choćby jeden cały pomidor.

Kolejny poważny błąd polegał na nieprzygotowaniu – z pomocą doświadczonych hodowców – odpowiednich krzyżówek pomidorów, do których wstawiono by gen zapewniający dłuższą trwałość. Przede wszystkim dających wysoki plon w warunkach klimatycznych Kalifornii, Meksyku i Florydy. Dlatego zamiast spodziewanych siedmiuset pięćdziesięciu–dziewięciuset skrzynek z hektara, spośród których 40 procent miało być wyjątkowo dużych, ładnych i dzięki temu sprzedawanych pod droższą marką McGregor, zakontraktowani plantatorzy zbierali dwieście–czterysta skrzynek i tylko 20 procent można było uznać za produkt premium. Calgene postanowił w pierwszej kolejności jakoś zaradzić problemom transportu dojrzałych warzyw i ich sortowania. Zakupiono w tym celu urządzenia wykorzystywane do zbioru delikatnych brzoskwiń, co zdecydowanie pomogło, ale kosztowało krocie.

Jakby tego wszystkiego było mało, na rynku pojawił się nowy konkurent – odmiana pomidorów uzyskana bardziej tradycyjnymi metodami przez hodowcę i naukowca Nahuma Kedara, który zainteresował się pewnym pomidorem mutantem, nigdy w pełni nie dojrzewającym. Lata osiemdziesiąte spędził on na krzyżowaniu owego mutanta z różnymi odmianami pomidorów, aż w końcu uzyskał piękne, czerwone i twarde warzywa. Wprawdzie nie smakowały zbyt dobrze, ale potrafiły przeleżeć kilka tygodni na półkach, nie psując się. Stąd wzięła się ich skrótowa nazwa LSL, czyli Long Shelf Life (długo leżące na półce). Ponadto plonowały w Meksyku (dokąd ostatecznie Calgene przeniósł wszystkie swoje uprawy) wyśmienicie, dając aż 1750–2000 skrzynek z hektara. Dzięki LSL produkcja pomidorów w Meksyku wystrzeliła w górę, a ceny tych warzyw na rynku północnoamerykańskim poleciały w dół. I to był gwóźdź do trumny Calgene, ostatecznie wykupionego niedługo później przez koncern biotechnologiczny Monsanto.

Dopiero ta druga firma odniosła komercyjny sukces dzięki zastosowaniu narzędzi inżynierii genetycznej. A dokładnie: za sprawą dwóch różnych cech, którymi postanowiła obdarzyć cztery rośliny ważne dla światowego rolnictwa: soję, kukurydzę, bawełnę i rzepak (a niedługo później jeszcze kilka innych).

Z bakterii do roślin

Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku koncern Monsanto wprowadzał na rynek herbicyd (czyli środek zwalczający chwasty) o nazwie Roundup, ludzie z branży chemicznych środków ochrony roślin pukali się w głowę. Po co komuś coś takiego? Najważniejszym składnikiem roundupu była substancja o nazwie glifosat. Potrafi ona zahamować aktywność pewnego enzymu w roślinie, co skutkuje zastopowaniem wytwarzania związków chemicznych niezbędnych do wzrostu. Drugi mechanizm działania glifosatu to odwadnianie tkanek. Skutek tego wszystkiego jest taki, że roślina zaczyna obumierać. Wątpliwości konkurentów Monsanto wynikały z faktu, że roundup działał zabójczo na niemal wszystkie rośliny. Tymczasem za przydatne w rolnictwie uważano wówczas tylko te herbicydy, które po pierwsze – bardzo szybko niszczyły chwasty, a po drugie – działały selektywnie na konkretne ich gatunki. No bo po co rolnikowi coś zabijającego wszystko na jego polu lub w sadzie?

Konkurencja nie doceniła jednak potencjału roundupu, który okazał się bardzo chętnie używany tam, gdzie ludzie nie chcieli, by w danym momencie cokolwiek rosło – między innymi na poboczach dróg czy brzegach chodników lub w sadach wokół drzew owocowych. Był również (i jest nadal) używany do zabiegu tak zwanej desykacji, czyli wysuszania roślin na polu, zanim rolnik je zbierze. Metoda ta okazała się szczególnie przydatna w uprawach rzepaku, który ma sporą masę wolno schnących liści. Rolnicy mogli także stosować glifosat zamiast niszczącej chwasty głębokiej orki (lub znacznie ją ograniczając) – zabiegu wyjaławiającego glebę i powodującego spływanie nawozów z pól, gdyż przeorana ziemia dużo gorzej wchłania wodę. Do tego wszystkiego glifosat był mało toksyczny i dla ludzi (mniej niż sól kuchenna czy kofeina), i dla środowiska – szczególnie w porównaniu z selektywnymi środkami chwastobójczymi. Ponadto dość szybko ulegał biodegradacji[33].

Gdy w latach osiemdziesiątych koncern Monsanto zaczął eksperymenty z modyfikacją roślin metodami inżynierii genetycznej, pojawił się pomysł uodpornienia ich właśnie na glifosat. Potencjalne korzyści dla rolników i firmy wydawały się ogromne. Zamiast wielu kosztownych zabiegów odchwaszczania pola (między innymi za pomocą głębokiej orki) i stosowania bardziej toksycznych herbicydów farmerzy mogliby wykonywać oprysk glifosatem w czasie, gdy na polu już rosła soja czy rzepak uodpornione na ten środek. Monsanto miałoby zaś zapewnione zyski, gdyż rolnicy wraz z nasionami kupowaliby jego sztandarowy produkt: oparty na glifosacie Roundup. Patent na niego wygasał bowiem dopiero w 2001 roku.

Początkowo naukowcy zatrudnieni w koncernie eksperymentowali z petunią, próbując trafić na rośliny-mutanty odporne na glifosat. Przyniosło to mało zadowalające rezultaty. Sukcesem okazało się dopiero sięgnięcie do „kolekcji” bakterii pochodzącej z jednej z fabryk Monsanto położonej niedaleko Nowego Orleanu i produkującej roundup. Na terenach wokół niej znajdowało się sporo tego herbicydu i specjalna jednostka firmy musiała go usuwać. By sobie to ułatwić, poszukiwała bakterii potrafiących przyspieszyć rozkład glifosatu. To właśnie w kolekcji mikrobów pobranych z okolic fabryki udało się znaleźć egzemplarze uodpornione na herbicyd[34]. Teraz trzeba było tylko zidentyfikować odpowiedzialne za tę cechę geny i spróbować przenieść je do roślin. Operacja ta po żmudnych badaniach zakończyła się sukcesem. Tak powstały odmiany roślin nazwane Roundup Ready, czyli „gotowe na roundup”. A dokładnie mówiąc: całkowicie odporne na ten herbicyd.

Historia drugiej z najważniejszych modyfikacji genetycznych roślin autorstwa firmy Monsanto zaczęła się dawno temu, bo w 1901 roku. Japoński biolog Shigetane Ishiwata badał wówczas przyczyny masowego wymierania gąsienic motyli jedwabników wytwarzających cenne włókno. I odkrył w ich ciałach pewną bakterię. Dziesięć lat później tego samego mikroba znalazł niemiecki przyrodnik Ernst Berliner w nieżywych gąsienicach mklika mącznego – małego motyla przypominającego wyglądem domowego mola i żerującego na produktach spożywczych takich jak mąki, kasze czy makarony. Stąd bardzo częsta jego obecność w młynach zbożowych. A że badał nieżywe gąsienice pochodzące z młynów w niemieckiej Turyngii, nadał odkrytej w ciałach owadów bakterii nazwę gatunkową Bacillus thuringiensis[35]. Później okazało się, że występuje ona niemal wszędzie: przede wszystkim w glebie, ale również w wodzie, na roślinach, w kurzu, a nawet na ścianach budynków mieszkalnych. I to niemal w każdym zakątku świata.

Bakterie te potrafią przybierać formę przetrwalnikową (nazywaną przez biologów endosporem), umożliwiającą przeczekanie, nawet bardzo długie, w wyjątkowo niekorzystnych warunkach środowiskowych. Można to nazwać budowaniem kapsuły ratunkowej, w której zamierają funkcje życiowe, a DNA zostaje zabezpieczone specjalną warstwą ochronną (Bacillus thuringiensis nie jest jedynym mikrobem, który coś takiego potrafi). Endospory tej bakterii zawierają białka (w postaci kryształków) trujące dla niektórych owadów, w tym tych atakujących uprawy roślin. To właśnie one zabijały jedwabniki i żerujące w młynach motyle. Trujące białka nazwano Cry (lub Bt od pierwszych liter nazwy gatunkowej bakterii).

Późniejsze badania uściśliły, że są one toksyczne dla wielu owadów, między innymi dla motyli, muchówek, chrząszczy oraz takich organizmów jak nicienie, roztocza czy pierwotniaki. Przy czym, co bardzo istotne, pojedyncze białko Cry nie jest groźne dla wszystkich organizmów z tych grup, a tylko dla niektórych. A toksycznych białek jest w bakterii bardzo dużo: dzielą się one na grupy i podgrupy, samych zaś grup naliczono dotąd aż sześćdziesiąt[36].

Jak działa taka bakteryjna trucizna? Gdy białko Cry znajdzie się w przewodzie pokarmowym owada, ulega aktywacji, łącząc się z pewnymi komórkami jelita cienkiego i powodując ich rozpad. Dlatego owad nie jest w stanie wchłaniać pokarmu, a bakterie żyjące w jelicie przedostają się przez uszkodzone miejsca do krwiobiegu i mogą wywołać zakażenie całego organizmu. Na szczęście dla ludzi (i bardzo wielu innych zwierząt) białka Cry są całkowicie bezpieczne z prostego powodu: nie mamy tak zbudowanych komórek, by mogły się do nich przyłączyć.

Dość szybko wyciągnięto z tej wiedzy praktyczne wnioski i już w 1920 roku po raz pierwszy użyto na polach uprawnych bakterii Bacillus thuringiensis jako oprysku przeciw owadzim szkodnikom. Komercyjna sprzedaż pestycydu pod nazwą Sporine, opartego na tych bakteriach, rozpoczęła się we Francji w 1938 roku. W USA udostępniono podobne środki (najczęściej w postaci mieszaniny endosporów i bakteryjnych białek) w 1958 roku, a czterdzieści lat później na liście pestycydów było już około dwustu preparatów wykorzystujących Bacillus thuringiensis. Są one do dziś bardzo chętnie stosowane przez rolników organicznych (nazywanych w Polsce ekologicznymi) jako naturalny środek ochrony roślin.

Gdy nastała epoka inżynierii genetycznej, naukowcy dość szybko wpadli na pomysł, by wyizolować bakteryjne geny odpowiedzialne za produkcję poszczególnych toksycznych białek Cry i spróbować skopiować je do roślin uprawnych. Taki zabieg wydawał się mieć wyłącznie zalety: roślina sama wytwarzałaby toksynę Bt, więc nie trzeba byłoby produkować pestycydu w fabryce. Po drugie, można by dzięki temu zrezygnować z niektórych oprysków pestycydami, co dawałoby oszczędności na środkach ochrony roślin i paliwie do maszyn rolniczych oraz włożonej pracy. Po trzecie, rośliny same wytwarzające toksynę Bt (lub toksyny, gdyby wstawić im kilka genów pochodzących od bakterii) byłyby również bardziej przyjazne dla środowiska naturalnego, gdyż podczas stosowania tradycyjnych oprysków trucizna może spaść na wszystkie organizmy żywe znajdujące się na polu, a więc również te niebędące szkodnikami z punktu widzenia rolnika (nazywa się je w fachowej literaturze organizmami niedocelowymi). Ginęłyby zatem te owady, które żerują na przykład na kukurydzy. Po czwarte, rośliny Bt mogłyby dać bezpośrednią korzyść dla zdrowia człowieka – dzięki skutecznej samoobronie przed szkodnikami powinny mieć mniej spowodowanych przez nie uszkodzeń, a w konsekwencji mniej rozwijających się na osłabionych roślinach infekcji grzybowych (pleśni). Wytwarzają one bardzo niebezpieczne, bo silnie rakotwórcze mykotoksyny. Zebrane przez rolników ziarno bywa badane pod kątem ich obecności i zdarza się, że zbyt wysoki poziom mykotoksyn oznacza zniszczenie całej partii ziarna dostarczonej przez rolnika. Grzybowe toksyny są oczywiście niebezpieczne nie tylko dla człowieka, ale również dla zwierząt gospodarskich karmionych paszami wyprodukowanymi ze skażonego ziarna.

Po latach badań udało się w końcu skutecznie umieścić w DNA roślin geny bakterii odpowiedzialne za produkcję białek Cry. Powstały dzięki temu odmiany potrafiące samodzielnie bronić się przed niektórymi groźnymi dla upraw szkodnikami – w ten sposób zmodyfikowano między innymi kukurydzę. W połowie lat dziewięćdziesiątych trafiła ona, podobnie jak soja i odmiany rzepaku odporne na glifosat, do rąk rolników.

Obecnie rośliny zmodyfikowane narzędziami inżynierii genetycznej uprawia się na 185,1 miliona hektarów[13] (co stanowi około 12 procent wszystkich światowych upraw)[37]. Na pierwszym miejscu znajduje się soja (połowa upraw), a na kolejnych: kukurydza (33 procent), bawełna (12 procent) i rzepak (5 procent). Większość tych roślin została uodporniona na herbicydy, przede wszystkim na glifosat. Druga pod względem popularności modyfikacja genetyczna to właśnie odporność na szkodniki dzięki bakteryjnym toksynom Bt. Coraz większą popularnością cieszą się tak zwane odmiany typu stack (41 procent), czyli z więcej niż jedną cechą, na przykład odpornością na szkodniki oraz herbicyd.

Reszta roślin stanowi na razie margines: uprawia się między innymi odmiany odporne na wirusy (głównie papaję), a od 2013 roku dostępna jest kukurydza lepiej znosząca okresy suszy (również od firmy Monsanto). Oprócz nich zmodyfikowano metodami inżynierii genetycznej i dopuszczono do upraw w niektórych krajach lucernę, buraka cukrowego, kabaczek, pomidory, ziemniaki, słodką paprykę i bakłażana.

Genetyczny mistycyzm

Streszczona przeze mnie historia rolnictwa – od niemal samych jego początków, czyli udomowienia przodków pszenicy aż po współczesną zmodyfikowaną kukurydzę czy bawełnę GMO – była długim, ale koniecznym wstępem do krytycznego przyjrzenia się antybiotechnologicznym tezom Jeremy’ego Rifkina.

Zacznijmy od jego argumentu o międzygatunkowych barierach i nienaturalnych tworach pochodzących z laboratoriów naukowców. Dopiero na tle historii rolnictwa widać, że przekonanie Rifkina, iż inżynieria genetyczna oznacza wpuszczanie do środowiska zupełnie nowych, w dodatku „sztucznych” organizmów daleka jest od rzeczywistości. Rośliny, które rosną na polach rolników, nie występują w naturze i nawet nie przypominają wyglądem swoich dzikich przodków. Są tworami uzyskanymi dzięki modyfikacjom genetycznym przeprowadzanym od tysięcy lat różnymi metodami. Jedna z nich – mutageneza (wywoływanie tysięcy losowych mutacji w DNA za pomocą promieniowania lub chemikaliów) w zestawieniu z precyzyjną inżynierią genetyczną przypomina używanie młota pneumatycznego podczas operacji chirurgicznej w porównaniu ze skalpelem laserowym.

Ponadto tymi starszymi metodami sprzed ery współczesnej biotechnologii rolniczej można uzyskiwać bardzo podobne cechy, tyle że znacznie żmudniejszą pracą. Opisane bowiem przeze mnie rośliny GMO odporne na herbicyd glifosat nie są czymś zupełnie wyjątkowym. Firma BASF już jakiś czas temu wprowadziła na rynek odmiany kukurydzy, rzepaku, słonecznika, pszenicy, soczewicy i ryżu odporne na herbicyd imazamoks, który ma podobnie szerokie działanie jak glifosat, a więc jest zabójczy dla wielu gatunków chwastów[38]. Z kolei DuPont sprzedaje odmiany soi odporne na produkowany przez ten koncern herbicyd o nazwie Synchrony. I reklamuje je między innymi w ten sposób: jeśli na polu pojawi się soja GMO, to synchrony też ją zniszczy podobnie jak chwasty. Powstały one właśnie dzięki mutagenezie, więc nie zostały sklasyfikowane jako GMO ani nie podlegają tak restrykcyjnym regulacjom prawnym.

Jeremy Rifkin odpowiedziałby zapewne na powyższe kontrargumenty następująco: dotychczasowe techniki hodowli roślin i inżynierię genetyczną dzieli zasadnicza różnica. Za pomocą tych pierwszych nie da się przenosić genów pomiędzy organizmami odległymi biologicznie, czyli na przykład z bakterii do roślin. A więc łamać owych fundamentalnych według Rifkina barier w przyrodzie.

Amerykanin ma częściowo rację. Rzeczywiście inżynieria genetyczna pozwala przenosić geny pomiędzy odległymi ewolucyjnie organizmami, czego wcześniej nie potrafiono robić. Natomiast teza o nieprzekraczalnych barierach międzygatunkowych czy niszczeniu „istoty” organizmów poprzez umieszczanie w ich DNA „obcych” genów budzi, w świetle wiedzy naukowej, co najmniej ogromne wątpliwości.

Już samo stwierdzenie „obcy gen” czy pełne grozy przykłady typu „karp z genem człowieka” lub „kukurydza z genem skorpiona” sugerują, że każdy gatunek jest zbudowany z jakiegoś wyjątkowego tylko dla niego tworzywa. Że geny ludzkie są fundamentalnie czymś innym niż, dajmy na to, geny żaby. Takie postawienie sprawy może intuicyjnie trafiać do osób nieinteresujących się biologią lub genetyką. Wszak ludzkie DNA to zapis budowy całego organizmu człowieka, a nie żaby i na odwrót. Zatem coś stanowiącego biologiczną istotę danego gatunku. Oczywiście konfiguracja genów jest (przynajmniej w części) unikatowa dla Homo sapiens, a danej żaby dla jej konkretnego gatunku. Jednak cechę całej ziemskiej przyrody stanowi jej, w pewnym sensie, genetyczna jednorodność. Wszystkie organizmy żywe mają dokładnie w ten sam sposób zakodowaną w swoim DNA informację o własnej budowie. W ogromnym skrócie i uproszczeniu polega to na tym, że cząsteczka chemiczna DNA (czyli kwas deoksyrybonukleinowy) składa się między innymi z czterech związków chemicznych: adeniny, tyminy, guaniny i cytozyny. Dla ułatwienia oznaczanych odpowiednio literami A, T, G i C. W DNA te cztery związki ułożone są w linii jeden za drugim, czyli zapis bardzo małego fragmentu nici DNA[14] może wyglądać następująco: AAGCTC.

W tym momencie dochodzimy do sedna działania kodu genetycznego: otóż ułożone po sobie trzy litery, jak w powyższym przykładzie AAG, są przepisem na budowę jednego aminokwasu. Z różnych zaś kombinacji tylko dwudziestu aminokwasów zbudowane są wszystkie białka żywych istot na Ziemi. Innymi słowy: w DNA organizmów zapisana została dokładnie tym samym kodem genetycznym budowa białek. Ponadto wszystkie geny to nic innego niż ciągi dokładnie tych samych czterech „liter”: A, T, G i C, ułożonych jedna po drugiej w cząsteczce DNA. Dlatego udaje się przenosić geny między różnymi organizmami. Można to podsumować w jeszcze jeden sposób: DNA zbudowane jest z tych samych podstawowych klocków, z których ewolucja tworzyła różne budowle.

Co w takim razie znaczą sformułowania „ludzki” czy „karpi” gen? To unikatowa dla danego gatunku czy nawet tylko grupy osobników (bo na przykład ludzie różnią się kolorem skóry lub zdolnością do trawienia krowiego mleka) konfiguracja owych czterech liter we fragmencie cząsteczki DNA. Tylko że ów „ludzki” gen może się okazać „jedynie” zmutowanym na przykład małpim genem. Ponadto z naszym najbliższym ewolucyjnym kuzynem, szympansem, dzielimy aż około 99 procent DNA[39]. Czy zatem tylko ten jeden procent jest naprawdę ludzki, stanowiąc „istotę” człowieczeństwa? Mamy również sporo wspólnych genów z kotami, myszami a nawet z ryżem. Czy przenoszenie między gatunkami tych „wspólnych” genów byłoby niszczeniem barier, których poszanowania domaga się Rifkin, czy też jednak by ich nie naruszało? Nigdzie nie trafiłem nawet na próbę zmierzenia się Amerykanina z tego typu pytaniami.

Profesor Paweł Golik w trakcie wykładu na temat GMO, który można obejrzeć w internetowym serwisie YouTube[40], mówi, że na powyższe pytania właściwie odpowiedział już ponad sto pięćdziesiąt lat temu Karol Darwin, choć o genach nie miał pojęcia. Pisał mianowicie, że różnice między człowiekiem a innymi zwierzętami mają charakter bardziej ilościowy niż jakościowy. Rzeczywiście, niewiele jest genów, które występują wyłącznie w DNA człowieka, a w żadnym innym nie, bo tylko około sześciuset spośród wszystkich dwudziestu tysięcy.

Czy w takim razie karp z pojedynczym ludzkim genem staje się trochę człowiekiem i przestaje być „czystą” rybą? Oczywiście nie. Cała jego fizjologia jest dalej rybia i wszystkie cechy jego organizmu są jak najbardziej rybie. Dlatego również pomidor z wprowadzonym do jego DNA jednym genem pochodzącym od zwierzęcia nadaje się do spożywania przez wegetarian. Nie nabiera bowiem jakichkolwiek cech specyficznie zwierzęcych i nadal pozostaje normalną rośliną. Pojedynczy gen czy nawet kilka w żaden sposób tego nie zmienia. Z tego samego powodu różnicowanie człowieka na rasy czy grupy w świetle biologii nie ma sensu, gdyż nie są to ścisłe podziały, a jedynie płynne przejścia – tłumaczy profesor Golik.

Jeremy Rifkin najwyraźniej nie przyjmuje powyższych faktów do wiadomości lub ich nie zna. Świadczy o tym choćby jego wypowiedź z wywiadu udzielonego w 2001 roku amerykańskiej telewizji publicznej PBS, w którym mówił: „Można skrzyżować pszenicę z kukurydzą, osła i konia, ale nie da się klasycznymi metodami skrzyżować osła i jabłoni”[41]. Dla Amerykanina przeniesienie jednego czy kilku genów między organizmami oznacza najwyraźniej stworzenie jakiejś nowej hybrydy, podobnej do muła stanowiącego połączenie osła i konia. Tyle że krzyżowanie organizmów tak nie działa, ponieważ jest mieszaniem dwóch całych cząsteczek DNA, czyli dziesiątków tysięcy genów obydwu organizmów. Jeden czy nawet kilka genów osła skopiowanych do jabłoni (lub na odwrót) nie wykreowałoby jabłonosła.

Amerykański aktywista twierdzi również, że inżynieria genetyczna pozwala naukowcom robić rzeczy, które nigdy w naturze nie mogłyby się wydarzyć – właśnie ze względu na owe nieprzekraczalne bariery międzygatunkowe. Ciekaw jestem, co Rifkin miałby do powiedzenia o całkowicie naturalnym zjawisku, które fachowo określa się w biologii mianem „horyzontalnego transferu genów”. Polega ono właśnie na naturalnym „przeskakiwaniu” genów między bardzo odległymi ewolucyjnie gatunkami. Znane są dobrze przypadki transferu fragmentów DNA z bakterii do drożdży (czyli grzybów) i do owadów oraz z grzybów do zwierząt. W 2011 roku ukazała się praca naukowa[42], której autorzy twierdzą, że pewien gen przewędrował z DNA człowieka do materiału genetycznego bakterii wywołującej rzeżączkę. Transfer w drugą stronę nastąpił natomiast w przypadku mikroskopijnego pasożyta człowieka, świdrowca amerykańskiego, którego geny wbudowane w DNA człowieka są przekazywane następnym pokoleniom (dziedziczone)[43]. Szacuje się też, że około 8 procent ludzkiego DNA może pochodzić od wirusów[44] (tu pojawia się kwestia, której nie będę jednak rozwijał – czy wirusy można uznać za organizmy żywe; jedno da się o nich wszakże z pewnością powiedzieć: są tworami posiadającymi materiał genetyczny, do którego powielania zmuszają zainfekowane przez siebie organizmy). W 2016 roku naukowcy zidentyfikowali trzydzieści sześć konkretnych wirusów w DNA dwóch i pół tysiąca ludzi[45]. Nie tak dawno odnaleziono zaś sto czterdzieści pięć genów (których rola jest na razie nieznana) „zapożyczonych” przez człowieka głównie od bakterii i grzybów[46].

Rok wcześniej naukowcy opublikowali z kolei ciekawą pracę dowodzącą, że w materiale genetycznym batatów (słodkich ziemniaków) i ich dzikich krewnych znajduje się DNA pochodzące od bakterii Agrobacterium tumefaciens[47]. Rośliny te są więc naturalnymi przykładami GMO. Inni badacze poinformowali zaś o odkrytej bardzo ciekawej relacji pomiędzy pasożytniczymi osami, motylami i wirusami. Otóż osy wykorzystują ciała larw motyli, składając w nich jaja. W jajach zaś znajdują się również wirusy, które „pomagają” osom, infekując komórki gąsienic i osłabiając ich układ odpornościowy, co z kolei umożliwia rozwój larw owadów. Analiza genomu dwóch gatunków motyli – ofiar pasożytniczych os – wykazała obecność w ich DNA fragmentów materiału genetycznego wirusa. Jednak największym zaskoczeniem było odnalezienie także kawałków DNA (w tym całych genów) pasożytniczych os[48]!

Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku naukowcy z Uniwersytetu Hawajskiego zaczęli pracę nad odmianami papai odpornymi na pewnego wirusa dewastującego plantacje tej rośliny na hawajskich wyspach. Udało się taką cechę uzyskać dzięki umieszczeniu niektórych genów owego wirusa w DNA papai. Dziś większość tych owoców rosnących na Hawajach to właśnie odmiany GMO. Dlaczego są one dla Jeremy’ego Rifkina i Greenpeace’u nieakceptowalne, skoro człowiek zrobił coś, co zachodzi w naturze – czyli przeniósł niektóre geny wirusa do rośliny? Nie powstał przecież dzięki temu żaden nowy gatunek papai – wygląda ona identycznie jak owoce nie-GMO, tak samo smakuje, jest równie bezpieczna dla konsumentów i dla środowiska naturalnego. We wspomnianym już wywiadzie Rifkina dla telewizji PBS dziennikarz zapytał go właśnie o zmodyfikowaną papaję, wskazując, że umieszczenie w niej wirusowych genów było jedynym sposobem na uratowanie plantacji tej rośliny na Hawajach. Amerykanin odpowiedział na to tylko tyle: oczywiście są korzyści krótkoterminowe, natomiast prawdziwe koszty pojawiają się później. Co dokładnie Rifkin miał na myśli, nie wiadomo, gdyż żadnych negatywnych skutków wprowadzenia odpornej na wirusy papai do dziś nie odnotowano. Wręcz przeciwnie – plantacje mają się świetnie.

Wątpliwie brzmi również argument Rifkina o możliwości „zanieczyszczania” konwencjonalnych czy naturalnych roślin przez odmiany GMO. Analogiczny zarzut można przecież postawić roślinom uzyskanym starszymi metodami ingerencji w DNA. Odmiany takie też posiadają zmodyfikowane geny, a w przypadku zastosowania mutagenezy mogą zawierać tysiące mutacji w swoim DNA. I także będą je przekazywać, krzyżując się spontanicznie z innymi, również dziko rosnącymi krewnymi.

Rifkin pomija kolejną ważną kwestię: za pomocą inżynierii genetycznej nie tylko przenosi się geny pomiędzy różnymi organizmami, ale na przykład wyłącza geny danej rośliny lub umieszcza w DNA ich dodatkowe kopie. Tak zrobiono w wypadku pomidora FlavrSavr, więc dlaczego z nim walczył? Rifkin twierdzi również, że nie ma problemu z krzyżowaniem blisko spokrewnionych organizmów. Metodami inżynierii genetycznej też można przenosić (i wykonuje się takie doświadczenia) geny pomiędzy kukurydzą a pszenicą. Czy z takim GMO Amerykanin nie będzie już walczył?

Rifkin zarzuca również, że wstawienie do rośliny nawet jednego „obcego” genu może spowodować nieznane konsekwencje, gdyż zaburza delikatną i skomplikowaną strukturę DNA. Ten argument także nie jest spójny ani przekonujący. Badania jednoznacznie pokazują, że pod tym względem mutageneza wypada bardziej nieprzewidywalnie. Krzyżówki też mogą przynosić niespodziewane i niepożądane efekty, gdyż polegają na mieszaniu ze sobą tysięcy genów (na przykład pszenicy i żyta, w wyniku którego powstało pszenżyto). W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku hodowcy uzyskali ziemniaka o nazwie Lenape, który zawierał znacznie więcej pewnych roślinnych toksyn. Był to skutek krzyżowania różnych odmian w celu otrzymania rośliny bardziej odpornej na szkodniki. Z kolei w latach osiemdziesiątych, znów klasycznymi technikami, uzyskano przez przypadek seler naciowy o ponadsiedmiokrotnie wyższej zawartości pewnych związków chemicznych zwanych psoralenami. Dzięki temu roślina skuteczniej odstrasza szkodniki. Tylko że psoraleny mają dodatkową cechę – zwiększają wrażliwość skóry na działanie promieniowania słonecznego. Skutek udostępnienia rolnikom owej odmiany selera był taki, że pracownicy zbierający ją na polu doznali poparzeń rąk[49].

Rifkin wiąże GMO z patentowaniem żywych organizmów. Tylko że ochrona praw autorskich to kontrowersyjny temat dotyczący wielu branż, a nie specyfika biotechnologii. Ponadto odmiany GMO nie są pierwszymi patentowanymi roślinami uprawnymi – nowe odmiany zaczęto chronić prawem własności intelektualnej już w 1930 roku w Stanach Zjednoczonych. A uchwalane w ostatnich dekadach różne międzynarodowe regulacje służą właśnie ochronie praw twórców nowych odmian roślin (nie tylko GMO!), gdyż ich wyhodowanie sporo kosztuje – i włożonego wysiłku, i pieniędzy.

W przypadku roślin GMO patentowaniu nie podlega jednak na przykład cała kukurydza czy jakieś bakteryjne geny występujące w naturze, a jedynie konstrukt genetyczny, który wprowadza się do rośliny. Żeby bowiem zadziałał na przykład bakteryjny gen w kukurydzy, potrzeba wielu zabiegów i eksperymentów. Konieczne są między innymi odpowiednie sekwencje DNA dające znak: tu się kończy, a tu zaczyna gen, które nie pochodzą ani od bakterii, ani od rośliny, ale z jakiegoś innego organizmu lub wirusa. Dlatego otrzymanie genu pobranego z jednego organizmu i sprawienie, by działał prawidłowo w innym, to mnóstwo laboratoryjnej pracy wymagającej wiedzy i doświadczenia. Warto też na koniec dodać, że w 2013 roku Sąd Najwyższy USA uznał, iż nie można patentować genów czy fragmentów DNA już istniejących w naturze. Podobne przepisy obowiązują w wielu innych krajach.

Ale takie „drobiazgi” jak przywołane w niniejszym rozdziale wątpliwości dotyczące tez Rifkina i fakty z historii rolnictwa czy te dotyczące wędrówek genów pomiędzy organizmami nie zaprzątały głowy amerykańskiemu aktywiście. Podejrzewam wręcz, że być może nie miał on (i nadal nie ma) o nich pojęcia. Zmierzenie się z nimi mogłoby naruszyć całą ideologiczną czy wręcz religijną podbudowę wojny z biotechnologią, której rozwój Rifkin za wszelką cenę chciał zatrzymać.

ROZDZIAŁ 3

w którym ludzie w skafandrach rozpylają zmodyfikowane bakterie oraz wybucha wojna pomidorowa

Jeremy Rifkin zadebiutował jako antybiotechnologiczny aktywista już w 1977 roku na spotkaniu biologów molekularnych w prestiżowej amerykańskiej Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie. Profesor Bernard D. Davis, biolog ze Szkoły Medycznej Harvardu, wspominał, że kiedy miała się rozpocząć sesja wystąpień naukowców, na sali pojawili się aktywiści, otaczając całe audytorium. Gdy pierwszy wykładowca zaczął mówić, ludzie Rifkina zaczęli śpiewać: „Nie będziemy klonowani”. Rozwinęli też transparenty. „Byliśmy ich zakładnikami. Byliśmy sterroryzowani” – mówił profesor Davis osiem lat później w rozmowie z dziennikarzem miesięcznika „Reason”[50]. Inny naukowiec, filozof Daniel Callahan, wspominał z kolei, że część uczestników konferencji zdawała sobie sprawę, iż pojawią się na niej aktywiści, bo jej organizatorzy zgodzili się na ich obecność. Callahan odebrał jednak występ grupy Rifkina bardziej jako zabawny niż groźny. W waszyngtońskiej konferencji uczestniczyła również profesor Magdalena Fikus z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN.

Byłam wówczas jedną z nielicznych w Polsce osób rozpoczynających doświadczenia z zakresu inżynierii genetycznej i dlatego zostałam wysłana do USA. To była kilkudniowa konferencja, składająca się z dwóch części. Pierwsza dotyczyła polityczno-filozoficznych konsekwencji inżynierii genetycznej, a druga jej możliwych najbliższych zastosowań. Koncentrowano się głównie na kopiowaniu genu insuliny ludzkiej do bakterii i dzięki temu produkowaniu leku dla cukrzyków – mówi profesor Fikus. Pamięta też incydent z Rifkinem: – Siedzieliśmy w dużej sali wykładowej, w której zebrali się naprawdę ważni ludzie nauki, mówiący o tym, na progu jakiej rewolucji stoimy. W pewnym momencie wkroczyła grupa aktywistów na czele z Rifkinem, choć dopiero później dowiedziałam się, że tak właśnie nazywa się ich lider. Chyba miał pomalowane włosy, a towarzyszący mu ludzie byli ubrani jak hippisi. Grupa ta opanowała mównicę i wygłosiła polityczno-społeczne przemówienie wymierzone w inżynierię genetyczną. Nie było w nim żadnych wątków naukowych. Aktywiści pomachali groźnie rękami i wyszli, a wszystko to trwało jakieś pół godziny. Amerykanie rzeczywiście spodziewali się, że taki protest może się odbyć. Ja natomiast nie byłam na to przygotowana, ale nie czułam się przerażona. Raczej zszokowana jako człowiek przybyły zza żelaznej kurtyny, czyli z innego świata. Dla mnie nauka to była nauka, a nie wiecowanie, dlatego ten protest wydawał mi się zupełnie niezrozumiały[51].

Rok później, wspólnie z kolegą Tedem Howardem, Rifkin założył Fundację na rzecz Badania Trendów Ekonomicznych (Foundation on Economic Trends, FOET), która przez lata funkcjonowała jako mała instytucja zatrudniająca jednego asystenta, sekretarkę i dwóch prawników oraz dysponująca niewielkim budżetem około dwustu tysięcy dolarów rocznie pochodzących z honorariów za wykłady i książki Amerykanina. To właśnie FOET zasypywała sądy pozwami, w których domagano się zakazania eksperymentów z użyciem metod inżynierii genetycznej.

Jako ciekawostkę dodam, że Rifkin na celownik wziął sobie nie tylko biotechnologię. Pod koniec lat osiemdziesiątych bezskutecznie próbował opóźnić wystrzelenie sondy kosmicznej Galileo, mającej badać Jowisza i jego księżyce. Źródłem zasilania pojazdu podczas lotu w przestrzeni kosmicznej były radioizotopowe generatory termoelektryczne, które zamieniały ciepło powstające na skutek rozpadu radioaktywnego plutonu w prąd. Rifkin twierdził – monstrualnie wyolbrzymiając zagrożenie – że w razie katastrofy rakiety wkrótce po starcie na Florydę spadnie bardzo groźny deszcz radioaktywnego plutonu[52].

Wróćmy jednak do GMO. Do pierwszej bitwy z rolniczą biotechnologią doszło w 1983 roku, kiedy mała firma z Kalifornii Advanced Genetic Sciences (AGS) chciała w otwartym środowisku przeprowadzić pionierski w skali światowej test organizmów zmodyfikowanych narzędziami inżynierii genetycznej[53]. Chodziło konkretnie o bakterie Pseudomonas syringae. To bardzo ciekawe mikroby, wytwarzające pewne białko, które sprawia, że w wodzie znajdującej się w tkankach zainfekowanych roślin powstają kryształki lodu w wyższej temperaturze (około minus dwóch stopni Celsjusza) niż normalnie (rośliny potrafią utrzymać swoje płyny w stanie ciekłym, nawet gdy termometr pokazuje minus dwanaście stopni). Dzięki tej cesze bakterie powodują uszkodzenia roślin, widoczne jako czarne plamki na liściach i owocach, gdy na przykład nadejdą wiosenne przymrozki. Tylko w USA rolnicy tracą z tego powodu około półtora miliarda dolarów rocznie. Doktorowi Stephenowi Lindowowi, który w połowie lat siedemdziesiątych odkrył „zamrażające” właściwości Pseudomonas syringae, udało się metodami inżynierii genetycznej usunąć z DNA bakterii gen pośrednio odpowiedzialny za formowanie się kryształków lodu. I we współpracy z firmą AGS zamierzał sprawdzić, czy spryskanie pola tak zmodyfikowanymi bakteriami obniży straty.

Dla Jeremy’ego Rifkina była to zapowiedź rodem z jego apokaliptycznych proroctw: oto nieodpowiedzialni naukowcy chcą uwolnić do środowiska zmienioną rękami człowieka bakterię, która może wyprzeć naturalne mikroby. Jaki to będzie miało wpływ na ziemski klimat, skoro – jak przypuszczano – Pseudomonas syringae odgrywa ważną rolę w formowaniu się deszczowych chmur (białka mikroba przyczyniają się bowiem nie tylko do powstawania kryształków lodu, ale również kondensacji kropel wody)?

Rifkin natychmiast wystąpił z pozwem o sądowe wstrzymanie doświadczeń, na które zdążyły już wydać zezwolenie Narodowe Instytuty Zdrowia (National Institutes of Health, NIH), odpowiedzialne w tamtych czasach za ocenę ryzyka takich eksperymentów. Domagał się przy tym, by owo ryzyko zostało zminimalizowane właściwie do zera, co – nie tylko w wypadku takich testów – było praktycznie niemożliwe. Żadna bowiem technologia nie gwarantuje, że nie wystąpią jakieś nieprzewidziane negatywne konsekwencje jej zastosowania, ponieważ wszelka działalność ludzka obarczona jest jakimś potencjalnym ryzykiem. Rifkin nie chciał też słuchać argumentów naukowców przekonujących, że w przyrodzie naturalnie występują zmutowane szczepy owej bakterii nieprodukujące białka odpowiedzialnego za powstawanie kryształków i dlatego testy firmy AGS nie będą niebezpieczne.

W trakcie batalii sądowej zdarzyło się coś, co jeszcze bardziej podgrzało atmosferę wokół tej sprawy. Wyszło mianowicie na jaw, że AGS bez odpowiedniego zezwolenia testowała już swoje bakterie GMO, spryskując nimi drzewka na dachu własnej siedziby w Oakland. Federalna Agencja Ochrony Środowiska (EPA) ukarała ją za to mandatem w wysokości trzynastu tysięcy dolarów. Historia ta była więc wodą na młyn Rifkina: aroganccy naukowcy, działający niczym żądni zysku przedsiębiorcy, ryzykowali bezpieczeństwo ludzi i przyrody.

Po czterech latach sądowych batalii, w 1987 roku, władze federalne wydały w końcu zgodę na testy polowe w miejscowości Tulelake w Kalifornii. Naukowcy z Uniwersytetu Berkeley (gdzie pracował wówczas doktor Stephen Lindow) ubrani w szczelnie zakrywające ciało żółte kombinezony ochronne (choć bakterie Pseudomonas syringae potrafią infekować tylko rośliny) i z maskami na twarzach wyposażonymi w filtry powietrza spryskiwali płynem z bakteriami poletko truskawek, a później także uprawę ziemniaków. Na polu ustawione zostały też specjalne kilkumetrowe żelazne maszty, do których przyczepiono czujniki. Obsługiwali je ubrani w białe laboratoryjne stroje ochronne i maski przedstawiciele Agencji Ochrony Środowiska. Ich zadanie polegało na monitorowaniu, czy zmodyfikowane bakterie nie wydostają się licznie poza wyznaczony obszar. Wszystkie te środki były nieadekwatne do potencjalnych zagrożeń, ale takie ustanowiono wymogi na wszelki wypadek. Widok na polu w Tulelake przypominał więc sceny jak z apokaliptycznego filmu, na którym ludzie mają do czynienia z niewidzialnym śmiertelnym zagrożeniem. I takie właśnie obrazki pokazywały media dzięki licznie zgromadzonym dziennikarzom.

Trudno więc się dziwić, że emocje po wykonaniu testów wcale nie opadły i którejś nocy na pole doświadczalne wdarli się aktywiści, niszcząc połowę ziemniaków oraz część truskawek. Mimo to eksperyment udało się dokończyć. Bakterie, zgodnie z przewidywaniami, znacznie ograniczyły uszkodzenia spowodowane przez przymrozki, ale nie zostały wprowadzone do sprzedaży. Przede wszystkim z powodu protestów pod przywództwem Rifkina. Medialna wrzawa sprawiła bowiem, że firmy biotechnologiczne postanowiły trzymać się z daleka od eksperymentów z zastosowaniem mikroorganizmów GMO w rolnictwie. W pierwszej bitwie rozpoczętej właśnie wojny z GMO uzyskano remis (bo w końcu testy polowe zmodyfikowanych mikrobów się odbyły), ale z wyraźnym wskazaniem na Rifkina.

W drugim starciu został on jednak pokonany. Rifkin, który w sprawie inżynierii genetycznej potrafił blisko współpracować z kreacjonistami, religijnymi konserwatystami, ekoaktywistami i niektórymi grupami rolników, domagał się wprowadzenia w USA całkowicie oddzielnych i restrykcyjnych przepisów dotyczących GMO. W Kongresie powstała nawet zaskakująca koalicja w tej sprawie pomiędzy młodym demokratą Alem Gore’em (późniejszym wiceprezydentem USA i kandydatem na prezydenta w 2000 roku) oraz Newtem Gingrichem, republikaninem i ojcem wielkiego sukcesu swojej partii w połowie lat dziewięćdziesiątych, kiedy Republikanie odbili z rąk Demokratów Kongres USA. Obydwaj nie byli przeciwnikami biotechnologii, ale chcieli, by uniknięto błędów podczas jej wprowadzania. Opowiadali się za osobnymi regulacjami wzmacniającymi poczucie bezpieczeństwa w społeczeństwie, równocześnie jednak dającymi szansę na rozwój tej dziedziny.

Tyle że wszystko to działo się w okresie rządów administracji prezydenta Ronalda Reagana, prowadzącej politykę deregulacji rynków, a nie tworzenia nowych ustaw i barier dla firm, również biotechnologicznych. Dlatego uznano, że kolejne osobne przepisy nie są potrzebne, gdyż inżynieria genetyczna to tylko „nowe narzędzie do tworzenia starych rzeczy”, co było w dużym stopniu trafną diagnozą biotechnologii rolniczej. Wystarczy więc – stwierdzili decydenci – że na mocy istniejących już regulacji Agencja ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration, FDA) zajmie się sprawdzaniem, czy produkty spożywcze powstające na bazie GMO są bezpieczne dla zdrowia. Natomiast Agencja Ochrony Środowiska będzie dopuszczać nowe środki ochrony roślin powstałe dzięki biotechnologii i analizować ich wpływ na środowisko naturalne. Z kolei zadanie Ministerstwa Rolnictwa polegać ma na monitorowaniu, czy rośliny o nowych cechach nie stwarzają przypadkiem jakiegoś zagrożenia dla rolnictwa. Inny powód niewprowadzania osobnych przepisów (a chciał ich między innymi koncern biotechnologiczny Monsanto) to obawa, że będą one działały na korzyść wielkich graczy mających środki na przechodzenie kosztownych i w gruncie rzeczy niepotrzebnych procedur. Małe zaś firmy biotechnologiczne – zwłaszcza te wchodzące na rynek – nie podołają takim wymaganiom[54].

W trakcie tamtych debat nad ewentualnymi regulacjami prawnymi dla rolniczej biotechnologii wydarzyło się coś, co początkowo wydawało się nie mieć większego znaczenia. Później jednak dało ludziom takim jak Rifkin skuteczny materiał do walki propagandowej. Chodziło mianowicie o pojęcia, którymi zaczęto się posługiwać. Dziennikarze, przeciwnicy inżynierii genetycznej, ale również przedstawiciele firm biotechnologicznych uwielbiali stosować terminy takie jak „genetically modified organisms” [organizmy genetycznie zmodyfikowane] lub „genetically engineered organisms” [organizmy genetycznie skonstruowane]. Kiedy naukowcy czy rolnicy otrzymywali zgodę na uprawy jakiejś rośliny GMO na polach, mówiono o jej „uwolnieniu do środowiska”. Słowa te wywoływały wrażenie, szczególnie u zwykłych odbiorców czerpiących informacje o GMO wyłącznie z mediów, że mamy do czynienia z tworami zasadniczo różniącymi się od innych, być może nawet niebezpiecznymi.

Podobnie było z terminem „genetyczna transformacja”, oznaczającym włączenie na przykład dwóch genów bakterii do DNA rośliny. Firmy biotechnologiczne chciały za pomocą takich słów podkreślić, że konstruują nowe odmiany, bo są one dziełem zatrudnionych przez nie inżynierów genetycznych. Ci zaś, podobnie jak inżynierowie na budowach, wznoszą od fundamentów zupełnie coś nowego. Taki język miał być sygnałem dla ewentualnych inwestorów z Wall Street, że ważne i bezprecedensowe rzeczy dzieją się w firmach biotechnologicznych. Tyle że znów: u zwykłych odbiorców, niemających pojęcia, iż całe rolnictwo opiera się od tysięcy lat na modyfikacjach genetycznych, powstawało wrażenie, iż do tej pory jedli „naturalną żywność”, a teraz na polach zacznie rosnąć coś dziwnego, genetycznie – a więc fundamentalnie – zmodyfikowanego w laboratorium.

Kolejną bitwę Rifkin stoczył z pierwszą rośliną GMO, która miała być uprawiana komercyjnie przez rolników w Stanach Zjednoczonych i dopuszczona do sprzedaży w supermarketach. Chodziło o opisany już wcześniej pomidor FlavrSavr firmy Calgene. Przypomnę tylko, że jego wyjątkową cechą była wydłużona trwałość – leżąc tygodniami na sklepowej czy domowej półce, nie psuł się. A osiągnięto to dzięki „wyłączeniu” działania pewnych genów rośliny.

Rifkin do walki z owym pomidorem powołał do życia nową organizację pod nazwą Pure Food Campaign (co można przetłumaczyć jako: Kampania na rzecz Czystego Jedzenia) i zapowiadał buńczucznie, że „FlavrSavr stał się martwy, zanim jeszcze dojechał do sklepów, i nie znajdzie żadnych nabywców”. Zaczął też bardzo chętnie posługiwać się terminem „Frankenfood” [żywność Frankensteina], którego po raz pierwszy użył w 1992 roku Paul Lewis, wykładowca anglistyki w Boston College, w krótkim liście skierowanym do redakcji „The New York Times”. Owym niebezpiecznym organizmem, podobnym do monstrum powstałego z pozszywanych ludzkich zwłok przez doktora Frankensteina w słynnej powieści Mary Shelley z 1818 roku, wydał mu się właśnie pomidor FlavrSavr. Słowo „Frankenfood” zrobiło później zawrotną karierę wśród przeciwników GMO.

Rifkin nie twierdził wprawdzie, że genetycznie zmodyfikowany pomidor będzie jakoś szczególnie groźny dla zdrowia ludzi, ale powtarzał swoją mantrę: nikt nie może udowodnić, iż jest całkowicie bezpieczny (co było manipulacją, gdyż nie da się udowodnić, że cokolwiek jest w stu procentach bezpieczne; zawsze istnieje jakieś, choćby minimalne, prawdopodobieństwo pojawienia się nieprzewidzianych negatywnych skutków). Ponadto uznał FlavrSavr za niewinnie wyglądającą pokusę, mającą zachęcić ludzkość do przekroczenia bramy z napisem „Biotechnologia” prowadzącej w mroczną przyszłość. Dlatego domagał się, by agencje rządowe przeprowadziły mnóstwo badań oraz analiz, które i tak zapewne nigdy by go nie usatysfakcjonowały. Wściekły szef Calgene Roger Salquist nazwał w pewnym momencie Rifkina „idiotą” i człowiekiem, który nie może zostać poważnie potraktowany przez „kogokolwiek potrafiącego choćby przeliterować własne nazwisko”[55].

Amerykański aktywista nie przepuścił żadnej okazji, by zaatakować FlavrSavr. W 1993 roku na ekrany kin wchodził głośny film Stevena Spielberga zatytułowany Park Jurajski. Opowiada on historię, jak zajmująca się bioinżynierią firma InGen, należąca do bogatego przemysłowca Johna Hammonda, pobiera z komarów zatopionych w bursztynie przed dziesiątkami milionów lat próbki krwi wyssanej przez owady z dinozaurów. Następnie wydobywa z nich DNA, a powstałe w nim ubytki „sztukuje” materiałem genetycznym współczesnych żab. Dzięki temu rodzą się dinozaury, zamknięte w specjalnym „parku tematycznym”, ale przedsięwzięcie wymyka się spod kontroli. Film był czystą rozrywką, jednak zawierającą ostrzeżenie przed niekontrolowanym postępem nauki i inżynierią genetyczną. Wolontariusze zaangażowani przez Pure Food Campaign Rifkina ustawili się przed kinami w stu amerykańskich miastach i wręczali wchodzącym na seans osobom ulotki. Widniejący na nich dinozaur pchał przed sobą wózek sklepowy z napisem „Biotech Frankenfoods”, a przesłanie brzmiało: korporacyjna nauka może zmieniać i tworzyć formy życia wyposażone w „ogromne i przerażające” możliwości[56].

Kiedy 18 maja 1994 roku FDA – po dwóch latach zastanawiania się i zleceniu wykonania badań bezpieczeństwa na szczurach – w końcu zezwoliła na sprzedaż pomidorów, Jeremy Rifkin uznał ów dzień za początek „wojny pomidorowej”. Nawoływał do pikietowania i bojkotu sklepów sprzedających FlavrSavr oraz wyrzucania pomidorów na ulice. Ale gdy 21 maja pierwsze partie FlavrSavr pojawiły się w dwóch sklepach – w Davis w Kalifornii i w Northbrook w stanie Illinois – nikt masowo nie protestował. Początkowo pomidory GMO sprzedawały się wręcz świetnie. Do tego stopnia, że w jednej z placówek handlowych trzeba było wprowadzić dzienny limit zakupów: dwóch sztuk na osobę. Odbiór mediów też okazał się pozytywny. Rifkin uparcie zwoływał jednak protestujących pod niektóre sklepy, by obrzucali je pomidorami. Siła tych akcji okazała się mizerna. Projekt FlavrSavr zakończył się niepowodzeniem z powodu błędów firmy Calgene i sytuacji na rynku warzyw, a nie propagandowych akcji Rifkina. Tę bitwę Amerykanin również przegrał.

Zysk był tylko taki, że dziennikarze uznali go za czołowego antybiotechnologicznego kontrrewolucjonistę. To ważne, gdyż media, a szczególnie telewizje, uwielbiają gorące spory i kontrowersje, co uzasadniają chęcią obiektywnego przedstawienia różnych punktów widzenia. W osobie Jeremy’ego Rifkina otrzymały dyżurnego i bardzo elokwentnego rozmówcę, zawsze gotowego, by w ostrych słowach zaatakować GMO oraz postraszyć opinię publiczną biotechnologicznym armagedonem.

Szalone krowy i owieczka Dolly

Prawdziwego tryumfu miał Rifkin zasmakować dopiero po przeniesieniu batalii za Ocean Atlantycki. W USA bowiem nie potrafił przekonać do walki dużych organizacji ekologistycznych, które wolały zajmować się energetyką jądrową i zanieczyszczeniami pochodzącymi z przemysłu petrochemicznego.

Za to w Europie na czele antybiotechnologicznej kampanii Greenpeace’u stanął jego wierny uczeń Benedikt Härlin. Pierwszy protest niemiecki aktywista postanowił skierować przeciw statkom wiozącym z Ameryki do portu w Hamburgu pierwsze transporty soi GMO zebranej z pól przez tamtejszych rolników. Na ich spotkanie wypłynęły łodzie pontonowe organizacji, uniemożliwiając przez pewien czas dokowanie. Aktywiści rozwinęli wielkie transparenty z hasłami wprowadzenia całkowitego zakazu importu żywności genetycznie zmodyfikowanej. Była to pierwsza próba – stosunkowo udana – przykucia uwagi mediów[57].

Druga nastąpiła w grudniu 1996 roku na szczycie żywnościowym ONZ w Rzymie. Działacze Greenpeace’u podrobili akredytacje prasowe i weszli na konferencję Dana Glickmana, amerykańskiego ministra rolnictwa. Na umówiony znak wszyscy zdjęli z siebie ubrania, prezentując zebranym wypisane na gołych ciałach antybiotechnologiczne slogany. I znów media chętnie relacjonowały tę widowiskową akcję, czasami nawet bardziej skupiając się na działaniach Greenpeace’u niż na przebiegu samego szczytu. Mimo to europejska opinia publiczna zdawała się pozostawać wobec roślin GMO dość obojętna. Na półkach sklepów, między innymi w Holandii, pojawiły się pierwsze produkty, których składnikiem była amerykańska soja. Opatrzono je napisem: „Wyprodukowane za pomocą nowoczesnej biotechnologii”[58].

Kampanię Greenpeace’u uratowała wówczas Wielka Brytania, a dokładnie skandal związany z gąbczastą encefalopatią mózgu (BSE), określaną popularnie jako choroba szalonych krów. Jej nazwa wzięła się stąd, że zwierzęta dziwacznie się poruszały i trzęsły na skutek uszkodzeń mózgu – niszczonego przez chorobę i przypominającego z wyglądu gąbkę z licznymi małymi otworami. Wielka panika wybuchła w mediach i wśród konsumentów, gdy odkryto pierwsze rzadkie przypadki podobnej do BSE choroby u ludzi, którzy – jak zaczęto podejrzewać – prawdopodobnie jedli kiedyś zainfekowaną wołowinę. Czynnikiem zakaźnym okazała się chorobotwórcza wersja pewnych białek, prionów, obecnych w normalnej postaci w mózgach zdrowych zwierząt i człowieka.

Śledztwo wykazało, że przyczyną epidemii wśród brytyjskiego bydła była pasza, do produkcji której używano dodatków ze zmielonego mięsa i kości owiec oraz krów (jako cennego źródła białka). Z tego powodu przemysł spożywczy zaczęto oskarżać o złamanie podstawowych praw natury: roślinożerne zwierzęta karmiono mięsem. Ale najwięcej oberwało się instytucjom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo żywności, gdyż zatrudnieni w nich eksperci zapewniali, że takie pasze są bezpieczne. Strach przed chorobą czającą się w wołowinie, telewizyjne obrazki płonących w piecach ciał krów (zabito ich prewencyjnie 4,4 miliona; 180 tysięcy okazało się zainfekowanych) budziły powszechną grozę. Badania opinii publicznej w Wielkiej Brytanii zaczęły szybko pokazywać, że ludzie przestali wierzyć ekspertom, nauce i nie ufają już w postęp technologiczny. Ten ostatni, zdaniem 55 procent badanych, rozwiązując jakieś problemy, powodował tyle samo kolejnych. Choć GMO nie miało z BSE absolutnie nic wspólnego, Brytyjczycy bali się tego, co w żywności nowe i „nienaturalne”. Greenpeace dostrzegł w tym wielką propagandową szansę.

W połowie 1997 roku do walki z inżynierią genetyczną w rolnictwie dołączył inny bardzo istotny gracz: Stowarzyszenie Ziemi (Soil Association). Jest to najważniejsza i najstarsza brytyjska organizacja producentów żywności organicznej[15]. Powody tej decyzji były co najmniej dwa. Po pierwsze, rolnictwo organiczne reklamuje się jako wytwarzające najbardziej „naturalne” produkty. Zatem zgoda na uprawianie roślin GMO przez rolników organicznych w momencie, gdy Europa zaczynała się bać produktów biotechnologii, byłaby niezwykle ryzykowna. Po drugie, walka z inżynierią genetyczną uderzała w potencjalną konkurencję, która mogłaby się chwalić, że jej produkty są bardziej przyjazne środowisku, bo wymagają znacznie mniej oprysków (jak na przykład kukurydza Bt).

Niedługo po rolnikach organicznych do sojuszu anty-GMO przystąpiła kolejna duża międzynarodowa organizacja ekologistyczna, Przyjaciele Ziemi (Friends of the Earth), i sporo mniejszych grup ekoaktywistów. Zawiązująca się szeroka koalicja szybko zaczęła aktywnie działać na wielu frontach. W sklepach rozdawano ulotki, do gazet słano listy protestacyjne przeciw żywności GMO i organizowano spotkania na temat biotechnologii rolniczej. Wszędzie też oskarżano amerykański koncern Monsanto, producenta soi i kukurydzy GMO płynącej coraz szerszym strumieniem z Ameryki Północnej do Europy, o podstępne wprowadzanie na półki sklepowe produktów inżynierii genetycznej bez dania możliwości wyboru konsumentom. Wówczas jeszcze nie musiały być one specjalnie znakowane, tak jak wymaga tego dzisiaj prawo Unii Europejskiej. Friends of the Earth w swoim pierwszym oświadczeniu dla mediów pisała, że „przemysł spożywczy po wpadce z BSE chce wcisnąć do gardeł ludzi kolejne ukryte składniki”[59].

W 1997 roku nastąpiło jeszcze jedno istotne wydarzenie. W lutym mediami na całym świecie zawładnęło klonowanie. Ogłoszono wówczas – na łamach „Nature” – sukces narodzin pierwszego sklonowanego ssaka, czyli słynnej owieczki Dolly. Znów – to wydarzenie nie miało wiele wspólnego z inżynierią genetyczną (raczej bardzo ogólnie z biotechnologią), jednak mnóstwo ludzi takich subtelności nie dostrzegało. W ich przekonaniu naukowcy stworzyli genetyczną kopię dorosłego zwierzęcia, więc za chwilę będą klonować także ludzi. W mediach ekscytacja mieszała się z ogromnymi obawami co do tego, jak daleko posunie się współczesna nauka.

W tej sytuacji koncern Monsanto, najpierw bagatelizujący zmieniające się nastawienie opinii publicznej i działania Greenpeace’u w Europie, zaczął się bronić. W Wielkiej Brytanii ruszyła duża kampania reklamowa promująca żywność uzyskaną z roślin GMO. Ale w 1998 roku koncern otrzymał dwa nokautujące ciosy.

Gdy giną szczury, a motyle umierają

Pierwszy to tak zwana afera Guya Watsona, którą Patrick Holden, ówczesny szef Soil Association, nazwał później „darem Niebios”, bo nieoczekiwanym wydarzeniem przyciągającym ogromną uwagę mediów. Daniel Charles, amerykański dziennikarz naukowy, autor świetnej książki Lords of the Harvest. Biotech, Big Money, and the Future of Food [Władcy żniw. Biotechnologia, wielkie pieniądze i przyszłość żywności], poświęconej biotechnologii, uważa jednak, że nie była to żadna niespodzianka, tylko świadomie rozpętana przez samego Holdena afera, będąca kluczowym elementem największej kampanii propagandowej w pięćdziesięcioletniej historii stowarzyszenia producentów żywności organicznej.

Kluczowa postać tamtych wydarzeń, Guy Watson, był rolnikiem organicznym posiadającym spore gospodarstwo w pobliżu małego miasteczka Totnes w południowo-zachodniej Anglii. Słynie ono z licznej społeczności artystów, ludzi związanych z medycyną alternatywną i ruchem New Age oraz ekoaktywistów. Czyli idealne miejsce na rozpoczęcie kampanii anty-GMO.

W kwietniu 1998 roku Soil Association dowiedziało się, że firma Bayer zamierza przeprowadzić niedaleko Totnes badania kukurydzy GMO odpornej na herbicyd Liberty (jego substancja czynna to glufosynat). Poletko testowe znajdowało się po drugiej stronie małej rzeczki dokładnie naprzeciw upraw Guya Watsona. Soil Association natychmiast ogłosiło, że takie sąsiedztwo zagraża „skażeniem” (celowo użyto słowa bardzo negatywnie nacechowanego i zupełnie nieadekwatnego do sytuacji) upraw rolnika organicznego przez pyłek pochodzący z kukurydzy GMO. A jeśli tak by się stało, Watson nie mógłby sprzedać swojej kukurydzy z certyfikatem „organiczna”, gdyż rolnikom organicznym nie wolno uprawiać odmian GMO – ostrzegało stowarzyszenie. I zachęcało Watsona, by skierował sprawę do sądu, domagając się zablokowania działań firmy Bayer. Jednocześnie Soil Association zaczęło informować media, że rolnictwo organiczne czeka rychły upadek, jeśli komercyjne uprawy roślin GMO nie zostaną zastopowane. Organizacje ekologistyczne słały zaś do dziennikarzy pełne oburzenia oświadczenia – na przykład Friends of the Earth pisała o „żywności Frankensteina zagrażającej rolnikom organicznym”.

Media dość bezkrytycznie to powtarzały. Tylko bardzo nieliczni dociekliwsi dziennikarze na próżno próbowali ustalić, dlaczego niewielkie ilości pyłku kukurydzy GMO (ten pyłek – czy to kukurydzy konwencjonalnej, czy GMO – jest stosunkowo ciężki i nie przenosi się łatwo na duże odległości, więc nawet kilka metrów odstępu między uprawami ogromnie zmniejsza szanse na zapylenie) miałyby uczynić cały zbiór kukurydzy Guya Watsona „nieorganicznym”. Tym bardziej że w rolnictwie tego typu chodziło przecież o specjalne metody uprawy (bez syntetycznych nawozów i pestycydów), a nie o to, czy jedna roślina zostanie zapylona przez inną roślinę z dodatkowym genem. Ponadto Guy Watson nie zamierzał używać nasion zebranych ze swojego pola do następnych zasiewów. Jak sam zresztą później przyznał w rozmowie z Danielem Charlesem, był to mocno naciągany argument. „Historia z zapyleniem mojego pola została użyta jako narzędzie przez Soil Association, ale ja nie miałem nic przeciwko temu” – stwierdził[60]. Kwestia „skażenia” przez rośliny GMO tych „organicznych”, a nawet „konwencjonalnych” stała się później jednym z lejtmotywów kampanii przeciw GMO.

Emocje wokół sprawy Guya Watsona były tak duże, że pewnej nocy aktywiści wdarli się na pole testowe Bayera i zniszczyli rosnącą tam kukurydzę. Nazwali tę akcję „dekontaminacją”. Znów – nie przez przypadek, gdyż słowo to oznacza „usunięcie i dezaktywację szkodliwych substancji (chemikaliów, materiałów radioaktywnych, czynników biologicznych), które zagrażają ludziom i środowisku naturalnemu”…

Często papierkiem lakmusowym tego, czy jakaś kwestia przykuwa uwagę opinii publicznej, jest popkultura. Jej twórcy wychwytują w lot, czym żyje ulica. Kiedy więc wydarzenia na polach pod miasteczkiem Totnes trafiły do najpopularniejszej brytyjskiej radiowej opery mydlanej zatytułowanej The Archers [Archerowie], nadawanej przez BBC nieprzerwanie od 1951 roku i przyciągającej średnio ponad pięć milionów słuchaczy, stanowiło to jasny sygnał, że sprawy biotechnologii rolniczej w Wielkiej Brytanii mają się źle. The Archers opowiada o życiu rodziny w fikcyjnej wsi w środkowej Anglii. W odcinku wyemitowanym w 1999 roku główny bohater, Tommy Archer, miał proces sądowy za zniszczenie roślin GMO na polu sąsiadującym z jego rodzinną farmą organiczną. Ława przysięgłych uznała go jednak za niewinnego, gdyż walczył w słusznej sprawie.

Cofnijmy się jeszcze do 1998 roku, gdyż afera Guya Watsona nie była wówczas jedynym medialnym wydarzeniem. Na początku czerwca następca brytyjskiego tronu, książę Karol, stwierdził na łamach poczytnej konserwatywnej gazety „The Daily Telegraph”, że poprzez stosowanie „genetycznych modyfikacji człowiek wkroczył na teren zarezerwowany dla Boga i tylko dla Niego”. A rośliny GMO są niepotrzebne, niezgodne z rolnictwem „działającym w harmonii z naturą” oraz prawdopodobnie niebezpieczne. I nawet jeśli naukowcy nie dostrzegają zagrożeń, to mogą przecież wystąpić nieprzewidziane przez nich konsekwencje i dla środowiska, i dla ludzkiego zdrowia. „Osobiście nie zamierzam jeść czegokolwiek genetycznie zmodyfikowanego ani serwować tego mojej rodzinie czy gościom” – napisał książę Karol[61]. Następca tronu z pewnością nie był autorytetem dla środowisk o sympatiach lewicowo-ekologistycznych, ale jego wypowiedzi chętnie słuchało wielu brytyjskich konsumentów. A w wojnie z GMO liczył się każdy sojusznik, szczególnie ten z medialnym potencjałem. Warto w tym miejscu dodać jeszcze, że książę Karol był już wówczas (i nadal pozostaje) posiadaczem dużego gospodarstwa organicznego oraz całej linii produktów Waitrose Duchy Organic (wcześniej funkcjonujących pod marką Duchy Originals).

Dwa miesiące po oświadczeniu brytyjskiego następcy tronu w jednym z brytyjskich programów telewizyjnych wypowiedział się krótko doktor Árpád Pusztai ze szkockiego Instytutu Badawczego Rowett, naukowiec zajmujący się genetyką roślin. Stwierdził mianowicie, że prowadzone przez niego eksperymenty przyniosły bardzo niepokojące rezultaty: szczury karmione zmodyfikowanymi genetycznie ziemniakami były opóźnione w rozwoju, ponadto układ odpornościowy został upośledzony. „Gdybym miał wybór, z pewnością nie jadłbym żywności GMO […] Bardzo, bardzo nieuczciwe jest traktowanie naszych współobywateli jak królików doświadczalnych” – ostrzegł Pusztai.

W mediach zawrzało, a w sprawie Pusztaiego głos musiał zabrać nawet brytyjski rząd. Do wydarzenia tego jeszcze wrócę, więc na razie napiszę tylko, że miało ono ogromny wpływ na postrzeganie GMO i w Wielkiej Brytanii, i w całej Europie. Pusztai sugerował bowiem, że sam fakt użycia narzędzi inżynierii genetycznej niesie ze sobą poważne zagrożenia. Środowisko naukowców było w szoku, gdyż nikt do tej pory nie wystąpił z tak śmiałą hipotezą, na której obronę trudno byłoby znaleźć jakieś przekonujące argumenty. Tym bardziej że stosowane powszechnie inne, starsze metody modyfikacji genetycznych były przecież mniej precyzyjne i w związku tym potencjalnie bardziej niebezpieczne. Tymczasem dzięki Pusztaiemu w świat poszła informacja, że każde GMO z natury jest groźne.

Jakby tego było mało, za oceanem pojawiła się kolejna kontrowersja, szybko podchwycona w Europie, a dotycząca prac prowadzonych wspólnie przez naukowców z ministerstwa rolnictwa USA i firmy Delta and Pine Land, będącej największym sprzedawcą i hodowcą nasion bawełny w USA. Otóż zajmowali się oni czymś, co zostało nazwane Genetic Use Restriction Technology (GURT). Była to modyfikacja genetyczna roślin powodująca, że w następnym pokoleniu produkowały one sterylne nasiona, z których nic nie wyrastało. Technologię tę testowano z dwóch powodów: po pierwsze, jako ewentualne narzędzie wymuszenia na rolnikach przestrzegania praw własności intelektualnej nowych odmian roślin, gdyż co roku musieliby oni kupować materiał siewny czy sadzonki. Po drugie, mógł to być sposób kontroli nad niektórymi transgenicznymi roślinami, gdyby obawiano się, że ich rozprzestrzenianie się poza polami uprawnymi groziłoby jakimiś negatywnymi skutkami. Cała sprawa znajdowała się wówczas dopiero we wczesnej fazie eksperymentów, więc nie było jeszcze wiadomo, czy GURT w ogóle zadziała, a tym bardziej – czy kiedykolwiek jakaś firma zdecyduje się użyć tej technologii, a prawo na to zezwoli. Tymczasem przeciwnicy GMO natychmiast ogłosili, że rośliny transgeniczne staną się globalnym zagrożeniem dla rolników, bioróżnorodności i bezpieczeństwa żywnościowego, dając międzynarodowym koncernom bezprecedensowe oraz ekstremalnie niebezpieczne narzędzie kontroli światowych zasobów żywności[62]. Technologia GURT otrzymała także od jednej z kanadyjskich organizacji ekoaktywistów przydomek „genów terminatorowych”. Tą złowróżbną nazwą, kojarzącą się z serią filmów o robocie zabójcy, i mitem rzekomego stosowania takiej technologii przeciwnicy GMO do dziś posługują się w trakcie publicznych debat, choć nigdy nie weszła ona do użycia.

W maju 1999 roku wokół rolniczej biotechnologii znów wybuchła afera. „Nature” opublikował pracę zatytułowaną Transgeniczny pyłek szkodzi larwom motyli monarchów. Jego autorem był młody entomolog i adiunkt na Uniwersytecie Cornell John Losey. W swoim krótkim artykule opisywał, jak w trakcie laboratoryjnego eksperymentu zdechła prawie połowa gąsienic monarchów żerujących na liściach trojeści (rośliny traktowanej przez rolników jako chwast) obsypanych pyłkiem kukurydzy Bt. Tymczasem w grupie karmionej liśćmi z pyłkiem konwencjonalnej kukurydzy nie zginęła żadna gąsienica.

W historii tej bardzo ważny jest kulturowy kontekst. Otóż motyle monarchy, wędrujące między terytorium USA a Meksykiem, są jednym z najpopularniejszych owadów w Stanach Zjednoczonych. A żerują wyłącznie na trojeści, rosnącej często przy polach kukurydzy, więc gąsienice mogą być rzeczywiście wystawione na działanie pyłku odmian GMO.

Greenpeace i inne organizacje ekologistyczne błyskawicznie zauważyły tę publikację i rozpoczęły szybko kampanię pod hasłem „Rośliny GMO zabijają motyle monarchy”. Media chętnie te oskarżenia powtarzały, podgrzewając atmosferę. Owady zagościły we wszystkich amerykańskich gazetach, łącznie z pierwszą stroną dziennika „The New York Times”. W takich okolicznościach nikt specjalnie nie przejmował się krytycznymi głosami ani pytaniem, jakie naprawdę znaczenie miały wyniki opisane w „Nature”. John Losey przeprowadził bowiem swój eksperyment w całkowicie sztucznych warunkach, gdzie liście trojeści zostały posypane bardzo dużą ilością pyłku kukurydzy Bt. To, że toksyna ta jest zabójcza dla gąsienic motyli, wiadomo było już wcześniej. Pytanie, na które należało odpowiedzieć, brzmiało natomiast: czy w naturalnych warunkach polowych gąsienice rzeczywiście będą narażone na tak dużo pyłku kukurydzy GMO? Czy prawdopodobieństwo zatrucia nim jest większe niż śmierci od pestycydów, którymi rolnicy – konwencjonalni i organiczni – opryskują przecież swoje pola?

O tym, że praca Loseya nie odpowiadała na te pytania, świadczy fakt, że wysłał on ją najpierw do „Science” – gdzie przez recenzentów została odrzucona jako zbyt oczywista: owady zmuszone do zjedzenia sporych ilości toksyny Bt będą przecież umierać. Dlaczego zatem „Nature” opublikowało artykuł Loseya? Czy wpływ na tę decyzję miała narastająca zła atmosfera wokół GMO w Wielkiej Brytanii? Nie da się tego wykluczyć.

Już w kilka tygodni po ukazaniu się pracy Loseya amerykańscy naukowcy ruszyli na pola kukurydzy sprawdzać, co naprawdę dzieje się z motylami monarchami. Jedne z pierwszych rezultatów badań wykazały, że niebezpieczne mogą być jedynie rośliny trojeści rosnące bliżej niż 1,2 metra od pola kukurydzy Bt. Później okazało się, że bardziej toksyczny jest dla gąsienic pyłek kukurydzy firmy Novartis, która wówczas stanowiła zaledwie 2 procent powierzchni upraw kukurydzy Bt w USA. Nieporównanie popularniejsze były bowiem nasiona, w których Monsanto zastosowało inny gen bakteryjny niż Novartis. A dwa lata po wybuchu afery z motylami monarchami duża grupa naukowców opublikowała kilka raportów opartych na dokładnie przeprowadzonych badaniach polowych. Ich konkluzja była jednoznaczna: „Zagrożenie dla motyli ze strony pyłku kukurydzy Bt jest pomijalne”[63] [16].

Informacje te nie były w stanie ugasić rozprzestrzeniającego się coraz gwałtowniej pożaru. Organizacja Friends of the Earth znów słała do ludzi listy, w których jej szef dramatycznie i demagogicznie pytał: „Jeśli śmiertelna toksyna, która zabija motyle, jest wprowadzana do żywności, to jaki wpływ ma na zdrowie Twoje i Twojej rodziny? Przerażająca odpowiedź brzmi: tak naprawdę nikt tego nie wie”.

Ruch przeciwko GMO, który przygasł w USA po sukcesach upraw roślin odpornych na glifosat oraz produkujących toksynę Bt, złapał znowu wiatr w żagle. Jak pisze w swojej książce Daniel Charles, po aferze z motylami odbyły się tam dwa duże spotkania aktywistów anty-GMO z całego świata. Na drugie z nich przyjechał sam Benedikt Härlin, współautor sukcesów Greenpeace’u w Europie. Podobno z obydwu mityngów działacze wracali naładowani energią, nowymi pomysłami, a czasami również z pieniędzmi od sponsorów chcących wesprzeć walkę z inżynierią genetyczną. Kiedy w grudniu 1999 roku w Seattle odbywało się spotkanie Światowej Organizacji Handlu (World Trade Organization, WTO), doszło do dużych protestów z udziałem około czterdziestu tysięcy ludzi. Przeciwnicy GMO maszerowali w nich ze swoimi hasłami ramię w ramię z hutnikami, aktywistami domagającymi się anulowania długów biednych krajów i obrońcami lasów tropikalnych.

Twierdza Europa

W wojnie z GMO nadal jednak kluczowy był Stary Kontynent. To tu niechęć opinii publicznej wobec roślin transgenicznych cały czas rosła. W pewnym momencie swoje pozytywne nastawienie do rolniczej biotechnologii o sto osiemdziesiąt stopni zmieniła Francja. Nie tyle (jeszcze) z powodu sondaży, ile politycznej kalkulacji. Do koalicji rządowej weszła wówczas francuska partia Zielonych i przejęła kontrolę nad ministerstwem środowiska. Od tej pory Francja, będąca dotychczas głównym miejscem testowania nowych odmian roślin GMO na Starym Kontynencie, zaczęła występować na forum Unii Europejskiej zdecydowanie przeciwko rolniczej biotechnologii.

Natomiast w Wielkiej Brytanii politycy ugięli się pod presją zmieniającego się nastawienia opinii publicznej. Premier Tony Blair początkowo próbował jeszcze ratować sytuację, oświadczając, że sam je rośliny GMO. Ale za chwilę rząd chaotycznie zaczął wycofywać się ze wsparcia dla inżynierii genetycznej. Ten sam Blair w 1999 roku ogłosił, że nie zaaprobuje już importu żadnych nowych roślin GMO w ciągu najbliższych trzech lat. Nie miało to i tak większego znaczenia, gdyż w tym samym roku Francja i Grecja, wspierane przez Belgię, Danię, Luksemburg oraz Austrię, stworzyły grupę blokującą wszelkie decyzje dopuszczające GMO na wspólny rynek Unii Europejskiej.

Był to początek nieoficjalnego moratorium wobec roślin GMO – zarówno ich uprawy, jak i sprowadzania jako surowca do produkcji pasz czy żywności – które obowiązywało do 2003 roku. Musiało zostać zniesione, gdyż kilka krajów, między innymi USA, zaskarżyło na forum Światowej Organizacji Handlu działania UE jako przejaw nieuczciwej konkurencji. Europejczycy nie byli tam w stanie przedstawić żadnych wiarygodnych dowodów naukowych, gdyż takich po prostu nie było, że rośliny GMO stanowią większe zagrożenie dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego od odmian konwencjonalnych. Dlatego szybko powołano do życia nową instytucję – Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) z siedzibą we włoskiej Parmie. Złożony wyłącznie z ekspertów miał za zadanie wydawać opinie, czy dana roślina GMO jest rzeczywiście bezpieczna.

Myli się jednak ten, kto w tym momencie pomyślał, że oto politycy europejscy oddali decydujący głos fachowcom. W rzeczywistości zachowali oni prawo do ostatecznej decyzji w kwestii dopuszczenia do upraw czy importu każdej rośliny GMO. I tak jest do dziś. Opinia EFSA trafia bowiem do Komisji Europejskiej w Brukseli (czyli czegoś w rodzaju „rządu” Unii Europejskiej składającego się z dwudziestu ośmiu komisarzy, będących odpowiednikami ministrów). Komisja zaś przygotowuje projekt decyzji, na przykład: zezwolić na import kukurydzy GMO odpornej na glifosat i produkowanej przez koncern Monsanto oraz przeznaczonej do produkcji pasz i żywności. Następnie projekt ów trafia na posiedzenie Stałego Komitetu ds. Łańcucha Żywnościowego i Zdrowia Zwierząt, w którym zasiadają przedstawiciele (ministrowie) wszystkich krajów członkowskich UE. Tam odbywa się głosowanie, a decyzja powinna zostać przyjęta lub odrzucona kwalifikowaną większością, której ani razu nie udało się w kwestii roślin GMO osiągnąć. W takiej sytuacji Komisja Europejska może poprosić o decyzję Radę Unii Europejskiej ds. Ogólnych (znów złożoną z przedstawicieli krajów członkowskich), ale w niej też trzeba osiągnąć większość kwalifikowaną za lub przeciw. Gdy to się nie powiedzie, ostateczna decyzja spada na Komisję Europejską.

O ile w wypadku importu soi, kukurydzy czy buraków cukrowych GMO przeznaczonych do produkcji pasz lub żywności Komisja wydawała wielokrotnie zgody (kraje UE importują z USA, Kanady i Ameryki Południowej bardzo dużo roślin GMO, głównie soi przeznaczonej na pasze[17]), o tyle na uprawę odważyła się zezwolić tylko dwa razy. Dotyczyło to kukurydzy MON 810 firmy Monsanto wytwarzającej jedno z bakteryjnych białek Bt oraz ziemniaka Amflora firmy Bayer, który zawierał niemal wyłącznie jeden zamiast dwóch rodzajów skrobi, co było korzystne z punktu widzenia produkcji papieru, tekstyliów i kleju (w 2012 roku Bayer postanowił jednak wycofać tę odmianę, tłumacząc decyzję wrogim nastawieniem wobec GMO w Europie i związanym z tym brakiem zainteresowania rolników). Dlatego dziś na terenie Unii Europejskiej uprawiana jest wyłącznie kukurydza MON 810 – i to w zaledwie kilku krajach (najwięcej, sto dwadzieścia dziewięć tysięcy hektarów, w Hiszpanii)[64].

To, jak ten cały bizantyjski system autoryzacji GMO działa, świetnie pokazuje historia kukurydzy 1507, odpornej na herbicyd glufosynat i produkującej jedno z białek Bt. Wyhodowała ją firma Pioneer/DuPont, która stosowny wniosek o dopuszczenie do upraw złożyła już w 2001 roku. Tylko że wtedy obowiązywało nieoficjalne moratorium na rośliny GMO w Unii Europejskiej. W 2005 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wydał pozytywną opinię: kukurydza 1507 jest bezpieczna dla środowiska, zwierząt i ludzi. Zgodnie z procedurą trafiła ona do Komisji Europejskiej, ale wtedy niektóre kraje przeciwne GMO zgłosiły zastrzeżenia. W 2006 roku Komisja znów więc skierowała sprawę do EFSA, a ta ponownie wydała pozytywną opinię.

Takie odbijanie piłeczki trwało jeszcze kilka lat, a kukurydza 1507 została oceniona w sumie siedem razy, zawsze otrzymując zielone światło od ekspertów z EFSA. Zgodnie z unijnymi przepisami decyzja Komisji Europejskiej powinna zostać wydana w ciągu maksymalnie pięciu miesięcy od uzyskania dokumentów z EFSA. Tak się jednak nie stało. Wkurzony Pioneer/DuPont w 2010 roku skierował do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości skargę na Komisję. I trzy lata później sąd przyznał rację firmie, stwierdzając, że bezprawnie opóźniano proces autoryzacji kukurydzy 1507. Dopiero wtedy odbyło się drugie głosowanie w Radzie UE ds. Ogólnych. Jak można się łatwo domyślić, i na nim nie uzyskano kwalifikowanej większości za albo przeciw. Decyzja należy więc teraz znów do Komisji Europejskiej, ale ta do tej pory (połowa 2017 roku) nie została podjęta. Dodatkowo w międzyczasie Parlament Europejski przyjął rezolucję wzywającą do niezezwalania na uprawę kukurydzy 1507, gdyż zdaniem deputowanych nie wzięto wystarczająco pod uwagę długoterminowych skutków oddziaływania kukurydzy na organizmy niedocelowe. Cała ta historia wygląda jeszcze absurdalniej w kontekście tego, że w USA kukurydzę 1507 rolnicy mogą wysiewać już od 2001 roku i nie odnotowano tam jej negatywnego wpływu na środowisko[65]. Przy czym roślina firmy Pioneer/DuPont nie jest jedyną odmianą GMO czekającą na autoryzację.

We wrześniu 2015 roku weszła w życie jeszcze jedna bardzo istotna zmiana. Otóż do tej pory kraj członkowski UE mógł czasowo zakazać uprawiania na swoim terytorium roślin GMO (czyli w praktyce tylko jednej: kukurydzy MON 810), jeśli był w stanie przedstawić nowe i wiarygodne dowody naukowe jej szkodliwości. Natomiast od 2015 roku wolno mu podjąć taką decyzję również z przyczyn politycznych, czyli na zasadzie: „nie podoba nam się, więc zakazujemy”. Obecne prawo Unii Europejskiej jest więc zdecydowanie nastawione na jeden cel: uniemożliwienie rolnikom uprawiania roślin GMO. A przede wszystkim taka jest wola polityczna, czego dowodzi łamanie unijnych przepisów przez Komisję Europejską. Z jakich powodów tak się dzieje?

Propagandowy walec przeciwników GMO, który przetoczył się przez Europę na przełomie XX i XXI wieku, zmienił radykalnie nastawienie opinii publicznej. Tego zaś nie mogli zignorować politycy, zwłaszcza że część z nich – głównie reprezentanci partii Zielonych – zależała bezpośrednio od wsparcia organizacji ekologistycznych. W ten sposób Greenpeace i jego koalicjanci zyskali znaczne wpływy w instytucjach Unii Europejskiej. One z kolei przekładały się na kształtowanie polityki międzynarodowej wobec GMO, a szczególnie na treść porozumień takich jak Protokół kartageński, negocjowany w latach 1995–2000[66].

Dokument ten miał uzupełnić przyjętą w 1992 roku przez sto dziewięćdziesiąt sześć państw świata konwencję ONZ o różnorodności biologicznej[18] i jednym z głównych jego celów było określenie jednolitych zasad transportu i przechowywania GMO (chodziło nie tylko o rośliny, ale również zwierzęta i mikroorganizmy). Potraktowano je – właśnie pod wpływem lobbingu przedstawicieli Unii Europejskiej – na równi z niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i pestycydami. Każde GMO bowiem uznano z automatu za potencjalne zagrożenie dla bioróżnorodności, wymagające stosowania specjalnych procedur. Zbieżność tych zapisów z tezami głoszonymi przez Jeremy’ego Rifkina nie jest więc przypadkowa. Zresztą także we wspomnianej konwencji z Rio znalazło się coś, co bardzo uradowało Amerykanina. Chodzi o dość nieprecyzyjnie sformułowaną tak zwaną zasadę przezorności. Mówi ona, że jeśli dostępna wiedza nie pozwala na precyzyjne oszacowanie możliwości wystąpienia jakichś niepożądanych zdarzeń w wyniku wprowadzenia danej technologii, to należy podjąć działania prewencyjne, na przykład polegające na czasowym jej zakazaniu do momentu upewnienia się, iż jest bezpieczna[67]. Przy bardzo pryncypialnej wykładni zasady przezorności da się zatem wstrzymać rozwój każdej nowej technologii, gdyż nie można całkowicie wykluczyć możliwości pojawienia się jakichś negatywnych nieprzewidzianych skutków i precyzyjnie ich oszacować. Innymi słowy – każda technologia obarczona jest jakimś ryzykiem. Unia Europejska wobec GMO zastosowała właśnie taką radykalną wykładnię zasady przezorności.

Protokół kartageński wszedł w życie w 2003 roku, ratyfikowany wówczas przez pięćdziesiąt państw (później dołączały kolejne, w tym Polska). Umowy nie podpisały jednak Australia, Stany Zjednoczone, Kanada, Argentyna i inne kraje z obu Ameryk. Głównym powodem ich sprzeciwu było to, że zgodnie z Protokołem każde państwo miało prawo odmówić wpuszczenia na swoje terytorium produktów rolniczych z innego kraju, powołując się na bliżej nieokreślone potencjalne zagrożenia. Co ciekawe, zasady Światowej Organizacji Handlu, do której należą sto sześćdziesiąt dwa państwa, nie pozwalają na stosowanie tak arbitralnych zakazów. Dlatego właśnie w ramach WTO Stany Zjednoczone, Kanada i Argentyna złożyły w 1999 roku wspomnianą już skargę na Unię Europejską za wprowadzenie nieoficjalnego moratorium na rośliny GMO.

Protokół kartageński miał ogromne znaczenie. Po pierwsze, umożliwił Unii Europejskiej praktyczne zakazanie uprawiania roślin GMO. I gdyby nie umowy międzynarodowe dotyczące zasad wolnego handlu oraz naciski ze strony europejskich producentów pasz i przemysłu mięsnego, być może politycy unijni – znajdujący się pod mocną presją organizacji ekologistycznych – zabroniliby jakiegokolwiek importu roślin GMO.

Druga ważna konsekwencja Protokołu kartageńskiego to wprowadzenie w Unii Europejskiej osobnego prawa regulującego wydawanie zezwoleń na uprawę bądź import GMO. Wynika ono z całkowicie odmiennych założeń niż w USA czy w Kanadzie. Tam podejście opiera się na ocenie produktu, a nie procesu. Co to znaczy? Przepisy koncentrują się na analizie ryzyka danej rośliny i jej nowej cechy (na przykład odporności na szkodniki). Nie ma znaczenia, czy nowa odmiana, dajmy na to soi, została uzyskana tradycyjnymi krzyżówkami, za pomocą mutagenezy czy inżynierii genetycznej. Ważne jest bowiem, czy stwarza ona jakieś zagrożenie dla zdrowia ludzi, środowiska naturalnego lub rolnictwa.

W Unii Europejskiej natomiast rośliny GMO są z zasady podejrzane i stygmatyzowane – tylko dlatego że uzyskano je metodami inżynierii genetycznej. Obowiązują zatem wobec nich osobne restrykcyjne przepisy prawa, nakazujące poszukiwanie najrozmaitszych potencjalnych zagrożeń, odseparowywania produktów GMO od konwencjonalnych (jakby były czymś niebezpiecznym) oraz specjalnego znakowania. W odróżnieniu od USA czy Kanady w Unii Europejskiej od 2003 roku znakowane[19] muszą być wszelkie produkty żywnościowe zawierające powyżej 0,9 procent GMO[20].

Polak też potrafi (walczyć z GMO)

Świetnym przykładem tego, co praktycznie wynika z takiego podejścia do biotechnologii jest nasz kraj. Polskie władze nigdy nie wpisały kukurydzy MON 810 – przypomnę, jedynej rośliny dopuszczonej do upraw na terenie Unii Europejskiej – do krajowego rejestru materiału siewnego (czyli listy roślin, które wolno legalnie sprzedawać na terenie Polski)[21]. Mimo że były do tego zobligowane unijnym prawem. Niemniej nasiona tej kukurydzy można było legalnie kupić lub sprowadzać na przykład z Czech – i polscy farmerzy chętnie to robili. Powierzchnię upraw MON 810 szacowano u nas na kilkadziesiąt tysięcy hektarów (niektórzy mówili nawet o stu tysiącach, ale nikt nie prowadził wiarygodnych statystyk).

Na przykład Dariusz Matuszka spod Raciborza, z którym przeprowadziłem na początku 2013 roku wywiad dla „Polityki”, obsiewał nią sto osiemdziesiąt pięć hektarów w swoim liczącym czterysta trzydzieści hektarów gospodarstwie. Jak mi wówczas tłumaczył, zdecydował się na zakup MON 810, gdyż nie musiał jej pryskać pestycydami zabijającymi groźnego szkodnika, czyli omacnicę prosowiankę. Kukurydza GMO dawała też znacznie wyższe plony – około dwóch ton więcej z hektara.

Jak się tylko spojrzało na pola, gdzie rosła kukurydza konwencjonalna i ta zmodyfikowana, to od razu było widać, że ta druga jest o wiele zdrowsza. Dlatego każdy rolnik łatwo rozpoznawał, kto w okolicy ma MON 810, a kto zwykłą – na przykład u sąsiadów łodygi łamały się, bo drążyła je omacnica

– mówił Matuszka[68].

I dodawał, że choć nasiona były droższe o sto złotych na hektar, to przy wyższym plonowaniu miał wówczas, ostrożnie licząc, osiemset złotych zysku z hektara. Opowiedział przy okazji ciekawą historię. Otóż w 2011 roku zgłosiła się do niego firma produkująca kaszki dla dzieci oparte na mączce kukurydzianej i pobrała z pól próbki kukurydzy MON 810 oraz niezmodyfikowanej, a później przysłała wyniki badań. Okazało się, że nasiona GMO były zdrowsze. Z prostego powodu: gdy kukurydzę atakowała omacnica i osłabiała roślinę, zaczęły się na niej rozwijać grzyby produkujące rakotwórcze toksyny. Dla specjalistów doświadczenia Dariusza Matuszki nie są żadnym zaskoczeniem, gdyż potwierdza to literatura naukowa[69].

Mimo to polski rząd zabronił w styczniu 2013 roku uprawiania kukurydzy MON 810. W uzasadnieniu zakazu jako argument podał „ochronę producentów miodu”, którym miał ekonomicznie zaszkodzić pyłek pochodzący z kukurydzy GMO. Nie wchodząc w skomplikowane szczegóły: cała sprawa wzięła się z prawno-biurokratycznego sporu w Unii Europejskiej, czy pyłek kwiatów należy traktować jako nierozłączny składnik miodu, czy oddzielny. Jeśli oddzielny – na co wskazał Europejski Trybunał Sprawiedliwości na podstawie obowiązujących zapisów prawa – to w sytuacji, gdy w miodzie znajdzie się pyłek roślin GMO, trzeba będzie go znakować jako produkt genetycznie zmodyfikowany (mimo że pyłku jest znikoma ilość). Ale i tak niedługo później argumentacja polskiego rządu okazała się nieaktualna, gdyż Parlament Europejski rozwiązał „miodowy” problem – pyłek przestał być osobnym składnikiem.

W polskim rozporządzeniu zakazującym upraw MON 810 można było również przeczytać, że nasz rząd popiera argumentację w tej sprawie Austrii, Francji i Węgier, które wcześniej od nas wprowadziły moratoria. Władze tych państw, podobnie jak Polski, na siłę szukały dowodów szkodliwości GMO. Jednak ich argumenty były wielokrotnie odrzucane przez EFSA. Z tego samego powodu politycy francuscy mieli poważne problemy u siebie. W listopadzie 2011 roku Sąd Najwyższy Francji uznał bowiem tamtejsze moratorium na uprawy zmodyfikowanej genetycznie kukurydzy za sprzeczne z prawem i je anulował. Jednak politycy, znajdujący się pod silnym naciskiem lobby anty-GMO, za chwilę wprowadzili nowe moratorium.

Polski rząd musiał zaś mocno „kombinować” właśnie z pyłkiem i miodem, gdyż jego argumentacji przeczyły nawet badania polskich naukowców zrealizowane za… rządowe pieniądze. Koordynował je państwowy Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin (IHAR). Były to duże eksperymenty polowe wykonane na powierzchni około dziewięćdziesięciu hektarów w całej Polsce. Sprawdzono trzy rzeczy: Czy da się skutecznie odseparować różne rodzaje upraw kukurydzy – konwencjonalne, organiczne i GMO? Czy MON 810 jest bezpieczna dla innych owadów niż szkodniki kukurydzy? I czy jej uprawy dają wyższe plony w rejonach występowania omacnicy prosowianki? Na wszystkie te pytania uzyskano odpowiedź twierdzącą.

Jak mi mówił wówczas doktor Roman Warzecha, kierownik Pracowni Kukurydzy i Pszenżyta IHAR, rząd zwrócił się do jego instytutu z prośbą o opinię na temat projektu zakazu uprawy MON 810.

Przesłaliśmy nasze stanowisko z bardzo krytyczną oceną uzasadnienia zakazu. Zwróciliśmy między innymi uwagę, że rozporządzenie wymierzone jest w krajowych producentów kukurydzy, a to ważna grupa rolników. Oni naprawdę nie mają innej skutecznej i bezpiecznej metody walki ze szkodnikami niż odmiana MON 810. Straty powodowane przez omacnicę prosowiankę, na którą odporna jest zmodyfikowana kukurydza, w południowych województwach sięgają nawet 80 procent. W skali kraju średnio wynoszą 20 procent, a to przekłada się na dziesiątki milionów złotych strat

– tłumaczył Warzecha[70].

Dla ówczesnego rządu koalicji PO-PSL ważniejsze okazały się jednak sondaże pokazujące, że ludzie w naszym kraju boją się GMO, oraz naciski organizacji ekologistycznych. Polski oddział Greenpeace’u zamieścił w styczniu 2013 roku na Facebooku zdjęcie swoich działaczy krojących tort z napisem „GMO nie przejdzie” i rysunkiem kukurydzy. W ten sposób ekoaktywiści celebrowali sukces, za jaki uznali przyjęcie zakazu uprawy MON 810. Dla rolników, a w konsekwencji również konsumentów była to jednak porażka. I kolejny tryumf ideologii nad zdrowym rozsądkiem.

ROZDZIAŁ 4

w którym kukurydza zmienia się w wirusa, a rolnicy popełniają masowe samobójstwa

Protokół kartageński wpłynął nie tylko na Europę, ale również odciął w praktyce od nowoczesnej biotechnologii rolniczej niemal cały najbiedniejszy region świata: Afrykę. Kontynent, do którego nie dotarła zielona rewolucja ratująca południowo-wschodnią Azję. Kontynent, gdzie według prognoz demografów w połowie XXI wieku będzie żyło 2,4 miliarda ludzi – ponad dwa razy więcej niż obecnie. W dodatku, jak żaden inny, doświadczany w ostatnich dekadach przez klęski głodu i zbrojne konflikty.

Unia Europejska od końca lat dziewięćdziesiątych XX wieku wywierała na rządy państw afrykańskich presję, by przyjęły restrykcyjne rozwiązania wobec GMO wynikające z zapisów Protokołu kartageńskiego. Odbywało się to w ramach Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (United Nations Environment Programme, UNEP), znajdującego się pod szczególnie silnym wpływem państw unijnych. Stosowały one również groźby ekonomiczne: Europa przestanie kupować produkty rolne z Afryki, jeśli będą to rośliny GMO lub wyprodukowana z nich żywność.

Robert Paarlberg, profesor nauk politycznych z Uniwersytetu Harvarda, poświęcił temu zagadnieniu liczne wystąpienia, artykuły naukowe i książkę zatytułowaną Starved for Science. How Biotechnology Is Being Kept Out of Africa [Głodni nauki. Jak biotechnologia jest utrzymywana z dala od Afryki]. Wymienia w nich główne przyczyny niemal ślepego podążania Afryki za wskazaniami UE. Po pierwsze, znacznie większą zależność od pomocy – w różnych obszarach – ze strony Europy niż Stanów Zjednoczonych. A także silniejsze wpływy niektórych krajów Starego Kontynentu mających w przeszłości kolonie w Afryce. Po drugie, kampanie propagandowe międzynarodowych organizacji pozarządowych, przede wszystkim Greenpeace’u i Friends of the Earth. Po trzecie, eksport żywności z Afryki do Europy, sześć razy większy niż do USA. Dlatego tamtejsi rolnicy muszą brać pod uwagę oczekiwania europejskich konsumentów oraz regulacje dotyczące produktów rolnych i żywności obowiązujące na terenie UE. Na przykład w 2000 roku europejscy importerzy przestali kupować wołowinę z Namibii, ponieważ tamtejsze krowy były karmione kukurydzą GMO uprawianą w Republice Południowej Afryki. I po czwarte: silne związki kulturowe i polityczne afrykańskich elit z Europą – na Starym Kontynencie kształcą się ich członkowie, wysyłają też oni po naukę swoje dzieci. Trudno więc się dziwić, że w pewnym artykule z 2004 roku kenijski publicysta pisał: „Europa posiada więcej wiedzy, edukacji. Dlaczego w takim razie odrzuca GMO? To jest pytanie, które wszyscy zadajemy”. A prasa, radio i telewizje w różnych krajach Czarnego Kontynentu bardzo chętnie powielają mity na temat GMO znajdujące się w medialnym obiegu w Europie. Na przykład ten, że zmodyfikowana kukurydza wywołuje raka i inne choroby oraz zagraża bioróżnorodności. Media afrykańskie wykazywały nawet większą skłonność do wyolbrzymiania jakiegoś bliżej nieokreślonego i potencjalnego ryzyka ze strony roślin GMO.

A warto zwrócić uwagę, że 60 procent mieszkańców tego kontynentu stanowią rolnicy utrzymujący się z uprawy ziemi i chowu zwierząt. Wprawdzie to w Azji żyje największa bezwzględna liczba osób cierpiących biedę i niedożywionych, ale już relatywnie do liczby mieszkańców pierwsze miejsce zajmuje Afryka[71].

Jest to również kontynent, na którym odnotowuje się najszybszy przyrost ludności. A więc rośnie tam także zapotrzebowanie na żywność, co prędzej czy później musi odbić się na środowisku naturalnym. Można zatem spodziewać się powiększania obszarów biedy i nowych krwawych konfliktów o zasoby, co – choć może zabrzmi w pierwszej chwili paradoksalnie – przełoży się na dalszy wzrost liczby ludności. Najskuteczniejszym czynnikiem hamującym dzietność okazuje się istotna poprawa warunków życia ludzi i edukacja kobiet. Świetnym przykładem działania tych mechanizmów są niektóre kraje azjatyckie (poza Chinami, bo tam władze odgórnie narzuciły twardą politykę jednego dziecka), gdzie w sporym stopniu udało się rozbroić bombę demograficzną.

Problemem Afryki jest również niższa (najczęściej dwukrotnie) wysokość plonów w porównaniu z Azją czy z Ameryką Południową. Czarny Kontynent będzie musiał zatem podnieść wydajność rolnictwa, równocześnie z poprawą infrastruktury, upowszechnianiem wiedzy rolniczej czy wsparciem państwa dla farmerów. W przeciwnym razie czekają go poważne kryzysy humanitarne i popadanie w jeszcze głębszą zależność od pomocy oraz zwiększanie powierzchni upraw kosztem dzikiej przyrody.

Według ekspertów[72] tylko zastosowanie w krajach Afryki dostępnych obecnie technologii GMO, takich jak zdolność roślin do obrony przed szkodnikami, przyniosłoby bardzo wymierne korzyści rolnikom, konsumentom i środowisku. To jednak na razie tylko prognozy, gdyż jedynie trzy afrykańskie kraje zdecydowały się – wbrew naciskom Europy – na komercyjne uprawy GMO: Burkina Faso (gdzie wysiewa się bawełnę mimo negatywnych opinii płynących z Francji), Sudan (bawełna) i RPA (bawełna, soja, kukurydza). Liderem pod względem powierzchni upraw jest RPA (2,7 miliona hektarów w 2016 roku).

Świetny przykład tego, jak wyglądało blokowanie rolniczej biotechnologii w Afryce, stanowi Kenia. W 1999 roku rozpoczął się tam projekt uzyskania kukurydzy Bt pod auspicjami Międzynarodowego Ośrodka Uszlachetniania Kukurydzy i Pszenicy (który odegrał kluczową rolę w trakcie zielonej rewolucji) oraz Kenijskiego Badawczego Instytutu Rolniczego. Eksperymenty wykazały, że roślina ta potrafi skutecznie bronić się przed istotnymi z punktu widzenia afrykańskich rolników szkodnikami i jest bezpieczna dla środowiska naturalnego. Jednak w 2004 roku władze Kenii podjęły decyzję, że GMO wymaga osobnych regulacji prawnych, toteż nie można udostępnić owej kukurydzy rolnikom. Kolejne trzy lata zajęło opracowanie aktów wykonawczych do nowych przepisów i powołanie do życia instytucji odpowiedzialnej za kwestie bezpieczeństwa GMO. I do dziś kukurydza Bt nie została udostępniona rolnikom. Podobnie jak bawełna odporna na szkodniki i testowana w Kenii już od 2004 roku.

GMO, czyli HIV

Kraje afrykańskie nie tylko nie chciały (czy raczej nie mogły z powodu europejskich nacisków) uprawiać roślin zmodyfikowanych narzędziami inżynierii genetycznej. Niektóre odrzucały także przyjmowanie pomocy żywnościowej w postaci ziarna GMO przeznaczonego dla głodujących ludzi. Do takich szokujących wydarzeń doszło w 2002 roku w Zambii. Ponad dwa miliony obywateli tego kraju cierpiało wówczas z powodu klęski głodu, więc różne państwa pospieszyły z pomocą. W ramach Światowego Programu Żywnościowego ONZ rząd USA wysłał trzydzieści pięć tysięcy ton kukurydzy w postaci ziarna i mąki. Jednak ówczesny prezydent Zambii Levy Mwanawasa zabronił rozdawać ją ludziom, nazywając amerykańską pomoc „trucizną”. Dlaczego? Bo była to kukurydza GMO. Nie pomogły żadne zapewnienia, że jest bezpieczna, ani oferta Amerykanów, by zambijscy naukowcy polecieli do USA przekonać się na miejscu, jak sprawy wyglądają. Nie działał również argument, że miliony mieszkańców Stanów Zjednoczonych jedzą dokładnie tę samą kukurydzę. „The Economist” – jedno z niewielu czasopism zachowujących wówczas racjonalną postawę wobec biotechnologii rolniczej – dramatycznie pytał w tytule artykułu opisującego sytuację w Zambii: „Lepiej umrzeć, niż jeść GMO?”[73].

Zambijscy politycy, którym żywności raczej nie brakowało, sami nie wpadli na tak skandaliczny pomysł. Greenpeace informował rząd tego kraju, że w wypadku wykorzystania amerykańskiego ziarna przez rolników w uprawach załamie się eksport żywności organicznej do Europy. Pola zostaną bowiem „skażone” kukurydzą GMO. Amerykańska organizacja Genetic Food Alert mówiła z kolei zambijskim władzom o nieznanym ryzyku dla zdrowia, a brytyjska Farming and Livestock Concern twierdziła, że z kukurydzy GMO w ciele człowieka mogą powstać wirusy podobne do HIV[74].

W tym samym roku, kiedy mieszkańcy Zambii umierali z głodu, na Szczycie Ziemi[22] w Johannesburgu działacze Friends of the Earth i innych organizacji ekologistycznych nakłaniali swoich afrykańskich partnerów do podpisywania listu otwartego głoszącego, że żywność GMO powoduje alergie, jest toksyczna i wywołuje raka. Organizacje z Danii, Belgii, Niemiec i Wielkiej Brytanii przygotowały oraz sfinansowały „marsz drobnych rolników” (kierowany przez ludzi mających niewiele wspólnego z uprawami roślin), zakończony hucznym ogłoszeniem deklaracji: „Afrykanie mówią NIE dla genetycznie zmodyfikowanej żywności”[75].

Dwa lata później Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization, FAO) opublikowała kolejne wydanie swojego flagowego dokumentu: The State of Food and Agriculture [Stan żywności i rolnictwa]. Jeden z jego rozdziałów został poświęcony potencjalnie dużym korzyściom zastosowania inżynierii genetycznej w rolnictwie w krajach rozwijających się. Eksperci ocenili go jako rzetelny i wyważony. Takie podejście nie spotkało się jednak z aprobatą organizacji anty-GMO, które wysłały list otwarty do szefa FAO, a w nim oskarżały tę agendę ONZ o bycie „narzędziem w rękach biotechnologicznych korporacji”. Od tamtego czasu FAO w swoich dokumentach stara się w ogóle nie poruszać kwestii GMO[76].

Natomiast w 2005 roku Bank Światowy i ONZ rozpoczęły pracę nad innym raportem dotyczącym stanu światowego rolnictwa oraz tego, jak nowe technologie mogą przyczynić się do zrównoważonego rozwoju. Nadano mu nazwę: Międzynarodowa Ocena Wiedzy Rolniczej, Nauki i Technologii na rzecz Rozwoju (International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development, IAASTD). Kiedy końcowy dokument ujrzał światło dzienne w 2009 roku, ekoaktywiści reklamowali go jako wielki sukces i konsensus naukowców z całego świata. Raport nie dostrzegał bowiem w nowoczesnej biotechnologii żadnego potencjału dla zrównoważonego rolnictwa. I trudno się dziwić, gdyż decydujący głos w trakcie jego powstawania miały organizacje takie jak Greenpeace, a nie eksperci. IAASTD był więc konsensusem, tyle że ekoaktywistów, a nie uczonych[77].

Sytuacja żywnościowa w Afryce jest wszak na tyle poważna, że mimo złej atmosfery wokół GMO tamtejsze władze zaczynają powoli dostrzegać, iż za całkowite odrzucenie tej technologii przyjdzie im zapłacić bardzo wysoką cenę. Dlatego w Kamerunie, Egipcie, Ghanie, Kenii, Malawi, Nigerii i Ugandzie testuje się rośliny GMO: bawełnę, ryż, sorgo, bataty oraz pszenicę. W RPA opracowano kukurydzę odporną na lokalnie występującego wirusa. Również na wirusy uodporniono maniok, jedną z najważniejszych roślin jadalnych w Afryce, gdyż potrafiącą rosnąć w rejonach suchych i na bardzo słabych glebach. Jego testy polowe trwają też w Kenii i w Ugandzie. Z myślą o Afryce australijscy naukowcy w ramach humanitarnego projektu opracowali odporną na szkodniki (dzięki produkcji białka Bt) wspięgę wężowatą – najważniejszą w Afryce jadalną roślinę strączkową spożywaną przez około dwustu milionów ludzi. Ona również potrafi rosnąć w suchych rejonach kontynentu. Wspięgę wężowatą GMO testuje obecnie kilka krajów Afryki Zachodniej. W Ugandzie badane są też banany odporne na chrząszcze z rodziny ryjkowców oraz niektóre infekcje bakteryjne.

Firma Monsanto zgodziła się udostępnić za darmo drobnym rolnikom z pięciu afrykańskich krajów (Kenii, Tanzanii, Ugandy, Mozambiku i RPA) kukurydzę DroughtGard (a dokładnie modyfikację genetyczną MON 87460 opracowaną we współpracy z niemiecką firmą BASF (kukurydza stanowi podstawę wyżywienia około trzystu milionów mieszkańców Afryki). W normalnych warunkach nie daje ona wyższych plonów, ale gdy występują okresy suszy, pozwala zmniejszyć straty[78].

Kukurydza ta w połączeniu z odpornością na szkodniki (Monsanto podarowało również modyfikację zastosowaną w MON 810) powstaje w ramach programu WEMA (Water Efficient Maize for Africa), w którym uczestniczą instytucje publiczne, organizacje charytatywne (takie jak Fundacja Billa i Melindy Gatesów) i prywatne firmy. Jej zamknięte testy polowe zaczęły się w Kenii, Ugandzie i RPA w 2015 roku.

Już teraz, na podstawie danych z dziewięciu biednych krajów Azji i Afryki Subsaharyjskiej, wyliczono[79], że wzrost plonów dzięki odmianom ze zwiększoną tolerancją na suszę mógłby wynieść 18 procent w przypadku kukurydzy (a przy umiarkowanie długich okresach braku opadów nawet do 35 procent), 25 procent pszenicy i 10 procent ryżu. Susza zaś to w niektórych regionach Czarnego Kontynentu kwestia życia i śmierci. Na przykład w latach 1984–1985 w Rogu Afryki (Somalia, Etiopia) brak opadów zabił siedemset pięćdziesiąt tysięcy ludzi, a miliony pozbawił środków do życia.

Na zakończenie afrykańskiego wątku GMO przytoczę dwa całkowicie sprzeczne ze sobą dokumenty z 2016 roku. Pierwszy to raport ogłoszony przez Information Technology and Innovation Foundation (ITIF)[80], jeden z najbardziej prestiżowych ośrodków analitycznych zajmujących się rozwojem technologii. Można w nim przeczytać, że jeśli nastawienie w Afryce do nowoczesnej rolniczej biotechnologii nie zmieni się, to do 2050 roku kraje tego kontynentu stracą astronomiczną kwotę półtora biliona dolarów.

Drugi dokument to przyjęty przez Parlament Europejski – zdecydowaną większością głosów – raport przygotowany przez Komitet ds. Rozwoju[81]. Jego główną autorką jest niemiecka europosłanka Maria Heubuch, członkini frakcji Zieloni-Wolny Sojusz Europejski. Ów raport krytycznie odnosi się do inicjatywy noszącej nazwę „Nowy Sojusz na Rzecz Bezpieczeństwa Żywnościowego i Żywienia” (angielski akronim: NAFSAN). W 2012 roku grupa G8, czyli elitarny klub ośmiu najbardziej wpływowych krajów świata, postanowiła pomóc rolnictwu w Afryce i w ciągu dekady wydobyć z nędzy pięćdziesiąt milionów mieszkańców dziesięciu krajów tego kontynentu. I właśnie do tej inicjatywy odnosi się trzydziestosześciostronicowy dokument przygotowany przez europosłankę Heubuch. Zawiera on aż kilkadziesiąt punktów, często negatywnie oceniających działania w ramach NAFSAN. Ale najbardziej wymowny jest jeden: Parlament Europejski wzywa kraje G8 do zaprzestania wspierania w Afryce nowoczesnej biotechnologii rolniczej wykorzystującej inżynierię genetyczną. Innymi słowy: niedopuszczania upraw roślin GMO…

Oczywiście sama biotechnologia nie jest w stanie rozwiązać wszystkich problemów żywnościowych Afryki, może jednak w tym znacząco pomóc. Oprócz bowiem nowych odmian roślin kontynent ten potrzebuje sprawniejszych i mniej skorumpowanych rządów, infrastruktury drogowej, technologii i narzędzi dostępnych rolnikom w rozwiniętych krajach. Oraz traktowania fair między innymi przez Europę, która na przykład poprzez wysokie cła na przetworzone produkty żywnościowe czyni z Afryki dostarczyciela głównie taniego surowca[82].

Bawełniane samobójstwa

Kraje azjatyckie też doświadczyły bardzo silnych nacisków ze strony Greenpeace’u i jego koalicjantów, by wprowadzić przepisy jeśli nie całkowicie blokujące, to przynajmniej mocno utrudniające stosowanie inżynierii genetycznej w rolnictwie. Pomimo tych wysiłków w 2012 roku właśnie w krajach rozwijających się (do których zalicza się również państwa z Ameryki Południowej) łączna powierzchnia upraw roślin GMO po raz pierwszy w historii była większa niż w państwach bogatych, takich jak USA czy Kanada[83].

Ponadto drobni rolnicy są dziś najliczniejszymi i największymi beneficjentami inżynierii genetycznej. Według szacunków brytyjskiej firmy PG Economics, zajmującej się analizami rozwoju rolnictwa na świecie, 90 procent farmerów korzystających dziś z biotechnologii żyje w krajach Azji[84]. Trafia do nich średnio 51 procent wypracowanych globalnie zysków z odmian GMO. W Indiach, Chinach i Pakistanie zmodyfikowane rośliny uprawia ponad czternaście milionów drobnych rolników[23]. W Państwie Środka z odmian bawełny Bt (uzyskanych również w państwowych instytutach badawczych) korzysta ponad sześć i pół miliona drobnych rolników posiadających malutkie gospodarstwa liczące średnio zaledwie niewiele ponad pół hektara ziemi uprawnej[85].

Równocześnie farmerzy w Chinach już od 2009 roku czekają na dopuszczenie do upraw ryżu Bt. Analizy korzyści, jakie mógłby on przynieść, wskazują na wzrost plonów, a przede wszystkim na zmniejszenie zużycia środków owadobójczych o 50–60 procent[86]. Co zatem stoi na przeszkodzie, by pojawił się on na chińskich polach? Jeden z głównych powodów to obawa o utratę europejskiego rynku zbytu. UE może się nie zgodzić na import ryżu GMO lub opóźniać udzielenie zezwoleń, a gdy już takowe wyda, będzie on musiał zostać oznakowany jako produkt GMO. Czy to nie odstraszy klientów? Nie wiadomo. Analogiczna sytuacja dotyczy odpornej na wirusy papai. Ale Chinom trudno się specjalnie dziwić, gdyż z europejskim rynkiem zbytu muszą się liczyć nawet takie potęgi jak USA. Dlatego do tej pory tamtejsze firmy nie wprowadzają do upraw pszenicy GMO, choć jest już gotowa i przetestowana.

Podobne korzyści jak w przypadku ryżu udałoby się osiągnąć w krajach azjatyckich, gdyby zezwolono tam na uprawy bakłażana Bt – szacuje się, że użycie chemicznych środków owadobójczych spadłoby o 40–60 procent, a wzrost plonów mógłby także sięgnąć aż 40–60 procent[87]. W 2009 roku władze Indii wydały już odpowiednie zezwolenie, niemniej akcje przeciwników GMO spowodowały jego zawieszenie trwające do dziś. Tylko Bangladesz w 2014 roku zgodził się na uprawy bakłażana Bt odpornego na szkodniki.

W Azji oprócz bawełny to właśnie warzywa są tym rodzajem roślin, które wymagają największej liczby oprysków pestycydami. W Indiach rolnicy robią to nawet do trzydziestu razy w trakcie jednego sezonu w uprawach bakłażanów, co skutkuje problemami ze zbyt wysokim poziomem pozostałości pestycydów w tych warzywach[88]. Profesor Matin Qaim, ceniony specjalista od ekonomiki rolnictwa pracujący na Uniwersytecie im. Jerzego Augusta w Getyndze oraz prowadzący badania terenowe między innymi w Indiach, wskazuje właśnie na kraje rozwijające się jako mogące najwięcej zyskać dzięki roślinom wytwarzającym bakteryjne białko Bt. A szczególnie na zredukowaniu zużycia najbardziej toksycznych środków owadobójczych. Skutkowałoby to nie tylko mniejszym zanieczyszczeniem gleby i wody, ale także spadkiem liczby zatruć rolników insektycydami, co jest poważnym problemem w krajach azjatyckich[89].

Tymczasem według przeciwników GMO wprowadzenie w Indiach bawełny Bt miało przynieść całkowicie odwrotny i przerażający skutek: spowodować wielką falę samobójstw wśród rolników. Żeby się o tym przekonać, wystarczy wpisać w wyszukiwarce Google frazę „samobójstwa indyjskich rolników”, a natychmiast wyskoczy tysiące stron z taką informacją.

Wszystkiemu winien jest rzekomo amerykański koncern biotechnologiczny Monsanto, który wyprodukował genetycznie zmodyfikowaną bawełnę odporną na szkodniki, obiecał wysokie plony, sprzedawał ją po paserskich cenach źle wyedukowanym rolnikom, ci zaś wpadli w długi, bo zamiast spodziewanych zysków ponosili straty. A nie mogąc poradzić sobie finansowo, zaczęli popełniać samobójstwa – najczęściej wypijając pestycydy albo trutkę na szczury. Ile w tym prawdy?

Bawełna Bt weszła do upraw w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w USA, Australii, Chinach i Meksyku. Ponieważ doświadczenia rolników okazały się bardzo pozytywne, Monsanto zaproponowało wprowadzenie jej także na rynek indyjski. Testy, czy jest ona bezpieczna dla lokalnego środowiska naturalnego, rozpoczęły się w Indiach w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. W 2002 roku tamtejsze władze wydały pierwsze zezwolenia dla trzech odmian bawełny (już wcześniej uprawianych przez rolników, ale w wersji bez genetycznej modyfikacji uodparniającej na szkodniki).

Za bawełną GMO szybko podążyły do Indii także europejskie organizacje ekologistyczne. W sojusz z nimi weszła Vandana Shiva, indyjska aktywistka znana z antyglobalizmu i ekofeminizmu (przemoc wobec kobiet traktuje jako analogiczną do przemocy wobec środowiska naturalnego) i radykalnych poglądów na rolnictwo. Jest ona znana między innymi z ostrej krytyki zielonej rewolucji, dzięki której Indie z importera stały się eksporterem żywności. To jednak Shivy nie przekonuje, bo widzi w niej kapitalistyczny spisek, utrwalający stosunki społeczne na indyjskiej wsi.

To właśnie ona była jedną z głównych inicjatorek rozpoczętej pod koniec lat dziewięćdziesiątych akcji „Kremowanie Monsanto”, polegającej na niszczeniu zamkniętych upraw testowych bawełny Bt. Później zaś Shiva pisała o „samobójczych nasionach”, twierdząc, że chroniona patentami bawełna amerykańskiego koncernu wpędza biednych indyjskich rolników w długi, gdyż nie daje większych plonów. Dlatego dokonują oni zamachów na własne życie. Opinie Vandany Shivy podchwycił między innymi brytyjski następca tronu książę Karol podczas wizyty w Nowym Delhi w 2008 roku. Stwierdził on wówczas publicznie: „Obwiniam genetycznie zmodyfikowane nasiona o spowodowanie samobójstw rolników”[90].

Jak na ironię w tym samym 2008 roku ceniony ośrodek badawczy zajmujący się rolnictwem, Międzynarodowy Instytut Badań nad Polityką Żywnościową (International Food Policy Research Institute, IFPRI), wydał obszerny raport[91] na temat samobójstw rolników w Indiach (w 2011 roku jego autorzy opublikowali uaktualnioną wersję w formie artykułu naukowego)[92]. Autorzy tego dokumentu przeanalizowali wszelkie dostępne źródła, włącznie z publikacjami organizacji ekologistycznych. Konkluzja była jednoznaczna: nie można łączyć samobójstw rolników z uprawami bawełny Bt. A wręcz przeciwnie: upowszechnienie się tej technologii korelowało z zahamowaniem obserwowanej od drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych tendencji wzrostowej tego zjawiska (w rekordowym 2004 roku zabiło się 18,2 tysiąca indyjskich rolników). Skok liczby samobójstw dotyczył zresztą całego indyjskiego społeczeństwa, a nie tylko farmerów (w 2007 roku skutecznie targnęło się na swoje życie ponad 120 tysięcy osób).

Byłoby zresztą ogromnie dziwne, gdyby bawełna Bt miała masowo pchać mieszkańców wsi do tak desperackich kroków. Od kiedy bowiem ją wprowadzono, Indie stały się drugim na świecie producentem bawełny, wyprzedzając Stany Zjednoczone. W ciągu kilku lat, licząc od 2002 roku, plony podwoiły się do rekordowych ponad pięciuset kilogramów z hektara. Wcześniej taki skok wydajności zajął Indiom prawie cztery dekady[93].

Choć bawełna zajmuje tylko około 5 procent powierzchni wszystkich upraw w Indiach, to odpowiada za zużycie około 45 procent pestycydów – tak intensywnie trzeba ją chronić przed atakami szkodników[94]. Bo to ich głównie, a szczególnie motyla słonecznicy orężówki, obawiają się tamtejsi rolnicy. Kiedy więc pod koniec lat dziewięćdziesiątych rozeszła się wieść o trwających testach genetycznie zmodyfikowanych odmian potrafiących skutecznie bronić się przed tym owadem, rolnicy nie mogli doczekać się wydania przez rząd zezwoleń na ich uprawy. Nasiona szybko i nielegalnie wydostały się z testowych poletek i zaczęły być chałupniczo krzyżowane z konwencjonalną bawełną (dlatego wspomniana już akcja „Kremowania Monsanto” nie spotkała się z poparciem rolników[95]). Kiedy w 2002 roku oficjalnie zezwolono na uprawy trzech odmian bawełny Bt, równolegle dynamicznie rozwijał się rynek nielegalnych nasion. Szacuje się, że dwa lata później aż połowa bawełny GMO była piracka, a w stanie Gudźarat nawet do 90 procent upraw[96].

Sprzyjał temu fakt, że materiał siewny na licencji Monsanto był początkowo aż cztery razy droższy od konwencjonalnego (w następnych latach cena spadła dwukrotnie). Ale nawet to nie zniechęcało rolników, gdyż wysokie ceny nasion z nawiązką rekompensowało mniejsze zużycie pestycydów. Przed wprowadzeniem odmian bawełny Bt w Indiach do wyprodukowania kilograma bawełny potrzeba było 5,9 grama pestycydów, a w 2010 roku już tylko 0,9 grama[97]. Lokalnie spadki ich sprzedaży sięgały nawet 60 procent![98] Dlatego w niektórych rejonach Indii dystrybucja nasion bawełny GMO odbywała się pod eskortą policji – popyt tak bardzo przerastał podaż. Wykorzystywali to cwaniacy – na rynku można było kupić sporo podróbek, które nie zawierały genu odpowiedzialnego za produkcję toksyny Bt.

Inny problem rolników wziął się stąd, że początkowo Monsanto dostało pozwolenie na modyfikację i sprzedaż tylko trzech odmian bawełny. Nie nadawały się one do upraw w każdych warunkach klimatycznych, o czym nie zawsze rolnicy wiedzieli lub po prostu nie chcieli wierzyć zastrzeżeniom producenta. Modyfikacja genetyczna zmieniała bowiem tylko jedno – uodparniała na niektóre szkodniki, a nie na brak wody czy nadmierne opady lub słabą glebę. Dziś w Indiach można kupić ponad dziewięćset odmian bawełny wytwarzających toksyny Bt.

Przede wszystkim zaś – jak dowodziły raporty IFPRI – samobójstwa rolników to wynik braku wsparcia ze strony państwa (między innymi w postaci odpowiedniego systemu kredytów), zmieniających się warunków (pogoda, szkodniki) wpływających na wysokość plonów, braku irygacji, a także rezultat czynników kulturowych. Wprowadzanie biotechnologii w Indiach odbywało się bowiem w rzeczywistości przypominającej anarchistyczny rolniczy kapitalizm (jak ujął to profesor Ronald Herring z Uniwersytetu Cornell, jeden z uczonych analizujących sytuację tamtejszych rolników)[99]. Wbrew opowieściom o restrykcyjnych patentach chroniących amerykańską korporację produkt Monsanto został powielony podobnie jak kopiowało się kiedyś w Azji na wielką skalę płyty CD i DVD z filmami, muzyką i programami komputerowymi. W pewnym momencie pojawiły się nawet nasiona bawełny (i pewnie są tam do dziś) z genem Bt uzyskanym w państwowych chińskich instytutach badawczych. Sytuacji tej sprzyja indyjskie prawo, pozwalające rolnikom bez żadnych restrykcji wymieniać się nasionami z własnych zbiorów[100].

Zamiast zatem „humanitarnej katastrofy w postaci niespotykanej w świecie fali samobójstw” czy wręcz „ludobójstwa” (określenia co bardziej zapalczywych przeciwników GMO), można mówić raczej o spektakularnym sukcesie. Szczególnie biorąc pod uwagę bałagan, w jakim odbywało się w Indiach wprowadzanie roślin GMO. Obecnie ponad 90 procent uprawianej tam bawełny to odmiany genetycznie zmodyfikowane. Dlatego trudno przyjąć za dobrą monetę twierdzenia ekoaktywistów, skoro zmodyfikowaną bawełnę wysiewa siedem milionów rolników na dziesięciu milionach hektarów[101]. Musieliby być głusi i ślepi na to, co się dzieje wokół nich, gdyby rzeczywiście nie dawała ona korzyści, a jedynie przynosiła straty i wpędzała w długi prowadzące do masowych samobójstw.

W 2012 roku dwóch niemieckich badaczy z Uniwersytetu im. Jerzego Augusta w Getyndze (jednym z nich jest wspomniany już profesor Matin Qaim) opublikowało w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” analizę socjoekonomiczną indyjskich drobnych gospodarstw[102]. Okazało się, że rolnicy, którzy wybrali bawełnę Bt, uzyskiwali plony średnio o 24 procent wyższe i odnotowywali o 50 procent większe dochody w porównaniu z uprawami konwencjonalnych odmian. W tych drobnych gospodarstwach, dla których bawełna stanowi podstawę egzystencji, wydatki na konsumpcję wzrosły o 18 procent. „Możemy stwierdzić, że bawełna Bt przyniosła duże i trwałe korzyści, przyczyniające się do pozytywnego rozwoju gospodarczego i społecznego w Indiach” – pisali badacze. W 2013 roku ta sama dwójka naukowców opublikowała pracę, w której dowodzi, że dzięki uprawom bawełny GMO rolnicy i ich rodziny zaczęli też lepiej się odżywiać[103].

Ślepi na ryż

Historia bawełny Bt w Azji jest z pewnością – przynajmniej na razie – optymistyczna. Natomiast przypadek pewnej odmiany ryżu GMO wręcz przeciwnie: tragiczny. Roślina ta już w 2000 roku pojawiła się na okładce amerykańskiego „Time’a”. Redakcja umieściła na niej zdjęcie mężczyzny z charakterystyczną siwiejącą i krótko przystrzyżoną brodą na tle zielonych kłosów zboża. Napis wielkimi literami wyjaśniał: „Ten RYŻ mógłby uratować milion dzieci rocznie”. Niżej, mniejszą czcionką, redakcja dopisała: „…ale protestujący wierzą, że taka genetycznie zmodyfikowana żywność jest zła dla nas i naszej planety”. Pod twarzą mężczyzny znajdowała się jeszcze informacja drobnym drukiem: „Szwajcarski profesor Ingo Potrykus ze swoim wzbogaconym w beta-karoten ryżem”.

Amerykański tygodnik zasugerował w ten sposób, że ojcem owej zielonej rośliny z okładki jest profesor Potrykus. To jednak pewna nieścisłość. Ojców było przynajmniej dwóch: profesor Potrykus i jego kolega profesor Peter Beyer. Obydwaj są Niemcami (choć Potrykus sporą część naukowej kariery spędził w Szwajcarii) i biologami, którzy pracowali na publicznych wyższych uczelniach.

Historia z ryżem, mającym ratować miliony dzieci, zaczęła się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, gdy profesor Potrykus zainteresował się możliwościami uzyskania odmian roślin bogatych w żelazo i witaminę A. Ich niedobór w diecie powoduje bowiem między innymi osłabienie układu odpornościowego i stanowi ogromny problem milionów mieszkańców Azji oraz Afryki. Tylko sam niedobór witaminy A odpowiada, jak szacuje Światowa Organizacja Zdrowia, za dwieście pięćdziesiąt tysięcy do pięciuset tysięcy przypadków rocznie nieodwracalnej ślepoty u dzieci[104]. „The Lancet” wyliczył z kolei, że z powodu VAD (to angielski skrót od „Vitamin A Deficiency”, czyli właśnie niedoboru witaminy A) umiera sześćset sześćdziesiąt osiem tysięcy dzieci poniżej piątego roku życia[105]. W sumie różne skutki zdrowotne VAD mogą dotyczyć nawet dwustu pięćdziesięciu milionów dzieci na całym świecie.

Ten ogromny humanitarny problem bierze się między innymi stąd, że w wielu krajach Azji podstawowym dostarczycielem kalorii jest ryż – na przykład w Bangladeszu 72 procent, niewiele mniej w Indonezji i Laosie, a ponad 40 procent na Filipinach[106]. Tymczasem ziarna tej rośliny, w przeciwieństwie do liści, nie zawierają witaminy A. Biednych ludzi nie stać zaś na wzbogacenie posiłków w produkty (na przykład warzywa) będące bogatym źródłem beta-karotenu (organizm człowieka potrafi przekształcić ten związek chemiczny właśnie w witaminę A i dlatego jest on nazywany prowitaminą A).

Organizacje charytatywne i rządy krajów azjatyckich od lat prowadzą akcje wzbogacania diety za pomocą pastylek z witaminą A lub dodawania jej między innymi do mąki pszennej. Na Filipinach przyniosło to efekty w postaci znacznej redukcji VAD, ale nadal dotyka on ponad 15 procent dzieci w wieku od pół roku do pięciu lat. To wciąż zatem wielki problem dla 1,7 miliona filipińskich dzieci (do piątego roku życia) i pół miliona kobiet w ciąży oraz karmiących piersią[107]. Suplementacja nie dociera bowiem do wszystkich, ponadto tego typu akcje są bardzo kosztowne. Dlatego świetnym pomysłem wydawało się uzyskanie ryżu, który sam produkowałby beta-karoten.

Nie da się tego jednak zrobić tradycyjnymi metodami otrzymywania odmian roślin. Profesor Potrykus, do którego dołączył profesor Beyer, dostrzegł zatem szansę w nowoczesnej biotechnologii rolniczej i postanowił podjąć próbę modyfikacji ryżu. Było to bardzo trudne zadanie, bo nawet zastosowanie metod inżynierii genetycznej nie gwarantowało sukcesu. Trzeba było mianowicie spowodować, by roślina w określonym miejscu – nasionach – produkowała beta-karoten.

Jednak – trochę ku zaskoczeniu obu naukowców – próby te zakończyły się sukcesem (warto dodać, że przyczynił się do tego również polski uczony, profesor Jerzy Paszkowski, który pracuje na uniwersytecie w Genewie i współpracował z Potrykusem). Naukowcy dołożyli ryżowi po jednym genie pochodzącym od żonkila oraz pewnej bakterii. I to zadziałało. Dzięki owej modyfikacji ryż, oprócz wytwarzania beta-karotenu, zmienił kolor swoich nasion na żółty. Dlatego naukowcy nazwali go „złotym ryżem”.

To był 1999 rok. Potrykus i Beyer czuli, że dokonali czegoś ogromnie ważnego. Tym bardziej że od samego początku modyfikacja ryżu była projektem całkowicie humanitarnym, a nie komercyjnym. Finansowały go Fundacja Rockefellera i Unia Europejska. Ponieważ UE wymagała udziału partnera reprezentującego przemysł, do wsparcia złotego ryżu namówiono szwajcarski koncern biotechnologiczny Syngenta. Z czasem do projektu dołączały kolejne instytucje, między innymi Fundacja Billa i Melindy Gatesów. Dzięki temu ryż miał być dostępny za darmo dla rolników osiągających zyski do dziesięciu tysięcy dolarów rocznie (czyli między innymi 99 procent farmerów w Indiach), a dla pozostałych po cenach identycznych jak konwencjonalne odmiany tej rośliny. Było to możliwe dzięki rezygnacji firm biotechnologicznych, między innymi Monsanto i Syngenty, z opłat za prawa patentowe do swoich technologii. Co więcej, w 2005 roku ten drugi koncern pomógł udoskonalić złoty ryż – zamiast genu żonkila zastosowano fragment DNA pochodzący z kukurydzy. Sprawiło to, że ryż wytwarzał dwadzieścia trzy razy więcej beta-karotenu.

Ale na tym ta optymistycznie brzmiąca historia na razie się kończy. Złotego ryżu do dziś (połowa 2017 roku) nie dostali rolnicy w Azji. Przede wszystkim za sprawą ataków takich osób jak Vandana Shiva i organizacji ekologistycznych. Choć Greenpeace w 2000 roku obiecał, że nie będzie niszczyć doświadczalnych upraw tej rośliny, to jednocześnie wprawił w ruch swoją potężną machinę propagandową. Zdawał sobie bowiem sprawę, że sukces złotego ryżu może zmienić nastawienie opinii publicznej do GMO. Oczywiście rozumiały to doskonale także koncerny biotechnologiczne i stąd między innymi ich wsparcie dla projektu. Wprost o tych obawach wypowiedziała się właśnie Shiva, nazywając złoty ryż „koniem trojańskim przemysłu biotechnologicznego”[108].

Pod adresem złotego ryżu sypały się ze strony Greenpeace’u najrozmaitsze oskarżenia: że wszystkie rośliny uzyskane za pomocą metod inżynierii genetycznej są niebezpieczne dla ludzi i środowiska; że trzeba zjeść około ośmiu kilogramów złotego ryżu, by dostarczyć niezbędną dzienną dawkę witaminy A i że „skazi” on konwencjonalne oraz organiczne uprawy (prawdopodobieństwo takich krzyżówek w rzeczywistości jest małe – ryż to roślina samopylna, a różne uprawy łatwo oddzielić); że jego uzyskanie pochłonęło miliony dolarów, które mogłyby zostać przeznaczone na suplementację diety w biednych krajach.

Tymczasem w 2007 roku koszt całego projektu zamknął się w kwocie 9,3 miliona dolarów[24]. Jego wprowadzenie na rynek z pewnością pochłonęłoby więcej pieniędzy, na przykład w Indiach od 21 do 27 milionów dolarów[109]. Czy to jednak rzeczywiście dużo? Tradycyjne metody wzbogacania żywności (na przykład mąki) w witaminę A lub suplementacja za pomocą pastylek są drogie. Dla kraju wielkości Ghany czy Nepalu (26–28 milionów mieszkańców) to wydatek 2 milionów dolarów rocznie[110]. Dlatego straty samych Indii spowodowane niewprowadzeniem do upraw złotego ryżu szacowane są na 199 milionów dolarów w ciągu dziesięciu lat i 1,4 miliona istnień ludzkich w ciągu dekady[111].

Niestety kampanii czarnego PR-u ze strony Greenpeace’u niekiedy nieintencjonalnie pomagali sami naukowcy. W 2012 roku w „The American Journal of Clinical Nutrition” ukazała się praca badaczy z Uniwersytetu Tufts i z chińskich placówek naukowych. Podawali oni dwudziestu pięciorgu dzieciom złoty ryż, aby sprawdzić, czy jest on w stanie dostarczyć odpowiednią ilość beta-karotenu. Wyniki okazały się świetne – zmodyfikowane nasiona były lepszym źródłem witaminy A niż na przykład szpinak. Jednak wokół publikacji wybuchła wrzawa rozpętana przez Greenpeace. Okazało się, że naukowcy, prosząc rodziców o zgodę na udział w eksperymencie, informowali jedynie, iż dzieci będą otrzymywały wzbogacony w witaminę A ryż. Nie mówili natomiast, że jest on zmodyfikowany genetycznie i sam ją wytwarza. Zapewne robili to z obawy, że rodzice pod wpływem stworzonej przez ekoaktywistów atmosfery wokół GMO nie zgodzą się na wzięcie przez dzieci udziału w badaniach.

Trzech chińskich naukowców uczestniczących w projekcie straciło z tego powodu pracę. Śledztwo wszczął też Uniwersytet Tufts i ustalił, że rzeczywiście procedury informowania nie zostały dopełnione. Greenpeace grzmiał więc o obsadzaniu chińskich dzieci w roli królików doświadczalnych. Czy rzeczywiście maluchom coś groziło? Nie, gdyż nie sprawdzano na nich toksyczności ani w ogóle bezpieczeństwa złotego ryżu. Wiadomo było, że nie może on im zaszkodzić. Chodziło jedynie o zweryfikowanie, czy nasiona dostarczają odpowiednich ilości witaminy A. Tyle że znów negatywny przekaz o GMO poszedł w świat. A publikacja naukowa została wycofana z czasopisma właśnie ze względu na naruszenie standardów etycznych podczas prowadzenia badań.

Mimo to projekt nie został zarzucony. Zaangażowane są w niego między innymi działający na Filipinach Międzynarodowy Instytut Badań nad Ryżem oraz tamtejszy oddział Hellen Keller International, niezależnej organizacji charytatywnej walczącej od wielu lat z deficytem witaminy A w krajach rozwijających się. Na Filipinach prowadzone były badania polowe, których oceną zajmowała się Hellen Keller International. Ponieważ okazały się one zadowalające, to w 2018 roku złoty ryż ma trafić do filipińskich rolników, a potem powędrować do Chin, Indii, Bangladeszu, Indonezji i Wietnamu.

Chciałbym na koniec tej historii wspomnieć jeszcze o pewnym bardzo smutnym wydarzeniu z 8 sierpnia 2013 roku. Tego dnia na jedno z filipińskich pól testowych wdarło się około czterystu aktywistów anty-GMO (między innymi z organizacji MASIPAG współpracującej z Greenpeace’em)[112]. Niszczyli rosnący tam złoty ryż, wyrywając go z korzeniami. Na całym świecie odezwały się wówczas głosy oburzenia, a internetową petycję potępiającą takie działania i zainicjowaną przez grupę znanych naukowców podpisało prawie siedem tysięcy osób. W połowie zaś 2016 roku aż stu dwudziestu czterech laureatów Nagrody Nobla (czyli około jednej trzeciej wówczas żyjących) podpisało list w obronie złotego ryżu i roślin GMO. W tym bezprecedensowym dokumencie można przeczytać między innymi:

Wzywamy Greenpeace i jego zwolenników, aby ponownie przyjrzeli się doświadczeniom rolników i konsumentów na całym świecie z plonami upraw roślin oraz żywnością ulepszaną dzięki biotechnologii, uznali odkrycia renomowanych organizacji naukowych, ustalenia odpowiednich urzędów oraz agencji i porzucili kampanię przeciwko GMO, a szczególnie przeciwko genetycznie zmodyfikowanemu ryżowi[113].

Organizacja dość szybko odpowiedziała krótkim oświadczeniem, w którym stwierdziła między innymi: „Greenpeace nie blokuje genetycznie zmodyfikowanego ryżu – produkt ten nie jest dostępny na rynku, gdyż nie spełnił pokładanych w nim nadziei”[114].

W przeprowadzonym dwa lata wcześniej przez „New Scientist”[115] wywiadzie profesor Ingo Potrykus nie krył frustracji. Mówił o tym, że nie jest w stanie zrozumieć, dlaczego roślina, bezpieczna dla ludzi i środowiska oraz mogąca pomóc ratować zdrowie milionom dzieci, spotyka się z takimi atakami. Choć rozmawiał z działaczami Greenpeace’u wysokiego szczebla, to nie widzi możliwości zmiany ich nastawienia. Bo opiera się ono na silnej ideologii, a aktywiści tej organizacji mają poczucie sukcesu kampanii anty-GMO. Profesor Potrykus życzyłby sobie jednak dożyć chwili (urodził się w 1933 roku), gdy jego wynalazek przyniesie owoce w postaci wielu uratowanych istnień ludzkich.

Jako puentę rozdziału poświęconego GMO w krajach rozwijających się przytoczę pewien fragment konwencji o różnorodności biologicznej z Rio z 1992, do której dopisano Protokół kartageński. Otóż znajduje się w niej artykuł 19 wymieniający – jako jeden z celów tego międzynarodowego porozumienia – bezpieczny transfer biotechnologii do krajów rozwijających się. Tymczasem dziś wielu ekspertów w dziedzinie rolnictwa zastanawia się, jak to możliwe, że przekształcono owo międzynarodowe porozumienie w coś zupełnie odwrotnego. Odpowiedź właściwie jest tylko jedna: batalia o międzynarodowe prawo dotyczące GMO zakończyła się zwycięstwem Jeremy’ego Rifkina i wierzących niemal bezkrytycznie w jego ideologię europejskich ekoaktywistów[25].

Jak bowiem przekonująco wykazał doktor Philipp Aerni z Uniwersytetu w Zurychu[116], ceniony badacz wpływu nauki i technologii na zrównoważony rozwój, większość organizacji zwalczających rośliny GMO w Azji, Afryce czy Ameryce Południowej została założona przez europejskie organizacje pozarządowe i jest wspierana publicznymi pieniędzmi płynącymi poprzez agencje Unii Europejskiej mające pomagać biednym krajom. Ci wpływowi przeciwnicy biotechnologii to w większości mieszkańcy sytego Starego Kontynentu, którzy sami siebie obsadzili w roli adwokatów praw drobnych rolników z państw rozwijających się (a raczej tego, jak sobie wyobrażają, że owe prawa powinny wyglądać).

ROZDZIAŁ 5

w którym ludowa biologia i moralne obrzydzenie walczą z GMO

W 2016 roku minęło okrągłe dwadzieścia lat od wprowadzenia po raz pierwszy na dużą skalę upraw roślin GMO. Greenpeace nie przepuścił takiej okazji i opublikował trzydziestoośmiostronicowy dokument. Wystarczy przeczytać sam jego tytuł, by zorientować się, co organizacja chciała przekazać opinii publicznej. Brzmi on następująco: Twenty Years of Failure. Why GM Crops Have Failed to Deliver on Their Promises, co można przetłumaczyć: „Dwadzieścia lat niepowodzeń. Dlaczego roślinom GMO nie udało się spełnić swoich obietnic”.

Zanim przytoczę najważniejsze konkluzje tego dokumentu, chciałbym pokazać na jednym konkretnym przykładzie, jak Greenpeace sprytnie manipuluje w nim danymi. Na dziewiętnastej stronie widnieje skromna infografika (dwa słupki: jeden mały, drugi trzy razy wyższy) prezentująca prawie trzykrotny wzrost liczby oprysków pestycydami w sezonie (skok z 6,6 do 18,2 razy) w uprawach bawełny Bt w Chinach w latach 1999–2004. Miałoby to dowodzić, że obietnica zmniejszenia ilości stosowanych środków ochrony roślin dzięki odmianom GMO nie została spełniona.

Praca naukowa, z której pochodzą owe dane, rzeczywiście mówi o wzroście zużycia pestycydów w Chinach[117]. Tyle że Greenpeace w ogóle nie wspomina o dość istotnym fakcie z tej właśnie publikacji: w tym samym okresie uprawy niezmodyfikowanej bawełny opryskiwano dwadzieścia dwa razy, a w 2003 roku rekordowe dwadzieścia osiem razy. Skąd jednak w ogóle wziął się ów wzrost oprysków, skoro bawełna Bt miała sama skutecznie bronić się przed szkodnikami za pomocą bakteryjnego białka? Otóż nie działa ono na wszystkie gatunki owadów atakujących tę roślinę. Gdy zmniejszyła się liczba jednych szkodników, tych naturalnie wrażliwych na Bt, wzrosła liczba innych, od zawsze odpornych. I przeciw nim dalej trzeba było stosować chemiczne środki ochrony roślin. Mimo to bawełna Bt nadal dawała korzyść w postaci zmniejszenia zużycia pestycydów, co pokazują dane z Chin ze znacznie dłuższego okresu, bo obejmującego lata 1997–2012[118], o których Greenpeace jednak całkowicie milczy.

Nie wspomina także o tym, co ustalili naukowcy z Chińskiej Akademii Nauk badający sytuację na polach bawełny na podstawie zebranych informacji z lat 1990–2010[119]. A przyglądali się oni populacji trzech drapieżników – pająków, biedronek oraz sieciarek – porównując ich liczebność pomiędzy polami bawełny Bt oraz konwencjonalnej. Okazało się, że na tych drugich znaleźli znacznie mniej wymienionych drapieżników, za to więcej ich potencjalnych ofiar, czyli mszyc, które z punktu widzenia rolników są groźnymi szkodnikami. Kolejna rzecz, którą zbadali chińscy naukowcy, to wpływ upraw bawełny Bt na sąsiednie pola z niezmodyfikowanymi roślinami. Znów sprawdzano liczebność owadzich drapieżników, tyle że wśród rosnącej soi, kukurydzy i orzeszków ziemnych sąsiadujących z uprawami GMO. I również tam łapano ich więcej, co oznaczało mniejszą liczbę mszyc, które rolnicy muszą eliminować pestycydami.

Inna grupa chińskich badaczy ustaliła natomiast[120], że gdy na danym terenie co najmniej 65 procent powierzchni obsiane zostanie bawełną Bt, to zyskują również sąsiadujące uprawy konwencjonalnych odmian tej rośliny. O ponad 90 procent spada na nich liczebność pewnej ćmy szkodnika, a dzięki temu o 69 procent maleje zużycie zabijających ją pestycydów. Odnoszą więc korzyści rolnicy nieuprawiający roślin GMO, co nazwano „efektem halo”.

Greenpeace słowem nie wspomina też o ustaleniach niemieckich uczonych. Przez dwadzieścia pięć lat analizowali oni to, co dzieje się na testowych polach obsianych kukurydzą Bt. Otóż sprzyja ona zachowaniu bioróżnorodności owadów i zmniejszeniu erozji gleby[121]. Do ciekawych wniosków doszli również amerykańscy naukowcy z Uniwersytetu Illinois[122]. Oni też przyglądali się kukurydzy Bt odpornej między innymi na stonkę korzeniową. Owad ten jest jednym z najpoważniejszych szkodników upraw. Żeruje bowiem, jak sugeruje jego nazwa, na korzeniach i z tego powodu rośliny gorzej pobierają wodę oraz składniki odżywcze z gleby (między innymi azot). Dlatego kukurydza Bt lepiej przyswajała azot, co przekładało się na wzrost plonów w porównaniu z odmianami konwencjonalnymi.

Podobne przemilczenia i manipulacje danymi można znaleźć na niemal każdej stronie „Dwudziestu lat niepowodzeń”. Greenpeace próbuje w ten sposób uzasadnić głoszony od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku przekaz: rośliny GMO są niebezpieczne, nieopłacalne dla rolników, niepotrzebne i służą wyłącznie chciwym korporacjom. Anonimowi autorzy tego dokumentu nie wyjaśniają jednak, dlaczego farmerzy – między innymi w USA, Brazylii, Hiszpanii czy Indiach – od wielu lat uprawiają tego typu rośliny, skoro przynoszą im one wyłącznie straty finansowe. Wręcz komicznie brzmi kolejny zarzut Greenpeace’u, że na świecie, a szczególnie w Azji i w Afryce, uprawia się bardzo mało odmian GMO. Organizacja, która dużą część swoich zasobów poświęciła na zastopowanie rozwoju rolniczej biotechnologii, krytykuje to, że bardzo wolno się ona rozwija…

Jak w takim razie naprawdę przedstawia się sytuacja po ponad dwudziestu latach stosowania roślin GMO? Ekoaktywistom rzeczywiście udało się mocno przyhamować rozwój tej technologii, a przede wszystkim jej praktyczne stosowanie w rolnictwie w sporej części świata. To główny powód obecnej dominacji w uprawach GMO tylko kilku roślin, przede wszystkim odpornych na herbicydy i niektóre szkodniki oraz wyhodowanych wyłącznie przez duże koncerny biotechnologiczne. A także w sporej części przeznaczanych na karmę dla zwierząt gospodarskich. Ale przy takim nastawieniu konsumentów żywności, szczególnie w Europie, oraz nadmiernie restrykcyjnych regulacjach prawnych nieduże firmy biotechnologiczne nie mają szans w starciu z koncernami, a nowe cechy roślin możliwości praktycznego zastosowania.

Mimo to bilans upraw GMO wypada dziś zdecydowanie pozytywnie. W 2014 roku Matin Qaim i Wilhelm Klümper z Uniwersytetu im. Jerzego Augusta w Getyndze przeanalizowali wiele wyników badań na ten temat[123]. Okazało się, że plony – przede wszystkim soi, kukurydzy, bawełny i rzepaku – wzrosły średnio o 21 procent. Nie dlatego, że rośliny GMO były pod tym względem lepsze od konwencjonalnych, tak jak karłowata pszenica z czasów zielonej rewolucji przewyższała inne odmiany. Wynik ten uzyskano głównie dzięki skuteczniejszej ochronie przed szkodnikami. Ponadto zużycie pestycydów spadło średnio o 37 procent, a wydatki na nie o 39 procent. Największe korzyści pod tym względem przyniosły rośliny Bt.

Z kolei w wydanej w 2015 roku książce Genetically Modified Crops and Agricultural Development [Genetycznie zmodyfikowane rośliny i rozwój rolnictwa], chyba najlepszej publikacji, jaką do tej pory napisano na temat różnych aspektów GMO, profesor Qaim wylicza zyski ekonomiczne. Ceny kukurydzy i soi byłyby dziś o 5–10 procent wyższe, gdyby nie rośliny GMO. Łączne zyski z tego typu upraw w 30–50 procentach wędrują do kieszeni farmerów, a około 20 procent trafia do konsumentów właśnie dzięki niższym cenom żywności, 30–50 procent zaś na konta koncernów biotechnologicznych. Przy czym większe korzyści odnotowują rolnicy w krajach rozwijających się niż w bogatych, takich jak USA lub Kanada. Na przykład w Chinach aż 90 procent zysków inkasują rolnicy (podobnie jest w Indiach), co wynika między innymi ze słabej ochrony praw własności intelektualnej produktów koncernów biotechnologicznych.

Zyskało też środowisko naturalne. Bez wzrostu plonów należałoby na uprawy soi, bawełny, kukurydzy i rzepaku przeznaczyć dodatkowo dwadzieścia pięć milionów hektarów ziemi (czyli obszar zbliżony do powierzchni Polski)[124]. Wprowadzenie samych roślin Bt przyniosło globalny spadek zużycia chemicznych środków owadobójczych od 21 procent w Pakistanie do 77 procent w Meksyku, co przełożyło się także na mniejszą liczbę zatruć rolników przeprowadzających opryski. Wyliczenia innych ekspertów mówią o oszczędności w sumie około 618,7 miliona kilogramów pestycydów w latach 1996–2015[125]. Przemysł chemiczny zaczął mieć nawet z tego powodu problemy. Na przykład wprowadzenie do uprawy soi odpornej na szkodniki w Brazylii zmusiło firmę DuPont, potentata branży chemicznej, do zamknięcia jednej ze swoich fabryk w Teksasie, gdzie produkowano środek owadobójczy stosowany przez brazylijskich rolników[126]. W uprawie odmian konwencjonalnych wykonywano bowiem nawet do dziesięciu oprysków w trakcie okresu wegetacyjnego. Teraz robi się tylko jeden.

Zredukowanie liczby zabiegów agrotechnicznych, między innymi za pomocą maszyn rolniczych, oraz rezygnacja z głębokiej orki lub jej ograniczenie oznaczały także zmniejszenie emisji dwutlenku węgla – jednego z gazów cieplarnianych – o około 26,8 miliarda kilogramów tylko w 2015 roku, co byłoby równoważne z usunięciem z dróg na cały rok 11,9 miliona samochodów[127]. Aczkolwiek korzyści dla środowiska naturalnego w wypadku roślin odpornych na glifosat są mniejsze i trudniejsze do oszacowania niż odmian z cechą Bt oraz zależą od różnych czynników (uprawianych roślin czy praktyk rolniczych stosowanych w danym regionie)[128].

No i nie mniej ważna informacja: szacuje się, że od lat dziewięćdziesiątych XX wieku zwierzęta i ludzie zjedli ponad dwa biliony posiłków zawierających GMO i nikomu modyfikacje genetyczne nie zaszkodziły, gdyż nie odnotowano żadnego udokumentowanego przypadku takiej sytuacji[129]. Bezpieczeństwo stosowania inżynierii genetycznej potwierdzają liczone już w tysiącach badania, raporty i publikacje naukowe oraz stanowiska najbardziej prestiżowych gremiów uczonych (w tym Polskiej Akademii Nauk) tudzież instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo żywności[130]. Rośliny GMO nie zaszkodziły też środowisku bardziej niż odmiany konwencjonalne, w tym te uprawiane przez rolników organicznych. Przytoczone powyżej dane wskazują wręcz na coś przeciwnego – ulżenie środowisku naturalnemu.

Skąd zatem utrzymujący się strach przed roślinami GMO – zwłaszcza w Europie – który pokazują wszystkie badania opinii publicznej przeprowadzane od końca XX wieku? Na przykład według CBOS[131] 65 procent Polaków jest za całkowitym zakazem takich upraw. Wprawdzie większość naszych rodaków uznaje odmiany GMO za osiągnięcie nauki i ludzkiego rozumu (66 procent), to jednocześnie uważa, że grożą one pojawieniem się u ludzi nowych chorób i alergii (76 procent) oraz niekontrolowanymi zmianami genetycznymi u człowieka (67 procent). Ponadto zdecydowana większość sądzi, że jest to niebezpieczna ingerencja w przyrodę (71 procent), a niemal połowa (47 procent) uznaje za niedopuszczalną ingerencję w porządek ustalony przez Boga. Trochę więcej niż połowa badanych (52 procent) przychyla się do opinii, iż uprawy GMO mogą spowodować pogłębianie się różnic materialnych pomiędzy ludźmi i krajami. Polacy częściej także odrzucają twierdzenie, że uprawa roślin zmodyfikowanych genetycznie to możliwość skuteczniejszej ochrony środowiska, niż się z nim zgadzają (odpowiednio: 48 procent i 26 procent).

Badania opinii mieszkańców całej Unii Europejskiej przynoszą bardzo podobne wyniki[132]. Trochę inaczej jest natomiast w Stanach Zjednoczonych, ale i tam sporo osób (39 procent) uznaje żywność GMO za bardziej niebezpieczną od konwencjonalnej. A 49 procent jest przekonanych, że zmodyfikowane rośliny mogą przynieść negatywne skutki dla środowiska naturalnego[133]. Zatem większa część opinii publicznej w Europie i sporo obywateli USA uwierzyło w przekaz organizacji takich jak Greenpeace.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego tak się stało, nie będzie prosta. Część przyczyn już opisałem: Greenpeace i Rifkin trafili w bardzo sprzyjający czas, przynajmniej w Europie. Epidemia choroby szalonych krów i sklonowanie owieczki Dolly bardzo szybko stały się wydarzeniami medialnymi budzącymi poważne obawy, również natury moralnej. Udało im się także z kwestii GMO uczynić istotny element lewicowego światopoglądu – w USA wyborcy głosujący na Demokratów częściej uważają, że zmodyfikowane rośliny są niebezpieczne[134]. Osobie o postępowych poglądach wręcz nie wypada dobrze mówić o GMO.

Kolejny trop prowadzi do braku wiedzy statystycznego Kowalskiego, którego znajomość kwestii dotyczących żywności, rolnictwa i inżynierii genetycznej jest niewielka. Wskazują na to między innymi badania przeprowadzone przez TNS Pentor w 2012 roku na zlecenie Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. Okazało się między innymi, że ponad 65 procent respondentów w ogóle nie wie, co oznacza skrót GMO (prawidłowo rozszyfrowało go zaledwie 3,3 procent respondentów). 75 procent osób przyznało zaś, że na temat genetycznie zmodyfikowanych organizmów „nie wie prawie nic” lub „niewiele”.

Inne badania potwierdzają ten powszechny brak zorientowania w temacie biotechnologii rolniczej. Na przykład w 2011 roku prawie połowa mieszkańców dziesięciu europejskich krajów, w tym Polski, zgadzała się ze stwierdzeniem, że tylko pomidory GMO, w przeciwieństwie do konwencjonalnych, zawierają jakiekolwiek geny (takiej odpowiedzi udzieliło 52,2 procent Polaków, a Amerykanów 52,4 procent)[135]. Trudno zatem się dziwić, że w 2015 roku aż 80 procent badanych w USA opowiadało się za specjalnym oznakowaniem żywności zawierającej DNA![136]

A ludzie często boją się tego, czego nie znają oraz nie widzą, bo przecież genów nie da się gołym okiem dostrzec. Po części zapewne ma to wpływ na nastroje opinii publicznej, nadal jednak nie wyjaśnia ogromnego sukcesu i trwałych efektów kampanii Greenpeace’u oraz jego antybiotechnologicznych koalicjantów. Jak również faktu, że wielu działaczy czy sympatyków tych organizacji – ludzi wykształconych i posiadających podstawową wiedzę o biologii – zaufało tezom Rifkina. Ów przekaz musi zatem zawierać coś – mówiąc trochę staroświeckim językiem – trafiającego do serc i zniewalającego rozum. Można próbować to wyjaśnić między innymi siłą oddziaływania romantycznej wizji harmonijnej natury, w którą brutalnie miałaby ingerować inżynieria genetyczna.

Warto wszakże zwrócić uwagę na inną ciekawą koncepcję wyjaśniającą popularność nastrojów anty-GMO: brak bezpośrednich korzyści ze strony zmodyfikowanej żywności dla konsumentów. Bo co zwykłego zjadacza chleba obchodzi (a dodatkowo jest mało zrozumiała) odporność na herbicydy czy możliwość bronienia się roślin przed owadzimi szkodnikami? Gdyby rośliny GMO były smaczniejsze, zdrowsze etc., to może miałyby znacznie większe szanse zyskać przychylność ludzi. Początkowy sukces pomidora FlavrSavr zdaje się to potwierdzać.

Ciekawym głosem w powyższej dyskusji jest publikacja grupy belgijskich naukowców, która w 2015 roku ukazała się na łamach „Trends in Plant Science”[137]. Według nich pewne specyficzne intuicje i emocje czynią ludzki umysł wyjątkowo podatnym na negatywny przekaz w sprawie GMO. Po pierwsze, jesteśmy wyposażeni w coś, co Belgowie określają mianem „ludowej biologii”. Mamy mianowicie przekonanie, iż organizmy żywe posiadają niezmienną i określającą ich przynależność istotę (lub „rdzeń” czy też „esencję”). Mogło to w zamierzchłych czasach służyć naszym przodkom do bardzo szybkiego rozpoznawania w środowisku na przykład drapieżników. „Tygrysowatość” zbliżającego się obiektu była natychmiast identyfikowana przez nasz umysł i nie myliła się z „antylopowatością” czy „hienowatością”. Dzisiaj zaś ludzie zaczęli utożsamiać DNA z ową intuicyjnie rozumianą „esencją” organizmów. W jednym z badań ponad połowa respondentów gotowa była zgodzić się ze stwierdzeniem, że pomidor, do którego skopiowano jakieś pojedyncze geny ryby, miałby rybi smak. Dlatego ekoaktywiści tak chętnie posługują się propagandowymi obrazkami rzekomych roślin GMO, które wyglądają jak skrzyżowanie pomidora z rybą czy brokuła ze ślimakiem. A Greenpeace w swoich materiałach propagandowych pisze o „genach skorpiona” w kukurydzy czy „genach ropuchy” w ziemniaku oraz zawsze określa rośliny GMO mianem „mutantów”.

Po drugie, ludzie mają skłonność do myślenia teleologicznego, czyli doszukiwania się celów, dla których otaczająca rzeczywistość jest stworzona czy zbudowana w ten konkretny, a nie inny sposób. Natura ma więc swoją zaplanowaną konstrukcję, a inżynierowie genetyczni próbują ją naruszyć. „Bawią się w Pana Boga”, łamiąc święte prawa natury. To zaś może prowadzić do ekologicznej katastrofy, która zburzy ustalony celowo porządek.

Po trzecie, naruszanie istoty czy esencji budzi wstręt. Emocje odgrywały rolę strażnika w naszej ewolucyjnej przeszłości. Obrzydzenie odczuwamy bowiem wobec rzeczy mogących wywołać w naszym organizmie infekcję czy stanowić jakieś inne zagrożenie dla zdrowia. Dlatego wiele osób brzydzi się węży, pająków, karaluchów, odchodów lub śmierdzącego mięsa. Podobne emocje przeżywamy również, gdy widzimy fotomontaż skrzyżowanego pomidora z rybą, na którym z warzywa wystaje ogon lub ma ono łuski. Rifkin i Greenpeace bardzo celnie pobudzają ów wstręt, pisząc o roślinach GMO jako mogących „skazić” tradycyjne uprawy. To nic innego niż stawianie znaku równości między GMO a chorobotwórczymi zarazkami lub chemicznymi truciznami, które rzeczywiście są w stanie zanieczyścić żywność lub przyrodę. Któż się również nie wzdrygnie, kiedy usłyszy o groźnej bakteryjnej toksynie produkowanej przez zmodyfikowane genetycznie rośliny przeznaczone do zjedzenia? Nawet jeśli będzie się nas zapewniać, iż jest ona dla człowieka zupełnie nieszkodliwa.

Wstręt może więc być jednym z kluczy do zrozumienia trwałości lęków wobec roślin GMO. Profesor Jonathan Haidt, naukowa gwiazda współczesnej amerykańskiej psychologii społecznej, w swojej słynnej książce Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka? pisze, że właśnie na odczuciu wstrętu zbudowany został jeden z zaproponowanych przez niego pięciu uniwersalnych fundamentów ludzkiej moralności, czyli „świętości/upodlenia”. Pierwotnie wyewoluował on w odpowiedzi na dylematy naszych przodków wszystkożerców, którzy z jednej strony cały czas musieli poszukiwać nowych pokarmów, a z drugiej strony mieć się na baczności, dopóki nowe pożywienie nie okaże się bezpieczne. Stąd zaś prowadziła długa droga do odczuwania „świętości” lub „nieczystości” innych ludzi, ich postępowania czy jakichś rzeczy. Przykładem włączania żywności w obszar moralności są zasady halal i koszerności[138]. I wiele wskazuje na to, że również GMO dla sporej grupy współczesnych ludzi stało się moralnie nieczyste, bo intuicyjnie budzące wstręt.

Przekonani są o tym psychologowie z Uniwersytetu Pensylwanii, którzy w 2016 roku przedstawili bardzo ciekawe wyniki badań zrobionych wśród Amerykanów[139]. Ich zdaniem przekonanie opinii publicznej, że żywność GMO wiąże się z zagrożeniem dla zdrowia, „nienaturalnością” oraz „skażeniem” upraw czy przyrody spowodowało pojawienie się postawy, którą opisują jako „bazujący na wstręcie absolutyzm moralny”. Cechuje on ponad połowę osób deklarujących się jako przeciwnicy GMO. Należący do tej grupy nie zmieniliby swojego nastawienia, nawet gdyby dane naukowe jasno pokazywały, że ryzyko ze strony takich odmian jest nieduże lub że są one bezpieczne dla zdrowia. „Absolutyści moralni” myślą bowiem o GMO w inny sposób niż pozostali ludzie – twierdzą badacze z Uniwersytetu Pensylwanii. Podkreślają również, że hasła ekoaktywistów odwołujące się do łamania porządku natury dobrze trafiają zarówno do ludzi o lewicowych, jak i prawicowych poglądach. Ci pierwsi za wartość naruszaną przez inżynierię genetyczną uznają „stały porządek natury”. Drudzy postrzegają to w kategoriach ustanowionego przez Boga ładu, w który nie wolno człowiekowi ingerować. Na potwierdzenie tego można przywołać całostronicowe ogłoszenia, jakie w amerykańskiej prasie drukowały organizacje zwalczające GMO: „Kto bawi się w Boga w XXI wieku? Mamy do czynienia z najpoważniejszym moralnym, społecznym i ekologicznym kryzysem w historii”.

Żeby jednak to wszystko nie było zbyt proste, przywołam jeszcze ciekawą krytykę[140] powyższych konkluzji autorstwa dwojga psychologów z Uniwersytetu Karoliny Północnej w Chapel Hill. Uważają oni, iż wyniki badań naukowców z Pensylwanii nie upoważniają do formułowania tez o absolutyzmie moralnym. To, co napędza moralny opór przed GMO, to jednak przede wszystkim strach o zdrowie, a także obawa o środowisko naturalne. W materiałach atakujących nowoczesną biotechnologię rolniczą nie ma bowiem żadnych informacji o ewentualnych pozytywnych skutkach upraw roślin GMO. Zamiast tego podsycane są lęki przed ich zgubnym wpływem na człowieka i przyrodę.

Trudno rozstrzygnąć, kto w tym sporze ma rację. Ale w jednym można zgodzić się z powyższą krytyką: aktywiści anty-GMO nie lekceważą wyników badań naukowych. Taktyka jest inna. Ponieważ rezultaty eksperymentów i analiz świadczą na korzyść zmodyfikowanych za pomocą inżynierii genetycznej roślin oraz panuje w ich sprawie konsens wśród naukowców, nawet większy niż w kwestii globalnego ocieplenia[141], podejmowane są próby dyskredytowania (na przykład poprzez oskarżenia o związki z biznesem biotechnologicznym) czy ignorowania wielu uczonych oraz eksponowania wyłącznie tych nielicznych, którzy wyrażają negatywną opinię na temat GMO. Część publiczności, zwłaszcza ta wykształcona, potrzebuje bowiem poparcia (przynajmniej do pewnego stopnia) swojego emocjonalnego sprzeciwu racjonalnymi argumentami.

Do ludzi „uduchowionych” (na przykład wierzących w ową romantyczną wizję harmonijnej i niezmiennej przyrody) bardziej zaś trafiają argumenty podkreślające ingerowanie inżynierii genetycznej w porządek natury czy też „boski plan”. Z kolei osoby o lewicowych poglądach będą szczególnie wrażliwie reagowały na informacje o zdominowaniu biotechnologii przez chciwe koncerny, tworzące rośliny GMO wyłącznie z chęci zysku i panowania nad światem. Z kolei zwykłego Kowalskiego najbardziej zainteresuje odpowiedź na pytanie, czy kupowana przez niego żywność jest zdrowa. Propaganda ekoaktywistów przypomina więc bogate menu w restauracji – niemal każdy znajdzie w nim coś dla siebie. A dodatkowo wszystkie potrawy podlane zostały ciężkim sosem moralnego oburzenia i obrzydzenia.

Chwytliwy przekaz to jedno, niemniej skuteczne dotarcie z nim do ludzi i narzucenie opinii publicznej własnej narracji oraz języka („mutanty”, „skażenia upraw”, „nienaturalność”) to drugie. Nie powiodłoby się ono, co jako dziennikarz piszę z wielkim smutkiem, bez wsparcia mediów. W sprawie GMO (i nie tylko) nie odegrały one przypisanej im roli: niezależnych obserwatorów krytycznie analizujących fakty i rzetelnie informujących opinię publiczną. Jak już pisałem, ogromne znaczenie dla rolniczej biotechnologii miała końcówka lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w Europie, a szczególnie w Wielkiej Brytanii. I właśnie wtedy trzy duże dzienniki – w tym dwa wysokonakładowe tabloidy „Daily Mail” i „Express” (chętnie kupowany przez kobiety, będące wówczas głównymi klientkami sklepów z żywnością) – rozpoczęły histeryczną kampanię ostrzegającą przed GMO. Nagłówki artykułów z tamtych czasów mówią same za siebie: Zmutowane zboża, Zdumiewające oszustwa giganta GMO, Żywność GMO to gra z naturą, Ty i twoja rodzina staliście się królikami doświadczalnymi do testowania żywności GMO.

Zaskakujące jest to, jak łatwo nawet poważna prasa raczej nieświadomie przyjęła język, którym stygmatyzowano rolniczą biotechnologię. Oto przykład: mam przed sobą artykuł z 2001 roku opublikowany w „Polityce” i napisany przez Marka Ostrowskiego, który rzetelnie przedstawia kwestie upraw roślin GMO w USA oraz ówczesnego stosunku do nich w Europie. Jednak nadano mu tytuł: Poprawianie Pana Boga, oraz nadtytuł Ameryka stawia na „żywność Frankensteina” [142].

Media przejęły też od ekoaktywistów pewien stosowany przez nich zabieg, mianowicie wrzucanie do jednego worka wszystkich roślin GMO, choć posiadają one przecież bardzo różne cechy, a w związku z tym odmienny potencjalny wpływ na zdrowie człowieka, zwierząt czy środowisko naturalne. Co bowiem łączy odporną na wirusy papaję z kukurydzą Bt? Nic, oczywiście poza tym, że obie te rośliny zostały zmodyfikowane za pomocą inżynierii genetycznej. Przecież samo użycie biotechnologicznych narzędzi nie powoduje, iż dana odmiana jest niebezpieczna lub wręcz przeciwnie – nie budzi żadnych obaw. O tym decyduje cecha, jaką do rośliny wprowadzono. Tymczasem ekoaktywiści przedstawiają to tak, jakby szkodliwość jakiejś rośliny X od razu przesądzała, że wszystkie inne rośliny GMO są złe.

W ostatnich latach tradycyjne media tracą jednak na znaczeniu na rzecz internetu, dokąd przenosi się informacyjna wojna nie tylko w kwestii GMO. A tam powielanie nieprawdziwych wiadomości zachodzi na nieznaną dotychczas skalę. Co więcej, nie znikają one z obiegu, gdyż w globalnej sieci umieszczone raz treści stają się praktycznie niezniszczalne. Bardzo wzmacnia się również zjawisko „plemienności” – przeciwnicy GMO bez problemów się odnajdują, na przykład na Facebooku, i nawzajem wspierają, dostarczając kolejnych zbieżnych z ich przekonaniami treści. Sprzyjają temu również mechanizmy stosowane w wyszukiwarkach internetowych, które dostosowują wyniki do preferencji danej osoby na podstawie tego, co wcześniej wynajdywała i czytała w globalnej sieci.

Fundacja organizująca słynne spotkania Forum Ekonomicznego w Davos w wydanym w 2013 roku raporcie poświęconym globalnym zagrożeniom wymienia „masową cyfrową dezinformację” jako jedno z największych wyzwań współczesności. Z kolei Wojciech Orliński, publicysta „Gazety Wyborczej”, nazwał internet „Wielkim Zderzaczem Głupoty”, nawiązując w ten sposób do Wielkiego Zderzacza Hadronów – potężnej instalacji znajdującej się pod Genewą, w której naukowcy zderzają rozpędzone do ogromnych prędkości cząstki (hadrony). Otóż jego zdaniem w globalnej sieci głupkowate informacje właśnie niczym cząstki elementarne w akceleratorze rozpędzane są od portalu do portalu, a z ich zderzeń pojawiają się następne. I sporo z nich dotyczy właśnie GMO.

ROZDZIAŁ 6

w którym na scenę wkraczają denialiści, nauczyciel tańca i sprytny rolnik odgrywający rolę męczennika

Propagandowa wojna z GMO nie mogła opierać się wyłącznie na ideologicznych manifestach. Choćby dlatego, że ekoaktywiści chcieli zyskać wsparcie mediów, a części opinii publicznej pokazać, że ich argumenty mają racjonalne podstawy. Dlatego na przykład Greenpeace, choć podważał autorytet naukowców i wiarygodność wyników badań, oskarżając ich o działanie w interesie koncernów biotechnologicznych, jednocześnie starał się odwoływać do argumentów przedstawianych przez niektórych badaczy. A że – jak to ktoś kiedyś złośliwie zauważył – nie ma na świecie takiej bzdury, której swoim autorytetem nie wsparłaby osoba z tytułem profesorskim, przeciwników roślin GMO w środowisku uczonych udało się znaleźć.

Pseudonaukowe teorie potrafią bowiem firmować swoim nazwiskiem nawet niektórzy laureaci Nagrody Nobla, co nazwano swego czasu „chorobą noblowską”. Polega ona na tym, że po otrzymaniu tego najwyższego naukowego lauru uczony zaczyna z różnych przyczyn dryfować w kierunku pseudonauki i wspierać swoim autorytetem różne dziwaczne teorie lub nawet sam je tworzyć. Z listą osób „cierpiących” na tę przypadłość i zawierającą trzydzieści dwa nazwiska można się zapoznać na stronie internetowej RationalWiki.

Znajduje się na niej między innymi Linus Pauling, dwukrotnie uhonorowany Noblem: w 1954 roku w dziedzinie chemii oraz w 1962 roku Pokojową Nagrodą Nobla za wkład w kampanię przeciwko testom broni jądrowej w atmosferze. W pewnym momencie zaczął on propagować wymyśloną przez siebie „medycynę ortomolekularną”. Jest to pseudonaukowa koncepcja głosząca, że w chorym organizmie istnieje biochemiczna nierównowaga, którą można przywrócić za pomocą ortomolekuł, czyli „właściwych cząsteczek” (gr. orthós ‘właściwy’ i łac. molecula ‘cząsteczka’). Robi się to poprzez przyjmowanie wysokich dawek witamin, minerałów i mikroelementów. Przy czym Pauling niemal oszalał na punkcie witaminy C, którą uważał za najlepsze remedium na wiele chorób. Oczywiście wbrew danym naukowym. Takie poglądy bywają niebezpieczne, gdyż wsparte autorytetem noblisty mogą skłaniać chorych ludzi do porzucenia leków na rzecz niedziałających ortomolekuł.

Jeszcze groźniejsi okazali się ci nobliści, którzy wprost zaprzeczali istnieniu pewnych chorób. W 1998 roku skontaktowało się ze mną dwóch polskich naukowców – chemik i fizyk – twierdzących, że wirus HIV nie wywołuje choroby AIDS. Na poparcie tej kontrowersyjnej tezy mieli liczne argumenty (również nienaukowe: homoseksualne lobby rzekomo wyciąga gigantyczne pieniądze na potrzeby swojego środowiska). Wręczyli mi między innymi dokument, który do dziś przechowuję w domowym archiwum jako przestrogę przed pochopnym uleganiem sile autorytetów. Było to oświadczenie podpisane przez kilkudziesięciu naukowców (wśród nich przez noblistę Kary’ego Mullisa, laureata w dziedzinie chemii z 1993 roku), głoszące, że hipoteza związku wirusa HIV z chorobą AIDS jest podważana przez wielu specjalistów, więc należy podchodzić do niej ze sceptycyzmem i przeprowadzić ponowne badania. Tymczasem identyfikacji wirusa odpowiedzialnego za AIDS dokonały niezależnie dwa zespoły naukowców jeszcze w latach 1983–1984 i jego związek z tą chorobą (a właściwie z wieloma chorobami będącymi skutkiem upośledzenia układu odpornościowego) pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku został już wielokrotnie potwierdzony.

Wśród sygnatariuszy owego oświadczenia znajdował się biolog molekularny z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley profesor Peter Duesberg. Twierdził on (i robi to do dziś), że wirus HIV jest nieszkodliwy i tylko „rezyduje” w organizmie człowieka. Sama zaś choroba to wynik niedożywienia (szczególnie w Afryce), nadużywania przez dłuższy czas narkotyków, hemofilii lub stosowania leków przeciwwirusowych. To właśnie Duesberg namówił jedenastu uczonych do podpisania w 1991 roku wspomnianego wyżej oświadczenia, a dokument ten w następnych latach sygnowali kolejni badacze.

Dałoby się tę historię potraktować jako smutną ciekawostkę, gdyby nie fakt, że kontestatorzy teorii HIV/AIDS dostali wsparcie od niektórych polityków, co z kolei miało tragiczne skutki. Ich poglądy bardzo się spodobały Thabo Mbekiemu, prezydentowi RPA w latach 1999–2008, który zaprosił między innymi profesora Duesberga do grona swoich doradców do spraw AIDS. Z powodu jego starań w RPA nie stosowano przez długi czas leków antywirusowych, nawet u kobiet w ciąży, u których potwierdzono obecność w organizmie wirusa HIV. Ocenia się, że kosztowało to życie około trzystu tysięcy ludzi, a trzydzieści pięć tysięcy dzieci przyszło na świat zainfekowanych wirusem.

Duesberg na AIDS nie poprzestał i od pewnego czasu poświęca energię na podważanie związku raka szyjki macicy z wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV). Z tego powodu kwestionuje on sensowność podawania szczepionki. Również w tym przypadku rzetelne dane naukowe przeczą tezom Duesberga, lecz on krytykę swoich koncepcji odbiera jako atak skostniałego establishmentu naukowego powiązanego z przemysłem farmaceutycznym.

Jak na ironię w ostatnich latach w kierunku pseudonauki podryfował również współodkrywca wirusa HIV profesor Luc Montagnier, który w 2008 roku otrzymał Nagrodę Nobla wraz z dwoma innymi uczonymi. Ten urodzony w 1932 roku francuski wirusolog zaczął wspierać homeopatię nigdzie (w sensie: w prestiżowych czasopismach naukowych) nieopublikowanymi i niezweryfikowanymi wynikami swoich badań.

W języku polskim nie ma niestety dobrego słowa nazywającego zbiorczo takich naukowców jak powyżej wymienieni. Natomiast w angielskim występuje rzeczownik denialist (powstały od czasownika deny, czyli „odmawiać, zaprzeczać, negować”). W dalszej części książki będę więc od czasu do czasu posługiwał się neologizmem „denialiści”, nie mam bowiem dobrego pomysłu na to, czym ten anglicyzm można by zastąpić[26]. W każdym razie w ten sposób określam uczonych podważających ugruntowaną wiedzę, co do której istnieje wśród naukowców konsens, a więc zgoda zdecydowanej większości specjalistów w danej dziedzinie (na przykład, że wirus HIV wywołuje AIDS). Uczonych robiących to bez przedstawienia wiarygodnych kontrargumentów w postaci wyników eksperymentów, poprawnych metodologicznie analiz literatury naukowej czy własnych publikacji w renomowanych czasopismach specjalistycznych.

Czytając historie ludzi takich jak Duesberg[143], zastanawiałem się, jakie są motywy ich działania. Zapewne nie da się znaleźć dla wszystkich denialistów wspólnego mianownika w tym względzie. Bo przyczyny okażą się po prostu rozmaite: od urażonych ambicji, narcyzmu po międzyludzkie animozje i zwykłą zazdrość. Niekiedy ważną rolę odgrywały też pieniądze, co świetnie pokazali autorzy wydanej w 2011 roku książki Merchants of Doubt. How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming [Handlarze wątpliwościami. Jak garstka naukowców ukrywała prawdę w kwestiach skutków palenia tytoniu i globalnego ocieplenia] Naomi Oreskes i Erik M. Conway. Opisali oni między innymi historię dwóch wybitnych amerykańskich fizyków, Fredericka Seitza i Fredericka Singera. Pierwszy w czasie II wojny światowej brał udział w budowie bomby atomowej, drugi przyczynił się do rozwoju technologii satelitarnych. Prywatnie łączyły ich skrajnie antysowieckie poglądy, wyrażające się w popieraniu inicjatyw na rzecz rozbudowy amerykańskiego arsenału nuklearnego. Wspomagali także program tak zwanych gwiezdnych wojen – sztandarowy pomysł prezydenta Ronalda Reagana z lat osiemdziesiątych minionego wieku, by zbudować tarczę antyrakietową chroniącą z kosmosu Stany Zjednoczone przed nadlatującymi sowieckimi rakietami z głowicami nuklearnymi.

Z czasem Seitz i Singer stali się również zawodowymi denialistami. Gdy pojawiły się publikacje naukowe wykazujące szkodliwość palenia tytoniu (między innymi wywoływanie raka płuc), przekonywali, że nie można dowieść związku przyczynowo-skutkowego między dymem tytoniowym a nowotworami i innymi chorobami. Okazało się, że obaj fizycy nie robili tego bezinteresownie: kierowali w latach 1979–1985 programem wartym czterdzieści pięć milionów dolarów i finansowanym przez koncern R. J. Reynolds Tobacco Company, a stawiającym sobie za cel wspieranie oraz promowanie badań kwestionujących szkodliwość tytoniu.

W podobny sposób, czyli za pieniądze firm tytoniowych, Fred Singer współtworzył raport atakujący amerykańską Agencję Ochrony Środowiska za ogłoszenie, że również bierne palenie tytoniu jest szkodliwe. Nazwiska Seitza i Singera pojawiają się także w kampaniach kwestionujących związek freonów, czyli gazów używanych w agregatach chłodniczych i sprayach, ze zwiększaniem się dziury ozonowej w atmosferze (ozon, w dużym skrócie, chroni organizmy żywe przed najbardziej szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym). Gdy zaś gorącym tematem stało się globalne ocieplenie, tam również nie mogło zabraknąć Seitza i Singera po stronie denialistów[144].

Dlaczego piszę o tym wszystkim? Otóż w obszarze biotechnologii również pojawili się denialiści, posługujący się podobnymi metodami co uczeni zaprzeczający wpływowi człowieka na ocieplenie klimatu lub kwestionujący związek wirusa HIV z chorobą AIDS. A niektórzy spośród nich robią to także z niezbyt chlubnych, bo finansowych pobudek.

Sto pięćdziesiąt sekund, które wstrząsnęły światem

Pierwszym z denialistów GMO jest wspomniany już wcześniej doktor Árpád Pusztai. Ten węgierski naukowiec po upadku antykomunistycznego powstania w 1956 roku, krwawo stłumionego przez wojska sowieckie, uciekł do Austrii, a stamtąd trafił do Wielkiej Brytanii. W Londynie obronił doktorat w Instytucie im. Josepha Listera i otrzymał propozycję dołączenia do zespołu zajmującego się badaniem białek w Instytucie Badawczym Rowett w Aberdeen w Szkocji. Stał się tam jednym z najlepszych specjalistów od lektyn, czyli substancji pełniących całą gamę funkcji w organizmach roślin (i nie tylko), między innymi służących obronie przed owadami. Pusztai napisał na ten temat trzy specjalistyczne książki i jest autorem (lub współautorem) dwustu siedemdziesięciu publikacji naukowych. Był poważanym w świecie specjalistą w swojej dziedzinie aż do 1998 roku. A dokładnie do 10 sierpnia, kiedy Granada Television (będąca częścią dużego brytyjskiego komercyjnego kanału ITV) wyemitowała kolejny odcinek programu śledczego z cyklu World in Action [Świat w działaniu] zatytułowany Zjedz swoje geny. Jednym z zabierających w nim głos ekspertów był właśnie doktor Árpád Pusztai (co zresztą zrobił za zgodą Instytutu Badawczego Rowett, a pracownik tej placówki odpowiedzialny za kontakty z mediami był nawet obecny na początku nagrywania materiału dla telewizji). Choć jego wypowiedź wyemitowana przez Granada Television trwała zaledwie sto pięćdziesiąt sekund, to jednak wystarczyło, by wybuchła afera na międzynarodową skalę.

Co dokładnie powiedział węgierski naukowiec? Otóż stwierdził on, że obecne metody testowania bezpieczeństwa roślin GMO nie są dostatecznie dobre, a prowadzone przez niego samego eksperymenty przyniosły bardzo niepokojące rezultaty: szczury karmione zmodyfikowanymi genetycznie ziemniakami były opóźnione w rozwoju, ponadto działanie ich układu odpornościowego uległo upośledzeniu. „Gdybym miał wybór, z pewnością nie jadłbym żywności GMO. […] Bardzo, bardzo nieuczciwe jest traktowanie naszych współobywateli jak króliki doświadczalne” – ostrzegł Pusztai, nawiązując do tego, że od niedawna produkty powstałe na bazie roślin GMO (soja, kukurydza, pomidory) znajdowały się na półkach sklepów.

Ponieważ wydawcy World in Action zadbali o rozreklamowanie programu przed jego emisją, już 10 sierpnia 1998 roku w Rowett rozdzwoniły się telefony od dziennikarzy. A jak głosi plotka, z brytyjskim premierem szybko skontaktował się sam prezydent Bill Clinton. Panika wokół GMO mogła bowiem uderzyć w amerykańskie firmy biotechnologiczne oraz rolników eksportujących swoje produkty do Europy.

W ciągu kilku następnych dni media na całym świecie cytowały Pusztaiego. Władze Instytutu Badawczego Rowett podjęły więc dość radykalne kroki. Ponieważ węgierski naukowiec jeszcze nigdzie nie opublikował rezultatów eksperymentu z ziemniakami GMO i szczurami, zaplombowano jego pokój oraz zabezpieczono komputer. Dyrekcja placówki zabroniła też Pusztaiemu wypowiadać się publicznie. Następnie powołano specjalną wewnątrzinstytutową komisję, która przeanalizowała zabezpieczone dane i w październiku 1998 roku wydała oświadczenie: wyniki eksperymentu ze szczurami nie uzasadniają stwierdzeń wygłoszonych przez Pusztaiego w programie telewizyjnym World in Action. Dlatego władze Rowett nie przedłużyły z doktorem umowy i po trzydziestu sześciu latach pracy w Szkocji naukowiec został zmuszony do odejścia na emeryturę.

Sprawa miała swój dalszy ciąg, ale zanim do niego przejdziemy, winien jestem wyjaśnienie, na czym dokładnie polegał eksperyment doktora Pusztaiego. Otóż postanowił on wyizolować z DNA śnieżyczki przebiśniegu (Galanthus nivalis L.) gen odpowiedzialny za produkcję jednej z lektyn (białek) tej rośliny, a dokładnie GNA (Galanthus nivalis agglutinin). Następnie skopiował go do ziemniaka. Był to ciekawy pomysł, gdyż lektyna mogłaby zabijać niektóre szkodniki atakujące kartofle. Broniłyby się one same, co zredukowałoby opryski pestycydami – pomysł był zatem podobny do tego zastosowanego w roślinach Bt.

Tak zmodyfikowanymi ziemniakami (gotowanymi i surowymi) Pusztai karmił laboratoryjne szczury, by sprawdzić, czy bulwy są bezpieczne. Oprócz tego w eksperymencie uczestniczyły dwie grupy kontrolne gryzoni – jednej podawano niezmodyfikowane genetycznie ziemniaki, a drugiej dodawano do nich wyizolowaną lektynę GNA (żeby zweryfikować, jak ona sama działa na organizm szczurów).

Wróćmy teraz do tego, co dalej działo się ze sprawą Pusztaiego. W lutym 1999 roku The Royal Society – jedno z najstarszych i najbardziej prestiżowych stowarzyszeń uczonych na świecie, pełniące funkcję brytyjskiej akademii nauk – zdecydowało się na bezprecedensowy w swojej historii krok: przeprowadzenie eksperckiej oceny wyników badań węgierskiego naukowca. W tym celu Towarzystwo zamówiło sześć recenzji u wybitnych specjalistów w następujących dziedzinach: statystyce i badaniach klinicznych, fizjologii, odżywianiu, genetyce ilościowej, rozwoju organizmów oraz immunologii. I wszyscy ci fachowcy okazali się zgodni w swoich ocenach: eksperyment Pusztaiego został słabo zaplanowany, analiza statystyczna danych wadliwie przeprowadzona, a uzyskane wyniki niespójne[145]. Ich rekomendacja brzmiała następująco: powtórzyć badania, a następnie opublikować rezultaty. Tak się jednak nie stało.

W tym samym bowiem roku „The Lancet” opublikował artykuł Pusztaiego (napisany z jego współpracownikiem, patologiem Stanleyem Ewenem)[146] opisujący eksperyment ze szczurami i ziemniakami GMO. Został on wydrukowany w sekcji pisma zatytułowanej Naukowe listy do redakcji (Research Letters). Czasopismo zamówiło wcześniej aż sześć recenzji tej publikacji (choć standardowo prosi o dwie) u specjalistów. Czterech spośród pięciu recenzentów uznało artykuł za nadający się do publikacji po wprowadzeniu poprawek. Jeden zaś stwierdził, że praca Pusztaiego i Ewena jest pełna wad, niemniej powinna zostać wydrukowana, by nie podsycać teorii spiskowych o uciszaniu węgierskiego naukowca oraz by każdy specjalista mógł się zapoznać ze szczegółowymi danymi. Szósty recenzent miał podobne zdanie, jednak uznał, iż błędy pracy powinny wykluczyć jej publikację na łamach tak prestiżowego pisma medycznego jak „The Lancet”.

Co ciekawe, artykuł Pusztaiego i Ewena nie zawierał już twierdzeń, iż genetycznie zmodyfikowane ziemniaki powodowały u szczurów opóźnienia w rozwoju i upośledzenia układu odpornościowego. Jedyny negatywny efekt ich działania miał polegać na niewielkich zmianach w śluzówce przewodu pokarmowego. Przy czym – co między innymi podkreśla sporządzony w 2001 roku raport[147] nowozelandzkiej Królewskiej Komisji ds. Modyfikacji Genetycznych, przed którą zeznawał między innymi Pusztai – konkluzja ta budzi wątpliwości z powodu zastosowania podczas eksperymentu diety składającej się także z surowych ziemniaków. Szczury ich nie lubią i dlatego eksperyment zaplanowany na sto dziesięć dni musiano przerwać już po sześćdziesięciu siedmiu, gdyż gryzonie zaczęły przymierać głodem. A poważne niedożywienie wywołuje zmiany w tkankach wyściełających jelito, co stwierdzono również u szczurów niekarmionych podczas eksperymentu ziemniakami GMO.

Z kolei ceniona amerykańska biolog molekularna profesor Nina Fedoroff zwróciła uwagę[148] na jeszcze jeden problem publikacji węgierskiego naukowca: zarówno w przypadku tworzenia odmian roślin zmodyfikowanych genetycznie, jak i konwencjonalnych hodowcy posługują się ich tkankami hodowanymi na szalkach laboratoryjnych (in vitro), z których później wyrastają całe rośliny. Otóż sam proces hodowli tkanek mógł mieć wpływ na działanie genów odpowiedzialnych za produkcję lektyny, czyli umieszczonych przez Pusztaiego w ziemniakach. Zjawisko to określa się fachowo zmiennością somaklonalną[27]. Pusztai w swojej publikacji w ogóle tego nie uwzględnił. Przyjął zaś, że to skutek modyfikacji genetycznej polegającej na przeniesieniu genu z przebiśniegu do kartofli.

W sprawie publikacji duetu Pusztai-Ewen na łamach „The Lancet” dochodzi jeszcze jeden wątek, zupełnie niezwiązany z dyskusją dotyczącą merytorycznej wartości tej pracy. Otóż w 1995 roku redaktorem naczelnym tego prestiżowego czasopisma medycznego, po raz pierwszy w jego stusiedemdziesięciodwuletniej historii, została osoba tak młoda: trzydziestotrzyletni Richard Horton (z wykształcenia lekarz). Według krytyków miał on skłonność do dawania zielonego światła kontrowersyjnym pod względem rzetelności materiałom, za to wywołującym spory rozgłos. Rok przed ukazaniem się artykułu na temat ziemniaków GMO i karmionych nimi szczurów „The Lancet” wydrukował wątpliwe wyniki badań brytyjskiego chirurga, doktora Andrew Wakefielda. Lekarz ten sugerował istnienie związku pomiędzy trójskładnikową szczepionką MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce) a autyzmem u dzieci. Publikacja wywołała panikę wśród rodziców i stała się paliwem dla ruchów antyszczepionkowych, choć po latach wyszło na jaw, iż była naukowym oszustwem (więcej na ten temat w rozdziale 10).

Cała ta historia ze szczurami i ziemniakami bardzo drogo kosztowała Árpáda Pusztaiego. Za medialną burzę wokół własnej osoby i gwałtowne zakończenie kariery naukowej zapłacił zdrowiem – przeszedł zawał serca, który na szczęście przeżył. Być może te traumatyczne doświadczenia spowodowały, że jego stosunek do roślin GMO zaczął ewoluować. Bo jeszcze w 1999 roku, zeznając przed komisją powołaną w Instytucie Badawczym Rowett, stwierdził, że w trakcie udzielania wywiadu autorom programu World in Action nie był wcale pewien, czy powinien ujawniać wyniki niezakończonego eksperymentu. I nie przypuszczał, że wymowa tej audycji będzie wroga wobec genetycznie zmodyfikowanej żywności.

Później jednak potraktował odesłanie na emeryturę jako nagonkę i karę za ujawnienie niewygodnych faktów oraz wynik nacisków między innymi amerykańskiego koncernu Monsanto i polityków. W obronie Węgra stanęło w 1999 roku dwudziestu dwóch naukowców z Europy i z USA, których namówiła do tego organizacja ekologistyczna Friends of the Earth. Uczony zaczął również jeździć po świecie z wykładami, w których ostrzegał przed genetycznie zmodyfikowanymi roślinami jako poważnym zagrożeniem dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego.

Stał się też jednym z symboli walki z GMO. W 2005 roku otrzymał nagrodę Whistblower Award (whistblower to po angielsku „sygnalista”; osoba, która bije na alarm, często ujawniając łamanie prawa lub naganne praktyki instytucji, w której pracuje) od niemieckiej sekcji organizacji Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników przeciwko Broni Jądrowej (International Association of Lawyers against Nuclear Arms, IALANA) oraz Federacji Niemieckich Naukowców. Natomiast cztery lata później przyznano mu Stuttgardzką Nagrodę Pokojową.

Można dziś już tylko spekulować, jak potoczyłaby się ta historia, gdyby kierownictwo Rowett zareagowało inaczej. Zamiast plombowania pokoju Pusztaiego, zawieszania naukowca i odsyłania go na emeryturę, wydało oświadczenie, że węgierski badacz popełnił błąd, wypowiadając mocne i ogólne stwierdzenia na temat roślin GMO, zanim jeszcze badania zostały zakończone. Tym bardziej że dotyczyły one eksperymentalnego ziemniaka zmodyfikowanego za pomocą genu pochodzącego od przebiśniegu, a na świecie uprawiano wówczas zupełnie inne rośliny – głównie kukurydzę i soję ze skopiowanymi genami bakterii. Przede wszystkim zaś nic nie wskazywało, co potwierdziły później setki badań naukowych, by sam fakt dokonania modyfikacji z użyciem precyzyjnych narzędzi inżynierii genetycznej miał być niebezpieczny. Być może więc Pusztai sam dokończyłby swój eksperyment, naprawiając jego niedostatki i błędy, a następnie zweryfikował swoje obawy odnośnie do GMO.

Czy to by przekonało przestraszoną opinię publiczną? Raczej nie. Za sprawą stupięćdziesięciosekundowej odpowiedzi mleko się już rozlało. A przeciwnicy GMO nie bawili się w subtelności dotyczące prowadzenia eksperymentów naukowych. Pewnie oskarżyliby Pusztaiego, że został uciszony gwarancją utrzymania stanowiska w Rowett lub czymś podobnym. Być może jednak nie wykreowano by go na męczennika, a przede wszystkim sam nie obsadziłby się w tej roli. Kim zatem jest Árpád Pusztai? Najkrótsza odpowiedź brzmi: ofiarą własnej niefrasobliwości w kontaktach z mediami i nerwowości władz instytutu, w którym pracował. Oraz atmosfery wokół żywności panującej pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku.

Publikacja, której nie było

Gwiazda kolejnej denialistki GMO, doktor Iriny Władimirownej Jermakowej, rozbłysła w 2005 roku. Ta rosyjska neurobiolog, pracująca wówczas w Instytucie Wyższej Aktywności Nerwowej i Neurofizjologii w Moskwie, podzieliła się z dziennikarzami informacją, że jej zespół przebadał grupę szczurów karmionych soją GMO i uzyskał zatrważające wyniki: wśród ich potomstwa śmiertelność była sześć razy większa niż u gryzoni jedzących zwykłą soję. W dodatku noworodki przychodziły na świat mniejsze i słabsze.

Na rezultaty badań Rosjanki zaczęło powoływać się ponad pół tysiąca różnych organizacji, traktując je jako dowód toksyczności zmodyfikowanych roślin. Domagały się one od instytucji państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo żywności, aby przeprowadziły one nowe badania GMO. Na przykład podczas debaty w australijskim parlamencie wyników Jermakowej używano jako argumentu za zakazem uprawy zmodyfikowanych genetycznie roślin.

Zaniepokojona Komisja Europejska poprosiła Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności o ocenę badań Rosjanki. Podobnie postąpiły brytyjskie władze, nakazując Komitetowi Doradczemu ds. Nowej Żywności i Procesów dokładne przyjrzenie się sprawie, o której huczały media. I tu pojawił się zasadniczy problem. Obydwie instytucje nie miały czego ocenić, gdyż Jermakowa nie opublikowała rezultatów swoich eksperymentów w żadnym czasopiśmie naukowym! A przypomnę, że wydrukowanie pracy w renomowanym periodyku wiąże się z przedstawieniem szczegółów badań, procedury, z podaniem pełnych danych oraz zastosowanych metod analizy statystycznej. Dlatego zarówno EFSA, jak i ACNFP nie były w stanie wykonać powierzonego im zadania.

Sytuacja zrobiła się na tyle dziwaczna, że miesięcznik „Nature Biotechnology” poprosił Jermakową o udzielenie wypowiedzi, w której badaczka ujawniłaby szczegóły swoich eksperymentów (co było chyba pierwszym tego typu przypadkiem w historii periodyków naukowych). Następnie grupa ekspertów oceniła to, co napisała rosyjska uczona. Oto niektóre spośród ich zarzutów: Jermakowa nie sprawdziła, czy rzeczywiście soja podawana szczurom była zmodyfikowana genetycznie. Nie zweryfikowała również, jakie substancje, mogące mieć wpływ na zdrowie zwierząt, znajdowały się w karmie. Wysoka śmiertelność wśród szczurów niekarmionych soją GMO (czyli w grupie kontrolnej) mogła świadczyć o złej opiece nad zwierzętami lub o niedoborze pożywienia. Nie wiadomo także, czy eksperymenty zostały przeprowadzone w laboratorium spełniającym standardy międzynarodowe.

To zaskakujące – patrząc z czysto racjonalnej perspektywy – że tyle uwagi na całym świecie przyciągnęły wyniki eksperymentów nieopublikowane w żadnym czasopiśmie specjalistycznym, po raz pierwszy zaprezentowane przez ich autorkę na konferencji sponsorowanej przez Greenpeace. W dodatku wyszło na jaw, że Jermakowa była aktywną działaczką rosyjskiej organizacji anty-GMO. Wątpliwości budził także dorobek naukowy Jermakowej. Dziś w bazach specjalistycznych publikacji widnieje tylko jeden (!) artykuł, w którym występuje ona jako współautorka (wśród czterech nazwisk) – nosi on tytuł Hormonalne podstawy pojednania u ludzi i został wydrukowany w mało znanym czasopiśmie „Journal of Physiological Anthropology and Applied Human Science”.

Globalną medialną burzę wywołała zatem osoba o – delikatnie mówiąc – wątpliwych kompetencjach, która przeprowadziła tak źle zaprojektowane (niemal pod każdym względem) badania, że nie była ich w stanie nigdzie opublikować. Ten przypadek pokazuje to, jak rozhuśtane były wówczas nastroje, oraz skalę zapotrzebowania na kogoś, kto racjonalizował lęki przed biotechnologią. To przecież Greenpeace jako pierwszy umożliwił Rosjance publiczne występy i dzięki dobrym kontaktom z niektórymi dziennikarzami nagłaśniał jej tezy.

Gryzonie, nowotwory i ziółka oczyszczające

W środę 19 września 2012 roku odbyła się w Londynie jedna z najdziwniejszych konferencji prasowych, jakie dane było widzieć dziennikarzom naukowym z całego świata. Wystąpił na niej francuski profesor Gilles-Éric Séralini, prezentując wyniki swoich dwuletnich badań nad szczurami karmionymi kukurydzą GMO firmy Monsanto odporną na herbicyd Roundup. Tego samego dnia miała się bowiem ukazać publikacja na ten temat w dobrym czasopiśmie naukowym „Food and Chemical Toxicology”.

Żeby wyjaśnić bezprecedensowość tego wydarzenia, muszę na chwilę zabrać Czytelników do medialnej kuchni. Otóż zanim ukaże się w druku (czy w internecie) najnowsze wydanie jakiegoś czasopisma naukowego, dziennikarze kilka dni wcześniej otrzymują dostęp do znajdujących się w nim artykułów. Oczywiście obowiązuje ich embargo, czyli do czasu ukazania się na przykład najnowszego wydania „Nature” nie wolno ujawniać jego treści. Ten wcześniejszy dostęp jest potrzebny, aby rzetelnie przygotować artykuł dla gazety lub informację dla radia czy telewizji – specjalistyczne publikacje trudno bowiem w pełni zrozumieć i streścić bez pomocy fachowców. Dziennikarz powinien również poszukać naukowców gotowych skomentować dany artykuł: na ile odkrycie jest ważne, czy praca budzi jakieś wątpliwości etc. A uczeni gotowi są takiej opinii udzielić tylko pod warunkiem zapoznania się z pełną treścią danej pracy.

Otóż profesor Séralini, w dziwacznym porozumieniu z redakcją „Food and Chemical Toxicology”, udostępnił swój artykuł jedynie grupie wybranych żurnalistów. Co więcej, zanim przekazał im swoją publikację, zażądał podpisania poufnego zobowiązania, że do czasu konferencji prasowej nie pokażą jej innym naukowcom. Było to na tyle szokujące, że reporterzy BBC, agencji Reuters i AFP ujawnili ten fakt. A niektórzy z tego powodu zbojkotowali konferencję prasową. Séralini próbował bowiem najwyraźniej uniemożliwić dziennikarzom wypełnienie podstawowych obowiązków zawodowych – przede wszystkim poproszenia innych uczonych o opinię na temat uzyskanych przez Francuza wyników.

Kolejnym wielkim zaskoczeniem okazało się umieszczenie w serwisie YouTube w dniu konferencji prasowej filmu poświęconego badaniom Séraliniego i zatytułowanego Tous cobayes! [Wszyscy jesteśmy królikami doświadczalnymi!]. Niedługo miała się także ukazać książka Francuza pod tym samym tytułem. Cała ta historia wyglądała więc na bardzo sprawnie przygotowaną kampanię PR, w której publikacja naukowa miała być kluczowym elementem przyciągającym uwagę opinii publicznej.

Jeden z najlepszych amerykańskich dziennikarzy naukowych, Carl Zimmer, nazwał tę sytuację „śmierdzącą i skorumpowaną”[149], a niedługo później komisja etyczna Krajowego Centrum Badań Naukowych, największej i cieszącej się dużym prestiżem francuskiej instytucji państwowej, uznała działania Séraliniego i jego współpracowników za niezgodne z obiektywną debatą naukową oraz wezwała uczonych, by pamiętali o informowaniu opinii publicznej w sposób odpowiedzialny.

Co takiego chciał Séralini przekazać tylko wybranym dziennikarzom? Podobnie jak w przypadku opisanych wcześniej prac Pusztaiego znów główną rolę odegrały laboratoryjne szczury, tym razem jednak innej rasy – mianowicie sprague-dawley (Pusztai wykorzystał przedstawicieli rasy wistar), co okaże się mieć kolosalne znaczenie. Séralini i jego współpracownicy podzielili dwieście gryzoni (sto samic i stu samców) na dwadzieścia grup po dziesięciu osobników. Część z nich przez cały okres badania była na standardowej diecie z (różnej wielkości) dodatkiem kukurydzy NK 603 firmy Monsanto, która wyrosła bez stosowania roundupu. Inne szczury otrzymywały tę samą kukurydzę, tyle że pryskaną herbicydem. Były też grupy, które jadły karmę z kukurydzą konwencjonalną, ale piły wodę z roundupem (w ilościach uznanych za nieszkodliwe). No i szczury z grup kontrolnych, spożywające karmę z niezmodyfikowaną kukurydzą. Séralini zamierzał więc zbadać, co się dzieje ze szczurami jedzącymi kukurydzę GMO oraz pijącymi roundup. I uzyskał, jak twierdził, następujące wyniki: wśród zwierząt karmionych GMO i pijących herbicyd odnotowano więcej przypadków nowotworów, dochodziło również do zmian w przysadce mózgowej, zaburzeń równowagi hormonów płciowych i pracy nerek oraz kłopotów z wątrobą.

Według Séraliniego za wszystkie te negatywne reakcje organizmów gryzoni odpowiadały zaburzenia hormonalne wywołane przez roundup oraz modyfikacje genetyczne kukurydzy. Dla niektórych mediów, szczególnie francuskich, był to wystarczający dowód szkodliwości roślin GMO. Popularny tygodnik „Le Nouvel Observateur” na okładce umieścił zdjęcie kukurydzy i zdanie: „Tak, GMO jest trucizną!”. Informacja „GMO i pestycydy wywołują raka” zaś została powtórzona ponad półtora miliona razy na blogach i Twitterze. Ta medialna wrzawa przyniosła konkretne skutki: grupa ekoaktywistów zniszczyła transport soi GMO, która przypłynęła statkiem do francuskiego portu Lorient. Federacja Rosyjska i Kazachstan wstrzymały import zmodyfikowanej kukurydzy, natomiast Peru wprowadziło dziesięcioletnie moratorium na uprawy roślin uzyskanych metodami inżynierii genetycznej, a Kenia zakazała sprowadzania jakichkolwiek roślin GMO.

Czy Séralini rzeczywiście udowodnił szkodliwość zmodyfikowanej kukurydzy i roundupu? Nie. Po pierwsze, podzielenie dwustu szczurów na małe grupy po dziesięć osobników sprawiło, że trudno było wyciągnąć statystycznie znaczące wnioski: na przykład 20 procent grupy oznaczało tylko dwa szczury. Użyta rasa gryzoni sprague-dawley, często stosowana w eksperymentach biomedycznych, akurat do tych się zupełnie nie nadawała. Séralini bowiem prowadził swoje badania przez dwa lata, czyli cały okres życia gryzoni. Problem w tym, że szczury sprague-dawley pod koniec swojego życia bardzo często zapadają na nowotwory (taką mają genetyczną skłonność). Wykazano to już w 1973 roku[150], uzyskując podobne wyniki do Séraliniego, tylko że gryzoniom podawano wyłącznie normalną karmę i nie prowadzono na nich żadnych badań. Francuski naukowiec udowodnił więc niezbicie, że stare szczury podatne na raka umierają na tę chorobę, gdy dożywają swoich dni. Ponadto inne rezultaty badań całkowicie przeczyły tezom Séraliniego. W 2012 roku to samo czasopismo „Food and Chemical Toxicology” opublikowało artykuł[151], którego autorzy przeanalizowali wyniki dwudziestu czterech eksperymentów na zwierzętach (część z nich też była szczurami) karmionych roślinami GMO (soją, kukurydzą, ziemniakami, ryżem i pszenżytem). Dwanaście spośród nich było badaniami długoterminowymi (nawet do dwóch lat), a dwanaście międzypokoleniowymi (od dwóch do pięciu pokoleń zwierząt). Wynik: żywność GMO okazała się bezpieczna.

Zarzutów ze strony specjalistów pod adresem artykułu Séraliniego było zresztą mnóstwo. Wypowiedziały się na ten temat najważniejsze instytucje odpowiadające za bezpieczeństwo żywności oraz organizacje naukowców[28]. I wszystkie zgodnie stwierdziły, że publikacja francuskiego badacza jest pełna błędów i nie dowodzi szkodliwości roślin GMO ani herbicydu Roundup.

Czy artykuł Séraliniego w „Food and Chemical Toxicology” był wpadką przy pracy, pomyłką, jakich sporo zdarza się w nauce? Zdecydowanie nie, o czym dobitnie świadczą inne publikacje i działania francuskiego naukowca. Gilles-Éric Séralini urodził się w 1960 roku w Algierii, a obecnie pracuje jako biolog molekularny na Uniwersytecie w Caen. I na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie dobrego i rzetelnego badacza: na koncie ma około stu publikacji naukowych i prezentacji na specjalistycznych konferencjach. Niektóre z nich już przed głośną historią ze szczurami miały dowodzić szkodliwości GMO. W 2005 roku Francuz podzielił się ze światem naukowym wynikami eksperymentów, podczas których ludzkie komórki nowotworowe pochodzące z łożyska i hodowane w laboratorium (in vitro) poddano działaniu herbicydu Roundup. W kolejnych latach ukazały się jego podobne prace, tyle że w innych czasopismach. Wszystkie zawierały groźnie brzmiące konkluzje: herbicyd negatywnie wpływa na komórki człowieka. Artykuły te skłoniły między innymi Francuski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności do zajęcia w 2009 roku stanowiska. Brzmiało ono następująco: eksperymenty te nic nie wnoszą do oceny bezpieczeństwa roundupu. Głównie dlatego, że traktowanie komórek hodowanych na szalce laboratoryjnej herbicydem niewiele mówi o jego wpływie na cały organizm. Takie „gołe” komórki są bowiem bardzo wrażliwe na różne substancje i na przykład dodanie do nich jakiegoś roztworu zawierającego detergenty (nawet szamponu dla dzieci) mogłoby przynieść niepokojące efekty. A roundup zawiera tak zwane substancje powierzchniowo czynne, czyli działające podobnie do detergentów, dzięki którym glifosat (najważniejszy składnik roundupu) łatwiej wnika do wnętrza komórek roślin.

Atak na roundup był jednak tylko preludium. W 2007 roku na łamach czasopisma „Archives of Environmental Contamination and Toxicology” Séralini wydrukował pracę na temat amerykańskiej kukurydzy Bt (dokładnie MON 863) dopuszczonej w Europie do konsumpcji. Artykuł był ponowną analizą danych pochodzących z badań na szczurach przeprowadzonych przez firmę Monsanto. Według Séraliniego wskazują one, że MON 863 wywołuje zaburzenia funkcjonowania nerek i wątroby oraz uszkodzenia nadnerczy, serca i śledziony. Było to o tyle zaskakujące, że w 2004 roku EFSA uznała tę kukurydzę za bezpieczną dla zdrowia ludzi i zwierząt. Kolejna publikacja Séraliniego i współpracowników ukazała się dwa lata później i też polegała na analizie danych dostarczonych przez Monsanto, a dotyczących toksyczności trzech modyfikacji kukurydzy: NK 603, MON 810 i ponownie MON 863. Według Séraliniego miały one uszkadzać wątrobę, nerki i serca szczurów.

Trudno się dziwić, że powyższe rewelacje odbiły się szerokim echem w mediach i były kolportowane przez ekoaktywistów. Poddała je więc wnikliwej analizie EFSA oraz komitet ekspertów powołany przez USA, Niemcy, Kanadę i Wielką Brytanię, jak również francuski Komitet Naukowy Wysokiej Rady ds. Biotechnologii, a także Australijsko-Nowozelandzka Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności (Food Standards Australia New Zealand, FSANZ – odpowiednik EFSA). I zgodnie stwierdziły, że analiza wyników badań na szczurach przeprowadzona przez francuskiego naukowca była po prostu błędna (między innymi dlatego, iż różnice w budowie organów wewnętrznych szczurów mieściły się w granicach normalnej biologicznej zmienności), więc podważanie na tej podstawie bezpieczeństwa kukurydzy GMO było bezzasadne.

Czy w takim razie Gilles-Éric Séralini to klasyczny denialista? Zacznijmy od tego, że Francuz jest współzałożycielem organizacji o nazwie Komitet na rzecz Badań i Niezależnych Informacji dotyczących Inżynierii Genetycznej (Committee for Research and Independent Information on Genetic Engineering, CRIIGEN), która powstała w 1999 roku i blisko współpracuje z Greenpeace’em. Główny jej cel stanowi zwalczanie roślin GMO, a Greenpeace współfinansował niektóre publikacje Séraliniego. Naukowiec otrzymał również spore wsparcie finansowe od producentów żywności organicznej oraz od sieci handlowych sprzedających ich produkty, między innymi 3,2 miliona euro od Auchan i Carrefoura[152]. Ale najbardziej zaskakujące są jego bliskie związki z francuską firmą Sevene Pharma, produkującą ziołowe środki homeopatyczne. Już sam ten fakt podważa wiarygodność Séraliniego jako rzetelnego naukowca. Dlaczego? Przez chwilę przyjrzyjmy się bliżej homeopatii.

Stworzył ją na przełomie XVIII i XIX wieku niemiecki lekarz Samuel Hahnemann. Działo się to w czasach, gdy wizyta u doktora była często bardziej niebezpieczna niż nieskorzystanie z jego usług. Medycyna nie miała wówczas wiele wspólnego z tym, co dziś kryje się pod tym pojęciem. Na przykład popularną metodę leczenia najrozmaitszych chorób i dolegliwości stanowiło upuszczanie krwi. Na tym tle homeopatia Hahnemanna wyglądała jak poważna teoria naukowa wsparta empirią. A sprowadzała się właściwie do dwóch podstawowych założeń. Pierwsze brzmiało: „podobne leczyć podobnym”, czyli substancja wywołująca u zdrowej osoby konkretny zespół objawów wyleczy chorego, u którego stwierdzono zbliżone symptomy. Drugie założenie Hahnemanna to wiara w rozcieńczenia. Im bardziej rozcieńczymy roztwór substancji powodującej objawy przypominające chorobę, tym silniej będzie działała ona na organizm. Wystarczy bowiem podczas dokonywania kolejnych rozcieńczeń energicznie potrząsać preparatem.

W XIX wieku homeopatia święciła w Europie spore sukcesy, ale w kolejnym stuleciu padła pod ciosami nowoczesnej medycyny opartej na nauce i rzetelnej metodologii sprawdzania skuteczności. Negatywnie zweryfikowana została zarówno zasada „podobne leczyć podobnym”, jak i przekonanie o rosnącej mocy coraz większej liczby rozcieńczeń i energicznych potrząśnięć. Jak bowiem mógł działać preparat, który po kolejnych rozcieńczeniach nie zawierał już ani jednej cząsteczki substancji mającej posiadać właściwości lecznicze?

Jednak pogłoski o śmierci homeopatii okazały się przedwczesne. Jak piszą autorzy książki Lekarze czy znachorzy? Medycyna alternatywna pod lupą, Simon Singh i Edzard Ernst, przetrwała ona między innymi w Trzeciej Rzeszy, gdzie próbowano stworzyć Nową Niemiecką Medycynę. Odpowiadający za ten projekt Rudolf Hess, jeden z najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera, okazał się gorącym zwolennikiem włączenia do niego homeopatii, jako dzieła niemieckiego lekarza i taniego sposobu produkcji medykamentów[153]. Dlatego aż sześćdziesiąt niemieckich uniwersytetów zapoczątkowało ogromny program badawczy, mający ponownie przetestować trafność teorii Hahnemanna. Wybuch wojny uniemożliwił opublikowanie jego wyników, a dokumentacja zaginęła. Niektórzy uczestnicy ujawnili jednak, że wykazał on brak skuteczności homeopatii.

Skąd zatem dzisiejsza popularność tej pseudonaukowej metody? Przyczyn jest co najmniej kilka. Homeopatia po II wojnie światowej zawędrowała do Indii, gdzie stała się ogromnie popularna, a później – na fali fascynacji kulturami Dalekiego Wschodu w latach siedemdziesiątych XX wieku – powróciła do Europy i Ameryki Północnej. Na naszym kontynencie powstało też dość silne lobby wspierane przez producentów homeopatycznych specyfików zarabiających duże pieniądze na sprzedawaniu de facto wody czy cukrowych kuleczek – jako rzekomych leków na najrozmaitsze choroby. Na tyle skuteczne, iż zdołało przeforsować w prawie Unii Europejskiej włączenie środków homeopatycznych do kategorii leków. Z tą, ogromnie istotną, różnicą, że o ile konwencjonalne medykamenty w procesie dopuszczenia na rynek muszą wykazać skuteczność w badaniach klinicznych, o tyle środki homeopatyczne nie. I to jest sedno problemu. Mamy dziś sporo leków czy procedur medycznych (na przykład wszczepianie elektrod do mózgów pacjentów chorych na Parkinsona) o bardzo słabo poznanym mechanizmie działania. Stosuje się je jednak, gdyż okazały się skuteczne. Gdyby więc założyć, że homeopatia w jakiś tajemniczy sposób, czyli za pomocą nieznanych nauce sił, działa, to powinna leczyć. Tymczasem wszystkie do tej pory przeprowadzone rzetelne badania wykazały, iż jej efekt niczym nie różni się od placebo, czyli po prostu siły sugestii. Podsumowując: homeopatia jest sprzeczna z aktualną wiedzą naukową i nieskuteczna. Dlatego polska Naczelna Izba Lekarska uznała ją za niezgodną z Kodeksem Etyki Lekarskiej, którego artykuł 57 mówi: „Lekarz nie może posługiwać się metodami uznanymi przez naukę za szkodliwe, bezwartościowe lub niezweryfikowanymi naukowo”.

Gilles-Éric Séralini wprawdzie nie jest lekarzem, tym bardziej polskim, więc powyższy kodeks go nie obowiązuje, jednak jako uczony powinien trzymać się z daleka od medycznego oszustwa opartego na pseudonauce, a tym bardziej nie brać pieniędzy od firm żerujących na naiwności ludzi. Tymczasem Francuz zrobił bardzo dużo, aby wypromować ziołowe specyfiki homeopatyczne produkowane przez Sevene Pharma. Jest bowiem jej „konsultantem naukowym”, a ponadto w 2010 i 2011 roku opublikował dwa artykuły (wraz ze współpracownikami) w mało znanym i nisko ocenianym czasopiśmie „Journal of Occupational Medicine and Toxicology”. Dotyczyły one dwóch eksperymentów przeprowadzonych na liniach ludzkich komórek wątroby i nerek hodowanych in vitro. Według Séraliniego pięć homeopatycznych specyfików produkowanych przez Sevene Pharma chroni ludzkie komórki przed działaniem – uwaga! – roundupu, atrazyny (herbicydu stosowanego do zwalczania chwastów głównie w uprawach kukurydzy i trzciny cukrowej) oraz bisfenolu A (związku chemicznego stosowanego do produkcji tworzyw sztucznych). Obydwie publikacje powstały przy wsparciu Sevene Pharma. Séralini co najmniej kilkukrotnie występował też na spotkaniach i konferencjach organizowanych przez tę firmę, gdzie prezentował jej produkty jako świetne środki służące tak zwanej detoksykacji organizmu z trucizn obecnych w otaczającym nas środowisku (takich jak herbicydy)[154]. Francuski naukowiec ma również liczne kontakty ze zwolennikami homeopatii, między innymi we wspomnianej już organizacji CRIIGEN, której jest jednym z założycieli i szefem jej rady naukowej. Na czele CRIIGEN stoi obecnie doktor Joël Spiroux de Vendômois, lekarz homeopata, osteopata (osteopatia to też jeden z rodzajów medycyny alternatywnej, tylko w niewielkim stopniu skutecznej), stosujący również tak zwaną tradycyjną medycynę chińską (o wątpliwej skuteczności) i akupunkturę. Jest on także współautorem słynnej publikacji Séraliniego z 2012 roku na temat GMO, szczurów i nowotworów.

Nie dysponuję wiedzą, która pozwoliłaby jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Séralini próbuje płynąć pod prąd nauki opartej na dowodach, między innymi pisząc publikacje niespełniające standardów rzetelnych badań. Czy wynika to wyłącznie ze szczerych przekonań podbudowanych ideologią à la Jeremy Rifkin, czy może jest w tym, podobnie jak u wspomnianych już amerykańskich „handlarzy wątpliwościami”, istotna komponenta materialnej gratyfikacji? Ciekawa w tym kontekście byłaby informacja, ile Séralini zarobił na książce Jesteśmy królikami doświadczalnymi, do promocji której posłużył się swoją publikacją naukową z 2012 roku. Jedno zaś na pewno wiadomo: badania Séraliniego były wspierane finansowo przez producentów żywności organicznej, środków homeopatycznych oraz Greenpeace.

Profesor sponsorowany

A skoro pojawił się już temat sponsorowania naukowców, to nie mogę pominąć fascynującej historii pewnego amerykańskiego profesora i jednocześnie gwiazdy ruchów anty-GMO. W kwestii zdobywania funduszy okazał się on bowiem wyjątkowo skutecznym graczem.

W połowie października 2012 roku otrzymałem od polskiego oddziału Greenpeace’u zaproszenie na konferencję prasową. Brzmiało ono następująco:

Genetycznie Modyfikowane Organizmy – los amerykańskiego rolnictwa przestrogą dla Europy. Gościem specjalnym konferencji będzie prof. Charles Benbrook – były doradca Białego Domu ds. rolnictwa, obecnie zatrudniony w Centrum na rzecz Zrównoważonego Rolnictwa i Zasobów Naturalnych w Washington State University, który przedstawi swój nowy raport na temat nieprzewidzianych niebezpieczeństw związanych z użyciem pestycydów w uprawach GMO na podstawie obecnej sytuacji w rolnictwie amerykańskim.

Benbrook był mi już wówczas dość dobrze znany za sprawą swoich publikacji i raportów dotyczących biotechnologii rolniczej. Wynikało z nich, że dzięki uprawom roślin wytwarzających bakteryjną toksynę Bt spadło w Stanach Zjednoczonych zużycie pestycydów. Ale to oczywiście nie była wiadomość na rękę Greenpeace’owi, więc organizacja wybierała z prac Benbrooka to, co miało być spójne z jej przesłaniem. Amerykanin zaś wyliczył również, że uprawy roślin odpornych na glifosat (między innymi Roundup) doprowadziły w latach 1996–2011 do zwiększenia zużycia herbicydów w ogóle, a przede wszystkim samego glifosatu. Czyli zamiast zmniejszyć liczbę oprysków, rośliny GMO spowodowały odwrotny skutek. I właśnie dlatego w 2012 roku przyjechał do Polski na zaproszenie Greenpeace’u – aby przestrzegać nas przed podobnym scenariuszem.

Tyle że wyliczenia Benbrooka wzbudzają istotne zastrzeżenia naukowców. Jednym z nich jest profesor Andrew Kniss, ceniony specjalista od chwastów z Uniwersytetu Wyoming. Na naukowym blogu (współprowadzonym z profesorem Brianem Mealorem) dokładnie przeanalizował tezy Benbrooka[155]. Według Knissa można do nich zgłosić wiele zastrzeżeń. Między innymi takie, że w przypadku kukurydzy raczej nastąpił lekki spadek zużycia środków chwastobójczych, a jeśli chodzi o soję, to wzrost powinien być znacznie mniejszy niż podawany przez Benbrooka. Z tą ostatnią rośliną uprawną jest jeszcze ten problem, że wyliczenia Benbrooka opierały się w 70 procentach nie na realnych danych, lecz na jego przewidywaniach na podstawie niepełnych informacji. Z kolei profesor Pamela Ronald, specjalistka w dziedzinie genetyki roślin z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, zwróciła uwagę, że liczby przywoływane przez Benbrooka tak naprawdę niewiele mówią na temat wpływu zwiększonego zużycia glifosatu na środowisko naturalne, ponieważ ten stosunkowo łagodny herbicyd mógł zmniejszyć zużycie bardziej niebezpiecznych środków chemicznych[156] (aczkolwiek ta kwestia jest skomplikowana[157]).

Tezy Benbrooka budzą wątpliwości również dlatego, że był on przez lata, zanim otrzymał stanowisko na Uniwersytecie Stanowym Waszyngtonu, lobbystą producentów żywności organicznej. W dodatku w 2015 roku wybuchła w Stanach Zjednoczonych afera, która pokazała, skąd się w ogóle wzięła jego kariera akademicka.

Amerykańską blogosferę i fora internetowe (ale nie tylko, bo później do sprawy włączyły się „The New York Times” oraz tygodniki „Science” i „Nature”) rozgrzała wówczas historia innego naukowca, profesora Kevina Folty – biologa molekularnego i szefa wydziału nauk ogrodniczych na Uniwersytecie Florydy. Postaci znanej mi bardzo dobrze z tekstów na świetnym blogu naukowym poświęconym głównie GMO i zatytułowanym Illumination [Oświecenie]. Profesor Folta to nie tylko bardzo dobry naukowiec, ale również osoba o niespożytej energii, jeśli chodzi o popularyzację nauki. Od kilkunastu lat angażował się w publiczne dyskusje z przeciwnikami stosowania inżynierii genetycznej w rolnictwie, jeździł na spotkania i dawał wykłady. Był również jednym z ekspertów, którzy udzielali odpowiedzi na pytania internautów (a może zadawać je każdy) na stronie GMOAnswers (gmoanswers.com). Została ona założona w 2013 roku temu przez firmy biotechnologiczne oraz stowarzyszenia i organizacje rolników uprawiających rośliny GMO.

Ponieważ wśród ekspertów GMOAnswers znajdują się naukowcy pracujący w publicznych uczelniach wyższych (właśnie tacy jak Folta), organizacja US Right to Know, finansowana przez Stowarzyszenie Konsumentów Żywności Organicznej (Organic Consumers Association, OCA), zażądała od uniwersytetów udostępnienia ich służbowej korespondencji e-mailowej. Umożliwia to amerykańskie prawo o dostępie do informacji publicznej. Działacze US Right to Know uzasadniali swoje wnioski chęcią bliższego przyjrzenia się związkom – być może ukrytym – naukowców z biznesem biotechnologicznym.

Dzięki temu otrzymali od Uniwersytetu Florydy kilkadziesiąt tysięcy stron e-maili profesora Folty z jego służbowej skrzynki, a wśród nich – jak się okazało – korespondencję z koncernem Monsanto. Wyszło wówczas na jaw, że Folta otrzymał od Monsanto grant w wysokości dwudziestu pięciu tysięcy dolarów (kwotę niedużą jak na warunki amerykańskie). Ponadto kilka razy zaakceptował jako własne szkice odpowiedzi na pytania internautów nadesłane przez firmę PR prowadzącą GMOAnswers. Gdy ujawniono te fakty, na stronach internetowych przeciwników GMO spadła na Foltę lawina oskarżeń o bycie sługusem koncernów i kłamstwo. Często bowiem deklarował publicznie, że jego praca naukowa nie jest i nie była finansowana przez jakąkolwiek firmę biotechnologiczną.

I w dużym stopniu miał rację. Owe dwadzieścia pięć tysięcy dolarów nie wpłynęło do jego własnej kieszeni, ale na konto uniwersytetu, który miał kontrolę nad wydawaniem pieniędzy (po wybuchu „afery e-mailowej” cała suma została przeznaczona na uniwersyteckie programy charytatywne). Ponadto Folta nie mógł ich wykorzystać na nic innego, jak tylko na dodatkowy program popularyzacji wiedzy o biotechnologii. Tłumaczył również, że w wypadku strony GMOAnswers zaakceptował szkice odpowiedzi jedynie w dwóch na sześćdziesiąt pięć przypadków, kiedy całkowicie zgadzał się z treścią nadesłanych materiałów. A robił tak z braku czasu, co jednak postrzega teraz jako swój błąd.

Całą sprawę opisały „The New York Times”, „Nature” i „Science”, co zdecydowanie uderzyło w wizerunek Folty. Choć warto podkreślić, że pisma te nie oskarżały go o jakieś niegodne zachowanie (tym bardziej że w USA relacje nauki z przemysłem są częstsze i bliższe niż w Europie), a jedynie stwierdziły, iż jego związki z Monsanto w ostatnim czasie nie podlegają wątpliwości. W obronie Folty wystąpił natomiast między innymi miesięcznik „Nature Biotechnology” (ten sam wydawca co tygodnika „Nature”), pisząc o polowaniu na czarownice. Zdaniem redaktora naczelnego tego pisma na naukowca rzucono się tylko dlatego, że głosił „niewygodną prawdę” o biotechnologii rolniczej i miał pełne prawo korzystać ze wsparcia Monsanto. Zwłaszcza że dało mu ono całkowitą swobodę w dysponowaniu środkami na popularyzację rzetelnej nauki. Przede wszystkim zaś Folta po otrzymaniu pieniędzy od Monsanto dalej mówił i pisał dokładnie to samo co wcześniej, czyli zanim skontaktował się z nim koncern biotechnologiczny.

Wydawało się jednak, że cios wyprowadzony przez propagatorów żywności organicznej jest bardzo bolesny dla strony przeciwnej, bo mocno uderzył w jeden z jej czołowych autorytetów. Ale kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie. W tym samym artykule, w którym „The New York Times” opisywał szeroko sprawę Folty, całkiem sporo miejsca poświęcono bliskim związkom sektora żywności organicznej z naszym bohaterem, czyli z profesorem Charlesem Benbrookiem z Uniwersytetu Stanowego Waszyngtonu. Gazeta umieściła również na swojej stronie internetowej e-maile Benbrooka, ujawnione na mocy ustawy o dostępie do informacji publicznej. I po ich lekturze sprawa profesora Folty mocno zbladła.

Otóż historia kariery akademickiej Benbrooka była wprawdzie krótka – trwała od sierpnia 2012 do maja 2015 roku – ale za to medialnie głośna. Wcześniej pracował on w Waszyngtonie, między innymi w latach 1984–1990 jako dyrektor komisji ds. rolnictwa prestiżowej Narodowej Akademii Nauk, a w 1991 roku założył własną firmę konsultingową. Natomiast kilka lat później został „głównym naukowcem” Organic Center, instytucji non profit finansowanej przez branżę żywności organicznej i propagującej ten sektor, a w związku z tym atakującej stosowanie roślin GMO.

Benbrook zaskakująco szczerze przyznał na łamach „The New York Times”, że jako lobbysta rolnictwa organicznego nie był chętnie słuchany. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy w 2012 roku został profesorem Centrum na rzecz Zrównoważonego Rolnictwa i Zasobów Naturalnych na Uniwersytecie Stanowym Waszyngtonu. Od tej pory zaczął występować w mediach jako niezależny ekspert. A miał o czym opowiadać, bo w periodykach naukowych ukazało się w tym czasie kilka jego publikacji: między innymi dotycząca wzrostu zużycia herbicydów w uprawach roślin GMO, jak i twierdząca, że mleko od krów z gospodarstw organicznych jest zdrowsze niż z konwencjonalnych. Pomimo krytyki ich jakości przez innych specjalistów tezy profesora Benbrooka zrobiły medialną karierę.

Tymczasem jego stanowisko oraz jednostkę badawczą na Uniwersytecie Stanowym Waszyngtonu całkowicie finansował biznes spod znaku żywności organicznej. Ponadto miała ona raczej wirtualny charakter, gdyż wszystkich troje współpracowników Benbrooka mieszkało i pracowało setki kilometrów od uniwersytetu, a on sam nie prowadził żadnych zajęć ze studentami. Nie zawsze też informował pod swoimi publikacjami w czasopismach naukowych o konflikcie interesów, czyli finansowaniu badań na temat rolnictwa organicznego przez zaangażowany w niego biznes, między innymi Whole Foods, potężną sieć drogich supermarketów głównie ze „zdrową żywnością”.

Najbardziej bulwersujące fakty wyszły jednak na światło dzienne z ujawnionej korespondencji e-mailowej Benbrooka. Tylko w 2013 roku biznes organiczny wypłacił mu pensje w wysokości ponad stu dwudziestu ośmiu tysięcy dolarów. Ale to był zaledwie początek rewelacji. Do Benbrooka napisał bowiem australijski producent żywności organicznej i aktywista anty-GMO George Kailis, informując, że ma kilku znaczących fundatorów szukających dowodów naukowych na szkodliwość roślin GMO. Przydałyby się one do procesów sądowych z australijskimi rolnikami korzystającymi z biotechnologii. Benbrook odpowiedział, że w ciągu czterech do ośmiu miesięcy jest w stanie coś takiego przygotować, jeśli będzie dysponował „odpowiednimi funduszami”. Bo – jak tłumaczył – w normalnym akademickim trybie napisanie takiej publikacji naukowej zajmuje dłuższy czas. A ów „przyspieszony tryb” wycenił na sto tysięcy dolarów. Innymi słowy – był gotów za odpowiednią sumę sporządzić „dowód naukowy” pod z góry założoną tezę. Zaproponował również, że może we wspomnianych procesach sądowych zeznawać jako ekspert, bo ma w tym spore doświadczenie, przy czym usługa taka w jego wypadku kosztuje dwieście dolarów za godzinę pracy. W końcu jednak Australijczycy – być może z braku środków spełniających oczekiwania Benbrooka – nie skorzystali z oferty.

Z korespondencji e-mailowej wynika również, że Benbrook bardzo ściśle współpracował z firmą PR zatrudnioną przez producentów organicznych, która rozpowszechniała jego publikacje naukowe atakujące rośliny GMO oraz te wskazujące na rzekomą prozdrowotność produktów rolnictwa organicznego. Na przykład brał na siebie realizację części scenariusza kampanii PR prowadzonej wśród dziennikarzy. Być może fakty te miały wpływ na decyzję Uniwersytetu Stanowego Waszyngtonu, który w maju 2015 roku nie przedłużył z nim współpracy. I na tym jak dotąd zakończyła się medialno-naukowa kariera Charlesa Benbrooka.

Organiczna kapłanka

Poczet najgłośniejszych denialistów GMO chciałbym zakończyć sylwetką Vandany Shivy, o której wspomniałem już krótko przy okazji historii rzekomych samobójstw indyjskich rolników. Nie jest ona wprawdzie naukowcem, tylko znaną na całym świecie aktywistką ruchów anty-GMO i rolnictwa organicznego, ale w mediach często przedstawia się ją jako uczoną. Jeśli zaś chodzi o poglądy, charyzmę, a także swobodne podejście do faktów naukowych, bardzo przypomina Jeremy’ego Rifkina, z którym zresztą zasiada w jednej organizacji: Międzynarodowym Forum ds. Globalizacji (The International Forum on Globalization), będącej platformą współpracy kilkudziesięciu prominentnych aktywistów sprzeciwiających się procesom globalizacji.

Chyba najlepiej i najpełniej sportretował Shivę Michael Specter. To znany amerykański dziennikarz, który pracował dla „The Washington Post” i „The New York Times”. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku kierował nawet moskiewskim biurem nowojorskiego dziennika i pisał reportaże z ogarniętej wojną Czeczenii. Od szesnastu lat jest zaś członkiem zespołu redakcyjnego „New Yorkera”. Specter po powrocie z Moskwy mocno zmienił swoje zainteresowania, skupiając się na tematach związanych ze zdrowiem publicznym, medycyną, nauką i biotechnologią. Przyniosło mu to sporo nagród oraz skłoniło do napisania książki (także wyróżnionej) pod tytułem Denialism. How Irrational Thinking Hinders Scientific Progress, Harms the Planet, and Threatens Our Lives [Denializm. Jak irracjonalne myślenie utrudnia rozwój nauki, szkodzi Ziemi i zagraża naszemu życiu]. Występował również w cyklu słynnych wykładów TED, które można obejrzeć w internecie.

Specter wyspecjalizował się także w publikowaniu wnikliwych sylwetek znanych osób, między innymi Lance’a Armstronga (gwiazdy kolarstwa, która okazała się wielkim dopingowym oszustem), Richarda Bransona (miliardera, właściciela Virgin Group, który chce wysyłać turystów w kosmos), Mehmeta Öza (znanego bardziej jako Doktor Oz, amerykańskiego chirurga i gwiazdy telewizyjnej niekiedy propagującej pseudonaukę) czy Petera Singera (kontrowersyjnego australijskiego etyka i filozofa).

Jednak po żadnym tekście z powyższego cyklu Specter nie był tak zaciekle atakowany jak po artykule, który ukazał się pod koniec sierpnia 2014 roku w „New Yorkerze”. Jego bohaterką była Vandana Shiva. Postać wielbiona do tego stopnia, że niektórzy nazywają ją „Gandhim zbóż” (ze względu na jej zainteresowania rolnictwem) czy porównują z Matką Teresą z Kalkuty. Jest obsypywana nagrodami: między innymi Right Livelihood Award w 1993 roku, trochę na wyrost nazywaną alternatywnym Noblem, wręczoną Shivie za działalność na rzecz kobiet i ekologii. Otrzymała też kilka doktoratów honoris causa, a najlepsze amerykańskie uniwersytety ślą jej zaproszenia i hojnie płacą za wykłady.

Vandana Shiva urodziła się w 1952 roku w zamożnej rodzinie żyjącej w stanie Uttarańćal na północy Indii (niektórzy twierdzą, że należy do najwyższej kasty braminów, ale ona temu zaprzecza). Uczyła się w dobrych katolickich szkołach w Indiach (choć nie jest chrześcijanką), natomiast na studia wyjechała do Kanady. Na Uniwersytecie Guelph w Ontario obroniła pracę magisterską, a następnie doktorat na Uniwersytecie Zachodniego Ontario.

Już sama kwestia wykształcenia Shivy budzi kontrowersje. Bardzo często bowiem jest przedstawiana jako „fizyk”, „fizyk jądrowy”, „fizyk kwantowy” lub „światowej sławy fizyk”. Większość z jej dwudziestu książek ma wydrukowaną na okładce notę biograficzną z następującym zdaniem: „Zanim została działaczką społeczną, Vandana Shiva była jednym z czołowych fizyków w Indiach”. Taki opis najprawdopodobniej więc sama zaakceptowała. W rzeczywistości Shiva tylko studiowała fizykę, a pracę magisterską napisała z filozofii nauki. Podobnie rzecz się miała z doktoratem. Jest więc filozofem, a nie fizykiem czy czynnym naukowcem, choć bardzo lubi właśnie tak się przedstawiać. Gdy Michael Specter zapytał ją o dokładne wykształcenie, to zamiast odpowiedzieć wprost, odesłała go na swoją stronę internetową i poradziła poszukać informacji za pomocą Google’a.

Podobny problem dotyczy liczby jej publikacji. Na wielu stronach internetowych (w tym również w polskiej Wikipedii) można przeczytać, że jest autorką „ponad trzystu artykułów dla czasopism naukowych i technicznych”. Tymczasem amerykańskiemu dziennikarzowi naukowemu Jonowi Entine’owi udało się znaleźć w recenzowanych periodykach czterdzieści dwie jej publikacje.

Bo też nie nauka stanowi pole działalności indyjskiej aktywistki, tylko walka z globalizacją, prawem patentowym, propagowanie upraw organicznych i ataki na międzynarodowe korporacje. A przede wszystkim zajmują ją kwestie rolnictwa i produkcji żywności. Upodobała zaś sobie dwie sprawy: zieloną rewolucję w Indiach tudzież obecne zmiany dokonujące się dzięki inżynierii genetycznej. Shiva widzi w tym samo zło, a GMO obwinia wręcz o ludobójstwo.

Na czym polegała zielona rewolucja, pisałem już wcześniej. Przypomnę więc tylko, że jej ojcem jest Norman Borlaug, amerykański uczony norweskiego pochodzenia, który za swoje dokonania – wyhodowanie dających wysoki plon odmian pszenicy – otrzymał w 1970 roku Pokojową Nagrodę Nobla. Uprawy te – w połączeniu z irygacją i wprowadzeniem środków ochrony roślin – uratowały od śmierci setki milionów ludzi w Azji. Indie po odzyskaniu niepodległości były całkowicie zależne od importu ziarna z USA. W 1966 roku kupowały na świecie dwanaście milionów ton zbóż, dziś zaś produkują dwieście milionów ton, z czego część sprzedają za granicę.

Shiva nie przyjmuje do wiadomości tych faktów. Uważa, że Indie kiedyś świetnie się rolniczo rozwijały, a zielona rewolucja była de facto odpowiedzialna za zabijanie indyjskich farmerów. GMO też stanowi dla Shivy zło w czystej postaci: gwałt na naturze (działaczka twierdzi, że każda roślina zmodyfikowana w laboratorium jest niedobra), produkt chciwych międzynarodowych korporacji biotechnologicznych, w dodatku chroniony prawem patentowym.

Trudno się zatem dziwić, że gdy pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku amerykańska firma Monsanto chciała wprowadzić na indyjski rynek transgeniczną bawełnę Bt, Shiva stanęła do ostrej walki. Przez długi czas uparcie twierdziła – co bezkrytycznie powtarzały niektóre media – że koncerny biotechnologiczne wprowadzają między innymi do bawełny Bt „geny terminatorowe” (z0b. s. 85).

Skąd wzięła się wielka popularność Shivy? Dlaczego szerokim strumieniem płyną do niej zaproszenia z uniwersytetów i różnych organizacji, skoro wiele jej twierdzeń nie wytrzymuje konfrontacji z faktami? I z jakiego powodu zachodni intelektualiści, często o lewicowych poglądach, bezkrytycznie ufają temu, co mówi? Shiva prezentuje wizję świata, w którą chcą wierzyć. To mieszanina autentycznych problemów, takich jak ubóstwo, nierówności społeczne, zagrożenie przyrody, kłopoty wynikające z globalizacji, oraz mitów sielankowego wiejskiego życia, powrotu do natury i prostej tradycji, niszczonej przez spiski koncernów. Indyjska działaczka budzi przy tym zaufanie, gdyż z jednej strony przedstawia się jako naukowiec, a z drugiej prezentuje mocno sceptyczne, a niekiedy wręcz wrogie wobec postępu naukowo-technicznego poglądy, głosząc prymat duchowości nad zachodnim materializmem i scjentyzmem.

Roztacza też urok dalekowschodniej myślicielki. Zawsze występuje w tradycyjnym indyjskim stroju i z charakterystyczną bordową kropką na środku czoła. Naturalnie kojarząc się z indyjskimi ikonami XX wieku: Mahatmą i Indirą Gandhi. Nie można jej też odmówić charyzmy. Młodzi ludzie na całym świecie słuchają jej z wypiekami na twarzy. Michael Specter, który przyglądał się wystąpieniom Shivy we Florencji, opisał reakcje licznie zgromadzonych włoskich studentów: przypominali mu uniesione rzesze wyznawców dostępujących zaszczytu obcowania z religijnym guru.

Sprytny męczennik

Religie, ale nie tylko, bardzo potrzebują dla umocnienia swojej wiary męczenników. Dlatego ruchy anty-GMO też chciały mieć własnego świeckiego męczennika na sztandarach. Wybór padł na Percy’ego Schmeisera, sympatycznego i uśmiechniętego starszego pana w okularach, urodzonego w 1931 roku. Człowieka, który na pierwszy rzut oka zupełnie nie wygląda na kandydata na „ofiarę za sprawę”.

Schmeiser jest kanadyjskim rolnikiem i osobą znaną w swojej okolicy z działalności społeczno-politycznej: pełnił funkcję członka legislatury prowincji Saskatchewan (leżącej w środkowo-zachodniej części Kanady), jak również burmistrza i wiceburmistrza małego miasteczka Bruno (liczącego nieco ponad pół tysiąca mieszkańców). Prywatnie zaś lubił wysokogórskie wspinaczki – między innymi wszedł na najwyższy afrykański szczyt Kilimandżaro (5895 metrów n.p.m.) i podobno trzy razy próbował zdobyć Mount Everest.

Ale nie za sprawą takich wyczynów zasłynął w świecie, ani nie otrzymał za nie w 2007 roku tak zwanego alternatywnego Nobla (Right Livelihood Award, ufundowana przez szwedzkiego filantropa Jakoba von Uexkülla, związanego z niemiecką partią Zielonych). Dostał ją za „odważną obronę bioróżnorodności i praw rolników oraz za sprzeciw wobec ekologicznych i moralnych wypaczeń aktualnej interpretacji prawa patentowego”. Siedem lat wcześniej uhonorowano go także Nagrodą Mahatmy Gandhiego za działalność na rzecz dobra społecznego. Natomiast w 2009 roku w Berlinie odbyła się premiera filmu dokumentalnego David versus Monsanto, opowiadającego jego historię.

Przedstawię najpierw hagiograficzną wersję wydarzeń, które uczyniły Percy’ego Schmeisera męczennikiem ruchów anty-GMO. Otóż uprawiał on spokojnie rzepak w swoim sześćsetpięćdziesięciohektarowym gospodarstwie, aż pod koniec lat dziewięćdziesiątych doszło do brzemiennych w skutki wydarzeń. Sam opowiadał o nich między innymi w 2010 roku w Polsce, dokąd przyjechał, aby ostrzegać przed roślinami GMO. W trakcie tej wizyty spotkał się z Janem K. Ardanowskim, doradcą do spraw rolnictwa ówczesnego prezydenta Lecha Kaczyńskiego i politykiem Prawa i Sprawiedliwości. Wystąpił także w programie TVN Uwaga! zatytułowanym Obcy gen, w którym opowiadał, co się stało w jego gospodarstwie:

Nasze pole [rzepaku] zostało zanieczyszczone przez GMO i w ten sposób moje uprawy stały się w pewnym stopniu genetycznie zmodyfikowane. A jeśli farma została zanieczyszczona przez GMO, to farmer nie może sprzedać upraw ze względu na zanieczyszczenia. Musi zapłacić firmie, która jest właścicielem patentowanych nasion. Farmer traci wszystkie swoje nasiona, całą swoją uprawę[158].

Na stronie internetowej programu Uwaga! można było wówczas przeczytać, że: „światowy potentat w produkcji nasion GMO, firma Monsanto, zażądał od Schmeisera opłat licencyjnych za modyfikowany rzepak. Farmer nie przestraszył się i poszedł do sądu. Po kilku latach procesu okazało się, że nie musi płacić odszkodowania”. Bardzo podobnie brzmiąca opowieść znajduje się na tysiącach stron internetowych oraz w uzasadnieniu przyznania Schmeiserowi alternatywnego Nobla. Powtarza ją wielokrotnie ponadgodzinny film dokumentalny David versus Monsanto.

Druga zaś wersja tej samej historii mówi, że Percy Schmeiser w sobie tylko znany sposób wszedł w posiadanie pewnej ilości rzepaku firmy Monsanto odpornego na herbicyd Roundup, a następnie wysiał go na swoim polu. Dzięki temu rozmnożył nasiona i w kolejnym sezonie obsiał spory fragment gospodarstwa, nie uiszczając firmie Monsanto wymaganych prawem opłat licencyjnych. Zauważył to któryś z sąsiadów (być może nawet nie jeden) uprawiających taki sam rzepak GMO, ale uczciwie płacących amerykańskiemu koncernowi. I doniósł mu, że Schmeiser wysiewa nielegalnie zmodyfikowany rzepak. Na polach rolnika pojawili się detektywi wynajęci przez Monsanto, aby pobrać próbki rzepaku. Wykazały one, że to niemal w całości produkt tej firmy. Czyli Schmeiser oszukiwał, twierdząc, że rzepak GMO pojawił się tam przez przypadek, przywiany wiatrem od sąsiada, oraz „skaził” uprawy bez jego wiedzy.

Która wersja jest prawdziwa? Pewnych jej detali zapewne nie poznamy już nigdy, ale przebieg zdarzeń ustalił kanadyjski sąd (i to w trzech instancjach), dokąd pozwała rolnika firma Monsanto. Ponieważ wyroki z procesu są dostępne w internecie, postanowiłem na ich podstawie odtworzyć prawdziwą historię zmagań Schmeisera z amerykańskim koncernem.

Otóż w 1998 roku obsiał on rzepakiem GMO około czterystu hektarów. Taka ilość całkowicie wykluczała przypadek. Ale Schmeiser nasion tych nie kupił od Monsanto, tylko wiosną 1997 roku odkrył na jednym ze swoich pól pewną ilość rzepaku GMO. Stało się to, gdy spryskiwał roundupem ziemię wokół słupów energetycznych i rowy wzdłuż publicznej drogi, a następnie około półtora hektara przylegającego do niej pola. Aż 60 procent roślin przeżyło, co jednoznacznie wskazywało, że zostały genetycznie uodpornione na glifosat. Jak się tam znalazły? Mogły spaść z samochodu wiozącego nasiona sąsiada – w 1996 roku pięciu rolników z okolicy kupiło je od Monsanto.

Schmeiser zebrał odporny na roundup rzepak i w kolejnym sezonie obsiał nim swoje pole. Testy wykonane przez Monsanto (próbek zebranych przez detektywów) wykazały, że 95–98 procent tego, co tam rosło, to odmiana GMO. Taka ilość musiała być rezultatem świadomego działania kanadyjskiego rolnika – jak zgodnie zeznali przed sądem niezależni eksperci.

Schmeiser podważał ten argument, ale wówczas pojawił się dowód, z którym trudno mu było racjonalnie polemizować[159]. Otóż rolnicy z okolic miasta Bruno zawożą zebrany z pól rzepak do Humboldt Flour Mill (HFM), czyli do młynów, gdzie nasiona podlegają procesowi oczyszczenia i przygotowania do następnych zasiewów. Tak też zrobił w 1998 roku ze swoimi zbiorami Schmeiser. Tymczasem HFM – bez wiedzy rolników – pobierało próbki dostarczanych nasion. Było to zabezpieczenie na wypadek, gdyby rolnik chciał się wykłócać, że dostarczył znacznie lepsze nasiona niż te, które dostał z powrotem. Gdy owa informacja wyszła na jaw w trakcie procesu, obydwie strony – i Schmeiser, i Monsanto – zawnioskowały o przebadanie próbek.

Ziarno zostało więc podzielone na trzy części – jedną wysłano do Monsanto, drugą do Schmeisera, a trzecią do powołanego przez sąd eksperta Lyle’a Friesena z Uniwersytetu Manitoby. Kiedy Schmeiser otrzymał próbkę od HFM, też wysłał ją – lecz po pewnym czasie – do Friesena. I tu nastąpiło coś bardzo dziwnego. Testy przeprowadzone przez Monsanto dały rezultat: 95–98 procent rzepaku GMO. Taki sam wynik uzyskał Friesen, badając próbki otrzymane bezpośrednio z sądu. Natomiast te przesłane mu przez Schmeisera dały rezultat 63–65 procent zawartości transgenicznego rzepaku. Skąd ta różnica? Najprawdopodobniej Schmeiser dosypał do uzyskanej próbki zwykły rzepak, by zafałszować wynik badania.

W pierwszej i drugiej instancji sąd nakazał Schmeiserowi pokryć straty spowodowane niewniesieniem opłat licencyjnych za używanie materiału siewnego Monsanto. Wyceniono je na prawie dwadzieścia tysięcy dolarów kanadyjskich. Sąd Najwyższy zwolnił jednak rolnika z płacenia tej sumy, gdyż Schmeiser nie użył do oprysków roundupu (poza niewielkimi zabiegami w 1997 roku). Być może zrobił tak, wiedząc już, iż jego uprawami interesują się detektywi wynajęci przez Monsanto. Sąd uznał zatem, że Schmeiser nie czerpał korzyści z cechy (a konkretnie genu) odporności na herbicyd, a tylko wtedy można by uznać, iż działał na szkodę koncernu.

Dziwi mnie w tej całej historii to, że wielu dziennikarzom i autorom filmów dokumentalnych o kanadyjskim farmerze nie chciało się zrobić tak prostej i wydawałoby się podstawowej czynności jak sprawdzenie, co ustalił kanadyjski sąd. Widziałem tylko jeden program kanadyjskiej telewizji, dostępny przez pewien czas w internecie, w którym rzetelnie przedstawiono tę historię. Pokazuje on, jak dobrze w roli męczennika i celebryty organizacji zwalczających GMO odnalazł się Schmeiser. W pamięci utkwiła mi scena z owego programu, gdzie wyraźnie podekscytowany mówi on do dziennikarza, że przed chwilą otrzymał telefon z wyrazami poparcia z drugiego końca świata. Być może więc sam uwierzył we własną legendę.

Swingujący jogin

W 2015 roku funkcję ministra środowiska w nowym rządzie Prawa i Sprawiedliwości objął profesor Jan Szyszko. Leśnik i były kierownik Katedry Architektury Krajobrazu Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, a także wykładowca Wyższej Szkoły Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu, założonej przez ojca Tadeusza Rydzyka. Ale przede wszystkim wierny druh prezesa PiS Jarosława Kaczyńskiego, u boku którego stoi nieprzerwanie od początku lat dziewięćdziesiątych minionego wieku.

Szyszko funkcję ministra środowiska sprawuje już po raz drugi, bo pełnił ją w latach 2005–2007 w rządach premierów Kazimierza Marcinkiewicza i Jarosława Kaczyńskiego. Dlaczego piszę akurat o tym polityku? Bo dzięki niemu miałem możliwość zobaczyć i usłyszeć na żywo słynnego „tropiciela prawdy o GMO”, czyli Amerykanina Jeffreya Smitha.

Była połowa października 2007 roku, kiedy dostałem e-mail z zaproszeniem na konferencję prasową w Ministerstwie Środowiska, a dotyczącą GMO. Poszedłem więc z ciekawością. Obok Jana Szyszki wystąpił na niej niepozorny, szczupły mężczyzna z charakterystyczną bródką. Obecni na sali dziennikarze zostali poinformowani, że jest to sam Jeffrey Smith, dyrektor Instytutu Odpowiedzialnej Technologii w USA oraz wybitny ekspert w dziedzinie genetycznie zmodyfikowanych organizmów. Siedzący za stołem konferencyjnym minister i towarzyszący mu profesor Tadeusz Żarski (przez pewien czas przewodniczący Komisji ds. GMO przy ministrze środowiska i przeciwnik rolniczej biotechnologii) oraz profesor Stanisław Wiąckowski (emerytowany ekolog z Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach, również przeciwnik GMO) przekonywali, że amerykański gość przybył pomóc polskim władzom. Chcą one nakłonić Unię Europejską do ogłoszenia naszego kontynentu całkowicie wolnym od roślin GMO. Dlatego polscy urzędnicy udadzą się do Brukseli uzbrojeni między innymi w argumenty z książki Smitha zatytułowanej Nasiona kłamstwa. Czyli o łgarstwach przemysłu i rządów na temat żywności modyfikowanej genetycznie (konferencja dziwnie zbiegła się w czasie z publikacją polskiego tłumaczenia[160]). Zebrane w niej fakty są bowiem całkowicie przekonujące, a jednocześnie budzą wielki niepokój o naszą przyszłość – poinformowali dziennikarzy rządowi oficjele i dwaj profesorowie.

Na Jeffreya Smitha powoływał się swego czasu także australijski minister rolnictwa oraz brytyjski ds. środowiska. Książka Nasiona kłamstwa pojawiała się również jako koronny argument podczas prawie każdej dyskusji nad GMO w polskim parlamencie. Na konferencjach prasowych wymachiwał nią profesor Ludwik Tomiałojć, emerytowany ornitolog z Uniwersytetu Wrocławskiego i gorący przeciwnik GMO. Publikację tę polecał polski oddział Greenpeace’u i jego ówczesny szef Maciej Muskat. A na niemal każdej stronie internetowej organizacji zwalczających GMO pisało się o Smisie jak o bohaterze ukazującym prawdę, skrzętnie skrywaną przez rządy i naukowców siedzących w kieszeni wielkich koncernów biotechnologicznych.

W popularnym amerykańskim lewicowym portalu internetowym Huffington Post Amerykanin publikował nawet (dość nieregularnie) jako bloger. W zamieszczonej tam jego krótkiej notce biograficznej można było przeczytać, że to światowej sławy obrońca konsumentów, promujący zdrowszą alternatywę dla GMO, oraz autor, oprócz Nasion kłamstwa, książki Genetic Roulette [Genetyczna ruletka], dokumentującej sześćdziesiąt pięć poważnych zagrożeń dla zdrowia i życia ze strony zmodyfikowanej żywności.

Kiedy w 2007 roku szedłem na konferencję prasową do ministerstwa środowiska, niewiele wiedziałem na temat Jeffreya Smitha. Dopiero po niej postanowiłem bliżej się przyjrzeć tej bardzo ciekawej postaci. Wiedza, do której dotarłem, wywołała u mnie lekki szok. Informacje sprawdzałem po kilka razy i szukałem w różnych źródłach, nie mogąc uwierzyć, że to, co czytam i widzę, jest prawdą.

Zacznijmy od pytania, czy Jeffrey Smith posiada jakieś kompetencje pozwalające autorytatywnie wypowiadać się na temat roślin GMO, czyli na przykład biologiczne wykształcenie. Tu pojawia się pierwsza trudność, bo krótkie CV umieszczone na stronie internetowej Instytutu Odpowiedzialnej Technologii, którym Smith kieruje, jest więcej niż oszczędne. Na szczęście w czasach internetu, dzięki cierpliwości i dociekliwości, można znaleźć sporo informacji nawet wtedy, gdy ktoś próbuje je ukryć.

Otóż Jeffrey Smith twierdzi, że posiada tytuł MBA (czyli magisterskie studia menedżerskie), uzyskany w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku na Uniwersytecie Zarządzania Maharishi, znajdującym się w miasteczku Fairfield (liczącym niecałe dziesięć tysięcy mieszkańców) w stanie Iowa. Tę dość specyficzną uczelnię założył Maharishi Mahesh Yogi, kontrowersyjny twórca i guru ruchu tak zwanej medytacji transcendentalnej (za chwilę jeszcze do niego wrócę). Okazuje się jednak – co można stwierdzić na podstawie ksiąg absolwentów – że Smith ukończył tylko roczny kurs medytacji.

Chciałem się również dowiedzieć, co takiego zawodowo robił Smith, zanim zaczął publicznie wypowiadać się na temat GMO. Otóż jedyna udokumentowana jego profesja to bycie nauczycielem tańca. Od 1996 do 2003 roku wraz z żoną, jako Swing Smith, prowadził kursy swingu dla studentów Uniwersytetu Iowa. W 1999 roku założył nawet profesjonalny zespół Swingphoria, prezentujący pokazy tańca w stylu Lindy Hop (klasyfikowanego jako taniec jazzowy z rodziny tańców swingowych).

Smith był także zaangażowany w działalność polityczną Natural Law Party (NLP), ugrupowania mającego wcielać w życie nauki Maharishiego Mahesha Yogi. W 1998 roku z ramienia tej partii kandydował nawet (bez powodzenia) do Kongresu USA. Australijski naukowiec i bloger znalazł artykuł opublikowany w 1996 roku w niezależnej gazecie studenckiej „Daily Illini” (wydawanej na Uniwersytecie Illinois), opisujący konferencję prasową niejakiego Jima Davisa, kandydata NLP do Senatu USA. Dziennikarz Kris Kudenholdt zwrócił w jej trakcie uwagę właśnie na Jeffreya Smitha, który wraz z dwoma kolegami dał pokaz techniki lewitującego jogina – przez kilka minut wszyscy siedzieli nieruchomo w kucki, by następnie zacząć podskakiwać na skrzyżowanych nogach (jest w internecie dostępne zdjęcie tego performance’u).

Na lewitacji się nie skończyło. Smith zaprezentował także wykresy, mające dowodzić, że istnieje korelacja pomiędzy obecnością lewitujących joginów a jakością życia na danym terenie oraz poziomem przestępczości. Powoływał się przy tym na programy pilotażowe w Waszyngtonie i na Bliskim Wschodzie, które doprowadziły do redukcji liczby przestępstw (w stolicy USA rzekomo o 21 procent) oraz zwiększały harmonię.

Dlatego Jim Davis jako kandydat Natural Law Party do Senatu wierzy, że jeśli każde miasto będzie posiadało grupę, powiedzmy, siedmiu tysięcy lewitujących i wspólnie praktykujących joginów, to fakt ten nie tylko zwiększy efekt spójności i oczyszczenia państwa amerykańskiego oraz całego świata, ale również pozwoli obywatelom cieszyć się dramatycznym spadkiem przestępczości[161]

– twierdził Smith.

I dodawał, że najprościej można wyjaśnić to w ten sposób, iż „technologia” lewitujących joginów bazuje na zjawisku „kolektywnej świadomości”. Na szerszą skalę – według Smitha – ich umysły funkcjonują jak nadajniki radiowe, które emitują „pozytywne oddziaływanie”. I właśnie około siedmiu tysięcy joginów pomogłoby zredukować stres i problemy z nim związane na danym obszarze. Choć powyższe idee mogą wydawać się dziwne – kontynuował Smith – to przecież system heliocentryczny czy projekt budowy radia też początkowo wyśmiewano. Tymczasem ponad pięćset badań naukowych dowodzi, że medytacja transcendentalna poprawia kreatywność, zdrowie, dodaje energii i podwyższa iloraz inteligencji. Te pozytywne efekty okazują się długotrwałe – przekonywał Smith.

Jego związki z Natural Law Party i ruchem medytacji transcendentalnej bardzo mnie zaciekawiły, gdyż mogły być źródłem niechęci do GMO. Ów ruch promuje tak zwane wedyjskie rolnictwo organiczne, które zdecydowanie sprzeciwia się stosowaniu roślin zmodyfikowanych metodami inżynierii genetycznej.

Po drugie, działalność założyciela owego ruchu budziła swego czasu poważne wątpliwości. Oto co pisała o nim w 2011 roku „Gazeta Wyborcza”: zmarły w 2008 roku Maharishi Mahesh Yogi

zaczynał jako sekretarz w jednej ze świątyń w indyjskich Himalajach, potem na własną rękę zajął się nauczaniem wed, świętych ksiąg hinduizmu. Kiedy pod koniec lat 60. znudzona protestami antywojennymi i wymęczona psychodelicznymi eksperymentami młodzież z Zachodu zaczęła „poszukiwać siebie” i masowo sprowadzać przewodników duchowych z Azji – hinduistycznych guru, rosich zen, lamów tybetańskich – Maharishi był już na miejscu.

W 1959 roku przybył do USA, gdzie zaczął propagować medytację transcendentalną. „Nie ma pieniędzy, o nic nie prosi. Jego majątek mieści się w garści” – zachwycał się „Honolulu Star-Bulletin”. Cztery dekady później należące do międzynarodowego konglomeratu Maharishiego nieruchomości wyceniano na 3,6–5 miliardów dolarów, jego osobisty majątek na miliard, a roczny dochód na 10 milionów. Kontrolowana przez rodzinę mistrza Maharishi Group posiada między innymi szkoły, elektrownię słoneczną, farmy „zdrowej żywności”, fabryki biżuterii…

Dźwignią sukcesu Maharishiego był jego krótki związek z Beatlesami, którzy w 1968 roku – u szczytu sławy – ogłosili go swym nauczycielem i wyjechali do Riszikeszu. Wrócili po kilku tygodniach zniesmaczeni seksualną rozwiązłością mistrza, który próbował przespać się z Mią Farrow, a także – jak wyznał John Lennon – jego „zbytnim zainteresowaniem sławą, celebrytami i pieniędzmi”. W czasie pobytu Beatlesów guru gorączkowo próbował sprzedać telewizji ABC prawa do filmu o nich, a menedżer zespołu wspominał, że zaskoczyło go, jak sprawnym jest on negocjatorem.

Głównym źródłem dochodów firmy Maharishiego są kursy medytacji oraz darowizny. Głośny film Davida Sievekinga David chce odlecieć ujawnia, że po to, by dostać się na szkolenie dla radżów (lokalnych liderów), trzeba wpłacić milion dolarów. Reżyser rozmawiał z kilkoma odstępcami od transcendentalnej wiary, w tym z amerykańskim wydawcą Earlem Kaplanem, który podarował 150 milionów dolarów na budowę centrum medytacyjnego w Indiach, gdzie 10 tysięcy latających joginów miało zaprowadzić pokój na świecie. Ośrodek nigdy nie powstał[162].

Kiedy w 2011 roku pisałem dla „Polityki” artykuł poświęcony między innymi Smithowi, wysłałem do niego e-mail z prośbą o wypowiedź. Skontaktowała się ze mną, występująca w jego imieniu, agencja PR i poprosiła o przesłanie pytań, na które „Pan Smith z przyjemnością odpowie”. Oto one: Czy podtrzymuje swoje tezy z czasów kampanii wyborczej Natural Law Party, zwłaszcza dotyczące zbawiennej obecności lewitujących joginów? Czym dokładnie zajmuje się Instytut Odpowiedzialnej Technologii, którego jest dyrektorem, i kto go finansuje? Czy on sam jest nadal związany z ruchem medytacji transcendentalnej oraz co skłoniło go do walki z GMO?

Po tygodniu oczekiwania agencja PR poinformowała mnie, że pan Smith się rozmyślił i jednak nie odpowie. Na pytanie dlaczego, nie było już żadnej reakcji. Szkoda, bo nadal nie wiem, czym – poza propagandową walką z GMO – zajmuje się Instytut Odpowiedzialnej Technologii z siedzibą w prywatnym domu Smitha i jego żony znajdującym się w Fairfield w stanie Iowa. Z dostępnych danych wynika jedynie, że otrzymuje dotacje między innymi od przemysłu żywności organicznej oraz że Smith jest tam jedynym zatrudnionym pracownikiem, dumnie tytułującym się dyrektorem tej placówki. W owym domu mieści się także wydawnictwo założone przez Smitha pod nazwą YES! Books, publikujące wyłącznie jego książki, oraz firma Inspirations, której jest prezesem, sprzedająca wyroby jubilerskie produkowane przez żonę Smitha.

Wszystko to, co napisałem powyżej, budzi poważne wątpliwości, zarówno co do kompetencji autora Nasion kłamstwa w kwestiach biotechnologii, jak i motywów jego walki z GMO. Ale oczywiście jeszcze nie przesądza, że mówi on nieprawdę na temat roślin GMO. Dlatego przyjrzyjmy się bliżej książce Smitha pod tytułem „Genetyczna ruletka”. Dwóch cenionych ekspertów, profesor Bruce Chassy z Uniwersytetu Illinois i doktor David Tribe z Uniwersytetu Melbourne, postanowiło dokładnie ją przeanalizować. Opierając się na literaturze naukowej i swojej fachowej wiedzy, sprawdzili paragraf po paragrafie i nie zostawili suchej nitki na żadnym z rzekomych sześćdziesięciu pięciu dowodów szkodliwości GMO[163].

Oto próbka: Jeffrey Smith pisze, że w 2003 roku sto osób mieszkających na Filipinach w pobliżu pola, na którym uprawiano kukurydzę Bt, zaczęło doświadczać objawów podrażnienia skóry, dróg oddechowych i jelit oraz innych nieprzyjemnych reakcji. A działo się to w czasie, gdy kukurydza pyliła. Testy krwi wykonane u trzydziestu dziewięciu osób wykazały obecność przeciwciał, które mogły się pojawić jako odpowiedź na obecność toksyny Bt w organizmie. Rok później na podobne symptomy mieli narzekać mieszkańcy czterech wiosek również położonych obok upraw tej samej odmiany kukurydzy. Rolnicy przypisywali także śmierć niektórych zwierząt gospodarskich działaniu pyłku roślin GMO.

Źródłem tych informacji był dla Smitha norweski naukowiec i przeciwnik GMO Terje Traavik. Nigdy jednak nie ogłosił on swoich rewelacji w postaci publikacji naukowej, tylko prezentował je na konferencjach prasowych. Ignorował również prośby innych specjalistów, by udostępnił dane, na podstawie których mówił o zagrożeniu zdrowia filipińskich rolników. Poza tym – jak informowały filipińskie służby medyczne – podobne problemy zdrowotne odczuwali rolnicy mieszkający z dala od upraw kukurydzy Bt. I były one spowodowane przeziębieniem. Przede wszystkim zaś nigdzie indziej – a kukurydzę Bt uprawia się na milionach hektarów na całym świecie – nie zaobserwowano żadnych niepokojących objawów u ludzi. Ponadto pyłek kukurydzy zawiera bardzo małe ilości bakteryjnej toksyny (tak czy inaczej bezpiecznej dla człowieka) i jest bardzo ciężki – 99 procent spada w maksymalnej odległości pięciu metrów od pola, a czas pylenia trwa tylko około tygodnia.

Sam też postanowiłem sprawdzić jedno z budzących grozę doniesień Jeffreya Smitha zamieszczonych na stronie „Huffington Post”[164]. Dotyczyło ono negatywnego wpływu soi GMO na narządy rozrodcze szczurów. Smith radził więc, by kobiety, które chcą mieć dzieci, wystrzegały się zmodyfikowanej genetycznie soi. Ostrzeżenia te sformułował na podstawie jednej publikacji brazylijskich naukowców[165]. Przeczytałem ją, ale ku mojemu zdumieniu nie zawierała konkluzji, że soja GMO ma negatywny wpływ na organizm w porównaniu z soją pochodzącą z upraw organicznych. Roślina ta – czy organiczna, czy konwencjonalna, czy GMO – może oddziaływać na organizm samic szczurów za sprawą zawartych w niej naturalnych substancji roślinnych (fitohormonów), które działają podobnie do ludzkich hormonów. Brazylijscy naukowcy powołują się w swojej publikacji między innymi na artykuły polskiego eksperta, profesora Dariusza Skarżyńskiego z Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN. Zadzwoniłem do niego i oto jaką otrzymałem odpowiedź: z publikacji brazylijskich naukowców można równie dobrze wyciągnąć całkowicie przeciwną konkluzję: soja GMO bardziej niż organiczna sprzyja rozrodczości szczurów…

Płyta, pieniądze i TVN

Z Jeffreyem Smithem łączy się jeszcze jeden polski wątek oprócz wspomnianej wizyty w Ministerstwie Środowiska w 2007 roku. Trafiłem na niego zupełnie przypadkowo, czytając książkę Świat według Monsanto[166] napisaną przez francuską dziennikarkę Marie-Monique Robin, w której Smith występuje jako jeden z ekspertów. W internecie można obejrzeć również film pod identycznym tytułem, który wśród przeciwników inżynierii genetycznej uchodzi za dzieło „kultowe”. Dla mnie zaś zarówno on, jak i publikacja książkowa mogą być wzorcami z Sèvres nierzetelnego dziennikarstwa. Musiałbym poświęcić całą osobną książkę, żeby skonfrontować z faktami wszystkie manipulacje, nieprawdziwe informacje (między innymi o masowych samobójstwach indyjskich rolników) i błędy tego liczącego czterysta osiemdziesiąt osiem stron dzieła Marie-Monique Robin.

Otóż zwróciło moją uwagę po pierwsze to, że Świat według Monsanto wydała po polsku fundacja Instytut Spraw Obywatelskich INSPRO, czyli organizacja pozarządowa z siedzibą w Łodzi. Po drugie, że do książki została dołączona płyta DVD między innymi z półtoragodzinnym wykładem Jeffreya Smitha na temat GMO zatytułowanym Zagrożenia ukryte w posiłkach dla dzieci. Na okładce płyty widniało logo organizacji Greenpeace oraz informacja, że wydano ją dzięki pieniądzom funduszy europejskich. Postanowiłem pójść tym tropem i dowiedzieć się, jak to się stało, że publiczne środki wykorzystano do promocji pseudonaukowych teorii amerykańskiego tancerza i jogina (po raz pierwszy wyniki mojej pracy opisałem na łamach „Polityki”[167]).

Okazało się, że w 2008 roku INSPRO wystąpiło z wnioskiem o przyznanie środków z Funduszu dla Organizacji Pozarządowych (złożyły się na niego niektóre kraje europejskie, a polski rząd dorzucił 10 procent – co w sumie dało 41,5 miliona euro). Starania te zakończyły się sukcesem, bo łódzka organizacja otrzymała prawie pół miliona złotych. Środki te miały być przeznaczone na kampanię zatytułowaną „Naturalne geny” informującą społeczeństwo „o zagrożeniach dla środowiska i zdrowia, jakie niosą ze sobą organizmy modyfikowane genetycznie”, oraz na „wprowadzenie na polski rynek światowej sławy książki i filmu na ten temat”. INSPRO zamierzało przy tym bardzo ściśle współpracować z Greenpeace’em – w radzie programowej Instytutu zasiadał bowiem Maciej Muskat, ówczesny szef polskiego oddziału tej organizacji.

Podczas analizy wniosku INSPRO o pieniądze z Funduszu dla Organizacji Pozarządowych trudno mi było oprzeć się wrażeniu, iż rzetelne i obiektywne informowanie na temat GMO nigdy nie stanowiło celu tego przedsięwzięcia. Treść przesłania została z góry ustalona: „rośliny genetycznie zmodyfikowane są złe i groźne”. Zresztą wnioskodawcy specjalnie tego nie ukrywali – chcieli skoncentrować się na lobbingu wśród parlamentarzystów i dziennikarzy (na co zamierzano wydać ponad czterdzieści jeden tysięcy złotych). Pozostałe działania PR i promocyjne planowano zamknąć w kwocie stu osiemdziesięciu tysięcy złotych.

Informacji dotyczących GMO na stronie naturalnegeny.pl nie znalazło się jednak zbyt wiele: była tam wyłącznie zachęta do podpisania petycji postulującej skrupulatne znakowanie produktów żywnościowych powstałych przy użyciu inżynierii genetycznej. Z kolei tak zwane FAQ, czyli odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania, podawały jedynie zdawkowe oraz w wielu wypadkach nieprawdziwe i straszące informacje, między innymi na temat bezpieczeństwa dla zdrowia zmodyfikowanych genetycznie roślin.

W złożonym przez INSPRO podaniu znalazła się również zapowiedź wydania raportu mającego zaprezentować „aktualny stan wiedzy i stan prawny dotyczący GMO w Polsce i na świecie”. Tak powstał pięćdziesięciodwustronicowy dokument, w którego wstępie znalazło się znamienne stwierdzenie:

Argumenty przedstawione […] w niniejszym raporcie są głosem „jednostronnym”, ponieważ zadaniem organizacji społecznej jest prezentowanie zdania niezależnych ekspertów i zaniepokojonych obywateli, nie zaś silnego lobby związanego z przemysłem rolno-spożywczym[168].

Tym jednym zdaniem autor zaszufladkował więc wszystkich niezależnych naukowców mających pozytywną opinię o GMO jako lobbystów.

Kogo poproszono zatem o napisanie tego raportu? Polskiego denialistę profesora Tadeusza Żarskiego ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, który w 2007 roku w Ministerstwie Rolnictwa pomagał promować Jeffreya Smitha. Pozostała czwórka autorów to: grafik komputerowy i specjalista od stron internetowych Szymon Surmacz, działacz ekologiczny walczący z przemysłowym chowem świń Marek Kryda, magister inżynier ogrodnictwa Dorota Metera, zajmująca się certyfikowaniem upraw organicznych, oraz absolwent wydziału samochodów i maszyn roboczych, a w tamtym czasie lobbysta rolnictwa organicznego Paweł Połanecki (kiedyś również działacz Ligi Polskich Rodzin).

Ponieważ raport (który kosztował prawie dwanaście tysięcy złotych i został rozesłany do posłów oraz dziennikarzy) porusza bardzo szeroki wachlarz zagadnień – od bezpieczeństwa dla zdrowia i środowiska po kwestie prawne – poprosiłem kilkoro ekspertów o jego ocenę. Wiesław Dzwonkowski z Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej tak podsumował napisaną przez Marka Krydę część dokumentu, w której znalazł się między innymi postulat rezygnacji z importu soi GMO (głównie przeznaczanej na pasze): „Trudno odnieść się do czegoś, co jest tak niemerytoryczne. Autor do jednego worka wrzucił prawdy, półprawdy i kłamstwa”.

Profesor Ewa Bartnik, genetyk z Uniwersytetu Warszawskiego, a wówczas także wiceszefowa Komisji ds. GMO przy ministrze środowiska, napisała: „Mam wrażenie, że celem tych artykułów jest straszenie, a nie wyjaśnianie. Cytowane są tam na przykład prace naukowe uznane przez większość biologów za źle przeprowadzone i dlatego niewiarygodne”.

Profesor Tomasz Twardowski z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN sporządził listę błędów merytorycznych: autorzy raportu twierdzą między innymi, że nie zmniejszyło się zużycie pestycydów w uprawach roślin GMO i nie wzrosły plony, oraz powołują się na nierzetelne publikacje dotyczące bezpieczeństwa dla zdrowia, na przykład Pusztaiego. Dołączył także swój komentarz: „Choć chciałbym docenić pozytywne elementy tej publikacji, to trudno oprzeć się wrażeniu, że jej cechą charakterystyczną jest stronniczość i pomijanie bardzo istotnych faktów”. Podobną opinię przesłał mi profesor Stefan Malepszy, kierownik Katedry Genetyki, Hodowli i Biotechnologii Roślin SGGW: „Raport ten ma charakter materiału propagandowego. Informacje w nim zawarte są podporządkowane wytworzeniu u czytelnika jednostronnego, negatywnego obrazu. Jest to czynione także przez podawanie faktów niezgodnych z danymi naukowymi”.

Jednak to nie raport miał być głównym orężem INSPRO w walce z GMO, lecz film i książka Świat według Monsanto autorstwa Marie-Monique Robin. Fundacja bardzo chciała wydać ten pierwszy w postaci płyty DVD, ale nie dogadała się z właścicielami praw autorskich. Za to wydrukowała książkę w nakładzie półtora tysiąca egzemplarzy. Operacja ta kosztowała ponad czterdzieści jeden tysięcy złotych. Jak mówił mi wówczas Piotr Szwajcer z wydawnictwa CiS, od ponad dwudziestu lat publikujący książki popularnonaukowe (wydrukował ponad sto tytułów), koszt ten bez problemu mógł być niższy o jedną trzecią. Być może szczodrość INSPRO wynikała między innymi z tego, że tłumaczem został Przemysław Ilukowicz, członek Koalicji Polska Wolna od GMO i wydawca Nasion kłamstwa Jeffreya Smitha.

INSPRO chciało również wydrukować wspomnianą już drugą książkę Smitha „Genetyczna ruletka”, ale zdecydowało się na DVD z dwoma filmami Amerykanina oraz dwoma krótkimi materiałami propagandowymi dostarczonymi przez Greenpeace. Za produkcję dziesięciu tysięcy płyt z profesjonalnym polskim lektorem fundacja zapłaciła prawie siedemdziesiąt dwa tysiące złotych. Z tej sumy Jeffrey Smith zainkasował ponad dwadzieścia tysięcy tytułem praw autorskich.

Film oraz książkę wysłano do wielu dziennikarzy i parlamentarzystów. Szef INSPRO Rafał Górski często też jeździł do Warszawy, by spotykać się z posłami i senatorami PiS, którzy już kilka lat wcześniej zadeklarowali zdecydowaną walkę z genetycznie zmodyfikowanymi roślinami. Ale dwieście dwadzieścia tysięcy złotych przeznaczonych na PR, promocję i lobbing w parlamencie oraz w mediach zwróciło się z nawiązką dopiero dzięki telewizji.

Twórcy popularnego programu Dzień dobry TVN postanowili jedno z jego wydań (w listopadzie 2009 roku) poświęcić właśnie GMO. Krótki reportaż filmowy, poprzedzający część programu na żywo, przygotował znany kucharz Grzegorz Łapanowski, autor między innymi programów kulinarnych w TVN. Był on jedną z twarzy kampanii INSPRO „Naturalne geny” i raz otrzymał od fundacji wynagrodzenie za bycie ekspertem podczas spotkania z mediami. W materiale filmowym Łapanowskiego wypowiada się tylko dwoje „ekspertów” – oczywiście też związanych z INSPRO – Dorota Metera i Paweł Połanecki (współautorzy wspomnianego raportu o GMO).

Nie inaczej było podczas dyskusji na żywo w studiu TVN – tu znów wystąpił Łapanowski, tym razem w towarzystwie profesora Tadeusza Żarskiego. Liczbą nieprawdziwych informacji, które w ciągu ośmiu minut padły z ekranu, można by obdzielić kilka programów telewizyjnych. Profesor Żarski mówił na przykład, że w tej chwili „krzyżuje się wszystko: i rośliny, i bakterie, i zwierzęta” – myląc tym samym krzyżowanie, czyli mieszanie całego DNA dwóch organizmów, z przenoszeniem pojedynczych genów. Łapanowski z kolei twierdził, że uwolnienie roślin GMO stwarza zagrożenie dla bioróżnorodności, na przykład ziemniaków, gdyż zmodyfikowano je po to, by były silniejsze od naturalnych (przypomnę – naturalnych ziemniaków na naszych polach nigdy nie było). Wsparł go w tym twierdzeniu profesor Żarski, dowodząc tym samym, że nie zdaje sobie sprawy, iż modyfikacje genetyczne wprowadza się do już istniejących bardzo wielu odmian danej rośliny – choćby w Indiach, przypomnę, uprawia się ponad dziewięćset odmian bawełny GMO, a w Europie ponad dwieście odmian kukurydzy GMO z cechą MON 810. Dodał również, że jedyna dopuszczona do upraw na terenie Unii Europejskiej roślina GMO – kukurydza MON 810 – jest odporna na roundup, choć to nieprawda, gdyż produkuje tylko bakteryjne białko Bt. I straszył, że rośliny GMO traktowane glifosatem „niszczą komórki pępowinowe, łożyskowe”, najwyraźniej odwołując się do zdyskredytowanych badań Séraliniego. Na szczyty niekompetencji wspiął się za to dziennikarz współprowadzący Dzień dobry TVN, Marcin Prokop, twierdząc, że „w mięsie krów karmionych modyfikowaną kukurydzą rozwija się specyficzny szczep bakterii coli, który w USA zabija co roku kilkaset osób”. Takie bzdury, bo naprawdę trudno tę wypowiedź inaczej określić, zaskoczyły nawet denialistę profesora Żarskiego, który bąknął pod nosem: „Aż tak daleko idących dowodów nie spotkałem”.

Ale nieporównanie większym sukcesem INSPRO okazał się kontakt z jednym z dziennikarzy programu TVN Uwaga! Jesienią 2010 roku stacja wyemitowała w porze świetnej oglądalności serię reportaży zatytułowanych Obcy gen. W grudniu 2010 roku zostały one nominowane do jednej z najbardziej prestiżowych polskich nagród dziennikarskich: Grand Press. Były bowiem sprawnie nakręcone, a sensacyjna teza, że lobbyści od GMO wciskają ludziom truciznę, najwyraźniej przekonała jurorów. TVN zmontował z reportaży godzinny materiał, który rok później wyświetlono na festiwalu filmów dokumentalnych Planete Doc. Zaczyna się on od wypowiedzi Grzegorza Łapanowskiego, że coraz trudniej znajduje „prawdziwą, zdrową, a więc przede wszystkim wolną od GMO żywność”.

Przeciw nominacji Obcego genu do nagrody Grand Press zaprotestowało między innymi Polskie Stowarzyszenie Dziennikarzy Naukowych. Jedyną reakcją stacji było oskarżenie tej organizacji, że jest ona rzekomo sponsorowana przez koncerny biotechnologiczne. Tymczasem lista błędów, przekłamań i nieprawdziwych informacji w Obcym genie była wyjątkowo długa. Na przykład ekipa Uwagi! pojechała z kamerą do Francji, aby nagrać wypowiedź profesora Gilles’a-Érica Séraliniego (było to jeszcze przed aferą ze szczurami chorującymi na nowotwory). Oczywiście widzowie nie otrzymali żadnej szansy, by usłyszeć o zastrzeżeniach wobec twierdzeń i publikacji francuskiego naukowca ze strony instytucji takich jak EFSA tudzież innych specjalistów. Dowiedzieli się natomiast, jak bardzo szkodliwe jest GMO, co Séralini miał rzekomo udowodnić.

Czy istniał jakiś związek między filmem TVN a kampanią prowadzoną przez INSPRO? Otóż na swoich stronach internetowych fundacja chwaliła się, że to właśnie jej „ekspert”, Marek Kryda (członek rady programowej INSPRO i Koalicji Polska Wolna od GMO), przejechał z dziennikarzami tysiące kilometrów po Europie, nagrywając materiał filmowy. W Wikipedii figurował wręcz jako współtwórca filmu Obcy gen. Jego zaangażowanie widać dobrze w scenie rozmowy z profesorem Séralinim: Marek Kryda zadaje pytania, a dziennikarz TVN siedzi obok, milcząc. Nietrudno też dostrzec w Obcym genie liczne inspiracje książką Świat według Monsanto (w której Séralini również występuje), a w jednej ze scen filmu dziennikarz TVN czyta Nasiona kłamstwa Jeffreya Smitha.

W całym materiale TVN nie wypowiada się ani jeden naukowiec, który miałby pozytywne zdanie o roślinach GMO. Za to nieprawdziwe informacje, między innymi dotyczące rzekomego związku bezpłodności ze spożywaniem zmodyfikowanej genetycznie kukurydzy, wygłasza doktor habilitowana Katarzyna Lisowska z Instytutu Onkologii w Gliwicach, wówczas zasiadająca w Komisji ds. GMO przy ministrze środowiska jako reprezentantka organizacji ekologistycznych zgłoszona przez… fundację INSPRO. Przy czym doktor Lisowska nie miała na swoim koncie żadnych publikacji naukowych na temat bezpieczeństwa roślin GMO, jest natomiast jedną z aktywnych w mediach denialistek.

Kiedy bliżej przyjrzałem się procedurze, dzięki której fundacja INSPRO otrzymała pieniądze na swoją kampanię anty-GMO, włosy stanęły mi dęba. Wniosek analizowało pod kątem merytorycznym dwoje asesorów. Jedyne wątpliwości, które zgłosili, dotyczyły „zbyt drogiej i szerokiej kampanii medialnej” oraz zaplanowanych dużych wydatków na sprzęt (między innymi komputerowy). Asesorzy uznali za to, że w kwestii oceny GMO „wnioskodawca odwołał się do odpowiednich wyników badań, analiz i opinii specjalistów”. Sęk w tym, że zdanie to nie znajdowało żadnego potwierdzenia w złożonym przez INSPRO wniosku.

Udało mi się zidentyfikować obydwie osoby oceniające aplikację łódzkiej fundacji. Pierwszą był młody człowiek zajmujący się akwarystyką morską, grafiką komputerową oraz radiobiologią. Druga asesor, niewiele starsza od niego pani, krótko uczyła biologii w warszawskim gimnazjum, później zaś była geografem społecznym. I dlatego posiadała doświadczenie wyłącznie w pracy przy takich projektach jak „Rozwój ekoturystyki w południowym Azerbejdżanie” czy „Warsztaty dla dziennikarzy gruzińskiej prasy lokalnej”. Takie właśnie osoby decydowały o prawie pół miliona złotych dotacji…

Co ciekawe, zasady przyznawania środków z Funduszu dla Organizacji Pozarządowych jednoznacznie wykluczały dotowanie „działań związanych z przygotowaniem i finansowaniem akcji protestacyjnych lub innych form protestu”. Tymczasem już sam wybór przez INSPRO głównych partnerów kampanii (Greenpeace’u oraz Koalicji Polska Wolna od GMO) oznaczał pośrednie wsparcie ich akcji protestacyjnych. Więcej nawet, na stronie internetowej INSPRO widniały zdjęcia jego prezesa Rafała Górskiego, manifestującego w koszulce z napisem „Naturalne geny” przeciwko GMO przed gmachem Ministerstwa Rolnictwa i Pałacem Prezydenckim. Przedstawiciele fundacji brali też udział w demonstracji pszczelarzy, obwiniających (zupełnie bezpodstawnie) zmodyfikowane genetycznie rośliny o zabijanie pszczół. Działo się to wprawdzie po zakończeniu finansowania ze środków publicznych kampanii INSPRO (czyli po 2009 roku), niemniej jednak pieniądze te posłużyły do budowy jeszcze jednej platformy do propagandowej walki z biotechnologią rolniczą.

Bardzo sprytnie rozegrał tę sprawę także polski oddział Greenpeace’u. Organizacja ta szczyci się nieprzyjmowaniem pieniędzy od rządów państw czy Unii Europejskiej. Dlatego nigdy nie wystąpiłaby sama o dotację z Funduszu dla Organizacji Pozarządowych. Ale jej szef Maciej Muskat aktywnie uczestniczył w kampanii INSPRO „Naturalne geny”, która wiernie realizowała cele Greenpeace’u.

Na koniec dodam jeszcze dwie kwestie. Z mojej analizy dokumentacji tej sprawy wynikało, że na walce z GMO za publiczne pieniądze można było całkiem nieźle zarobić. Sześć osób związanych z INSPRO (w tym prezes i jego żona) podczas rocznej kampanii „Naturalne geny” otrzymało wynagrodzenia w łącznej wysokości prawie stu dziewięćdziesięciu pięciu tysięcy złotych. Same podróże po Polsce szefa INSPRO – na spotkania z parlamentarzystami i w związku z rozmaitymi działaniami PR – kosztowały ponad jedenaście tysięcy złotych.

I druga kwestia. Jak na ironię artykuł w „Polityce”, w którym opisałem całą tę skandaliczną historię, został nominowany do finału nagrody Grand Press. Dokładnie tej samej, której jurorzy dwa lata wcześniej w ten sam sposób docenili skrajnie nierzetelny program TVN Obcy gen…

ROZDZIAŁ 7

w którym na Ziemi pojawia się Monszatan, a rockowy bard układa przeciw niemu pieśń

Widziałem już najrozmaitsze, pod względem formy, protesty przeciwko roślinom GMO. Na przykład piosenkarki Dody, która podczas niezbyt licznej demonstracji w Warszawie w 2012 roku wystąpiła z nałożoną na pół twarzy dość upiorną charakteryzacją, mającą pokazywać, co się stanie, gdy zjemy genetycznie zmodyfikowane rośliny. „Nie chcę mieć raka wszystkiego” – oświadczyła wówczas Doda dziennikarzom.

Część celebrytów chętnie bierze udział w tego typu akcjach, ale to, co się stało w 2015 roku, naprawdę mnie zaskoczyło. Oto legendarny kanadyjski gitarzysta, wokalista i kompozytor rockowy Neil Young wydał płytę zatytułowaną The Monsanto Years [Lata Monsanto]. Fragment jednego z utworów brzmiał następująco: „Rolnicy nie będą mogli uprawiać tego, co chcą/ Jeśli [Monsanto] przejmie kontrolę nad amerykańskimi farmami/ Ramię w ramię z faszystowskimi politykami i chemicznymi gigantami”. Jak widać, rockman zawarł w tych strofach największe lęki ekoaktywistów, które niczym w soczewce skupiają się w jednej firmie: amerykańskim koncernie biotechnologicznym Monsanto. Jest on jak Lord Voldemort z książek o Harrym Potterze, którego wszyscy się boją, czy jak Darth Vader z Gwiezdnych wojen. Uosobienie zła w niemal czystej postaci. Monszatan próbuje bowiem zawładnąć rolnictwem, nauką i żywnością na całym świecie.

Organizacje anty-GMO od kilku lat, zawsze pod koniec maja, demonstrują w „Marszach przeciw Monsanto”, odbywających się w różnych zakątkach świata. W grudniu 2016 roku zorganizowały zaś obrady „Obywatelskiego Trybunału Monsanto” w sprawie rzekomych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych przez amerykański koncern. Odbywały się one w Hadze, którą to lokalizację wybrano nieprzypadkowo, gdyż miała się kojarzyć z mającym tam swoją siedzibę Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości. W „Trybunale Monsanto” zasiadły postacie przewijające się już wielokrotnie na kartach tej książki: Vandana Shiva, dziennikarka Marie-Monique Robin i profesor Gilles-Éric Séralini. Jak również Ronnie Cummins – dyrektor i współzałożyciel Stowarzyszenia Konsumentów Żywności Organicznej oraz protegowany Jeremy’ego Rifkina (pracował dla niego jeszcze w latach dziewięćdziesiątych w Foundation on Economic Trends).

Nie ulega wątpliwości, że takie akcje mocno wpływają na wizerunek amerykańskiego koncernu. Agencja Nielsen, zajmująca się między innymi badaniem nastawienia konsumentów, opublikowała w 2014 roku listę sześćdziesięciu najbardziej nielubianych firm świata. Monsanto zajęło w tym rankingu trzecie miejsce, przegrywając tylko z koncernem naftowym BP (to z jego platformy wiertniczej w 2010 roku wyciekła ropa do wód Zatoki Meksykańskiej, powodując katastrofę ekologiczną) oraz Bank of America (obwinianym o istotny wkład w kryzys ekonomiczny z lat 2008–2009).

Czy Monsanto rzeczywiście jest tak złą i wszechpotężną instytucją, potrafiącą korumpować rządy nawet takich mocarstw jak USA oraz całe rzesze naukowców jak świat długi i szeroki? Pierwszych wątpliwości można nabrać, gdy spojrzy się na listę (magazynu „Forbes”) największych spółek akcyjnych – Monsanto znajdowało się dopiero na 360. miejscu[29]. Jego zysk w wysokości 2,4 miliarda dolarów oraz wartość rynkowa wynosząca 55,7 miliarda dolarów wyglądają bardzo mizernie w porównaniu na przykład z koncernem ExxonMobil – odpowiednio 32,5 miliarda oraz 357,1 miliarda, czy Apple: 44,5 miliarda i 741,8 miliarda. Na liście „Forbesa” Monsanto wypadło również gorzej od kilku innych dużych firm z branży biotechnologicznej, także produkujących rośliny GMO: BASF był na 71. miejscu, Bayer na 108., Dow Chemical na 139.

Lobbing Monsanto też nie robi wielkiego wrażenia – firma przeznacza na ten cel około pięciu–sześciu milionów dolarów rocznie[169]. Podobne sumy płaci inny duży koncern biotechnologiczny DuPont. Ale znów: kwoty te nie szokują, jeśli zestawi się je z funduszami innych koncernów – na przykład koszty lobbingu General Electric to kilkanaście milionów dolarów (w rekordowym 2010 roku prawie czterdzieści milionów), Google – ponad piętnaście milionów co roku w ostatnich trzech latach, a koncernu zbrojeniowego Northrop Grumman – powyżej dwunastu milionów rocznie w ciągu ostatniej dekady[170]. Można wydatki Monsanto zestawić także z sumami organizacji Greenpeace przeznaczanymi na walkę propagandową z GMO: w latach 1999–2012 wydawała ona na ten cel około sześciu milionów dolarów rocznie[30].

Wątpliwości odnośnie do omnipotencji Monsanto jeszcze wzrosną, gdy przyjrzymy się jego pozycji na rynku roślin GMO. Zdominowała go wielka szóstka firm biotechnologicznych: Monsanto, DuPont, Bayer, BASF, Dow Chemical i Syngenta. Wśród nich Monsanto jest wprawdzie silnym graczem, ale nie ustępuje mu DuPont – na przykład na amerykańskim rynku soi GMO to ta druga firma wygrywa w stosunku 36 do 28 procent. Kiedy zaś będą Państwo czytać tę książkę, być może Monsanto stanie się już tylko częścią niemieckiego koncernu Bayer, gdyż w 2016 roku rozpoczął się proces przejmowania przez tę firmę konkurenta z USA.

Mimo to przeciw DuPont, Bayerowi czy innym koncernom hodującym rośliny GMO nikt nie organizuje marszów protestacyjnych ani nie nagrywa płyt z protest songami. Nie są też obiektem setek tysięcy agresywnych internetowych memów i tekstów, nie pisze się o nich książek ani nie kręci filmów dokumentalnych.

Dlaczego w takim razie tylko ten jeden biotechnologiczny koncern funkcjonuje w zbiorowej świadomości jako synonim zła? Odpowiedzi musimy poszukać w jego ciekawej historii. Firma Monsanto została założona w 1901 roku w mieście Saint Louis przez Johna Francisa Queeny’ego, Amerykanina urodzonego w Chicago, który zakończył edukację na sześciu klasach. Musiał bowiem po wielkim pożarze w Wietrznym Mieście w 1871 roku szybko znaleźć pracę zapewniającą utrzymanie. Pod koniec XIX wieku przeniósł się do Saint Louis, gdzie zatrudnił się w jednej z największych ówczesnych firm farmaceutycznych. Następnie stworzył własne przedsiębiorstwo, startując z kapitałem pięciu tysięcy dolarów. Jego nazwa pochodziła od nazwiska żony Queeny’ego – Olgi Mendez Monsanto. Początkowo firma zajmowała się wytwarzaniem sacharyny (używanej jako zamiennik cukru), której technologię produkcji Queeny sprowadził z Niemiec do USA, oraz waniliny (syntetycznej wanilii). Stała się również największym producentem aspiryny w Stanach Zjednoczonych. W kolejnych latach profil produkcji Monsanto znacznie się poszerzył i przedsiębiorstwo stało się jednym z czołowych graczy w amerykańskiej branży chemicznej.

Ten okres działalności z pewnością nie przynosi wielkiej chluby koncernowi, ale pod tym względem również nie jest on wyjątkiem wśród przedsiębiorstw o podobnym profilu. Monsanto produkowało między innymi chemikalia, które z czasem okazały się niebezpieczne: środek owadobójczy DDT czy polichlorowane bifenyle, w skrócie PCB, czyli organiczne związki chemiczne stosowane głównie w przemyśle elektrotechnicznym. Wytwarzania tych drugich – ze względu na toksyczność – zabroniono w USA w 1979 roku. Za skażenie środowiska i spowodowanie zagrożenia dla zdrowia oraz życia mieszkańców miasta Anniston w Alabamie Monsanto musiało wypłacić w sumie siedemset milionów dolarów odszkodowań. Spuściło bowiem do miejscowej rzeki toksyczne ścieki z fabryki PCB.

Jednym z często pojawiających się zarzutów wobec koncernu jest również to, że był on producentem agent orange. To mieszanina dwóch herbicydów (2,4-D i 2,4,5-T), powodujących zrzucanie liści przez rośliny, którą amerykańska armia rozpylała nad dżunglą podczas wojny w Wietnamie – miało to pozbawić komunistycznych partyzantów kryjówek. Opryski nie tylko niszczyły tropikalny las, ale z powodu niezamierzonego zanieczyszczenia w trakcie produkcji toksyczną dioksyną wywoływały poważne problemy zdrowotne u ludzi. Czyniąc z tego zarzut pod adresem Monsanto, nie wspomina się jednak, że koncern był jedną z ośmiu firm wytwarzających agent orange na polecenie rządu USA (przedsiębiorstwa z pewnością na tym zarabiały, ale nie mogły odmówić produkcji na mocy federalnego prawa z 1950 roku, czyli Defense Production Act). Ponadto Monsanto twierdzi, że ostrzegało władze o zanieczyszczeniu herbicydów dioksyną.

To jednak nie chemiczna przeszłość firmy z Saint Louis zapewniła jej poczesne miejsce w rankingach najbardziej nielubianych firm świata. Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku Monsanto postanowiło porzucić brudny chemiczny biznes na rzecz inwestycji w rodzącą się wówczas biotechnologię rolniczą. Nie trafiłem na bardziej wnikliwy i rzetelny opis tej wielkiej transformacji niż znajdujący się w książce Daniela Charlesa Lords of the Harvest. Pisze on, że jeszcze w 1980 roku wszyscy ludzie zajmujący się w Monsanto biotechnologią zmieściliby się przy jednym małym stole. Ale już siedem lat później koncern miał za sobą pierwsze próby polowe odmian roślin uzyskanych dzięki inżynierii genetycznej oraz inwestował duże pieniądze w badania z dziedziny biotechnologii. Jedną z osób, które odegrały wielką rolę w pchnięciu Monsanto w kierunku zastosowań inżynierii genetycznej w rolnictwie, był pracujący dla tej firmy doktor Ernest Jaworski, biolog polskiego pochodzenia, którego rodzice wyemigrowali do USA w 1925 roku. Spędził w sumie w koncernie czterdzieści jeden lat, z czego piętnaście lat na tworzeniu i rozwijaniu programu roślinnej biotechnologii.

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte XX wieku to czas, gdy laboratoria Monsanto uchodziły za nawet ciekawsze miejsce do pracy dla naukowców, oferując więcej wolności w realizacji pomysłów badawczych niż uniwersytety czy finansowane przez państwo instytuty. Po części dlatego, że władze USA przeznaczały bardzo skąpe środki na prace związane z hodowlą roślin dla rolnictwa. Potrafiły niemniej docenić działania prywatnego sektora: w 1999 roku prezydent Bill Clinton nagrodził czterech naukowców z Monsanto, w tym Ernesta Jaworskiego (wówczas już na emeryturze), bardzo prestiżowym National Medal of Technology. Przede wszystkim za odmiany roślin odporne na herbicyd glifosat i potrafiące produkować bakteryjną toksynę Bt.

Jednak pierwszym wprowadzonym na rynek biotechnologicznym produktem Monsanto nie była roślina GMO, ale pewien zwierzęcy – a konkretnie krowi – hormon wpływający na ilość wytwarzanego mleka. Naukowcy z Monsanto umieścili w DNA bakterii bydlęcy gen wytwarzający ów hormon, dzięki czemu można go było tanio otrzymywać na przemysłową skalę. Substancję tę (w skrócie rBGH) wstrzykiwano następnie krowom, aby dawały więcej mleka. Część ludzi z Monsanto po latach uznała wejście w ten biznes za poważny wizerunkowy błąd firmy. Produkt koncernu bowiem natychmiast stał się przedmiotem ataków przeciwników biotechnologii, krzyczących o gwałcie na naturze i przestrzegających przed piciem „nienaturalnego mleka z hormonami pochodzącymi od bakterii GMO”. Jeremy Rifkin na jednym ze spotkań ekoaktywistów, podczas którego naradzano się, jaką obrać strategię ataku na Monsanto, stwierdził: „Zrobię z tego aferę. Znajdę coś. To jest pierwszy produkt biotechnologii na rynku żywności i będę z nim walczył”.

Drugi błąd popełniony przez koncern okazał się znacznie bardziej brzemienny w skutki dla jego reputacji. Kierownictwo Monsanto niecierpliwiło się, czekając na pierwsze pieniądze z potężnych inwestycji w biotechnologię rolniczą. I popełniło falstart. Otóż żeby wprowadzić do komercyjnych roślin uprawnych swoje modyfikacje genetyczne, koncern musiał dogadać się z dominującymi i bardzo doświadczonymi na rynku amerykańskim producentami nasion soi, kukurydzy czy bawełny. Rozmowy z nimi nie były łatwe i zakończyły się de facto klęską Monsanto. Dlatego za śmieszne pół miliona dolarów koncern sprzedał prawo do używania technologii odporności na glifosat (roundup) założonej w 1926 roku firmie Pioneer Hi-Bred, dominującej na rynku kukurydzy. W zamian za to miała ona na opakowaniach nasion umieszczać napis „Roundup Ready” (gotowe na roundup), gdyż Monsanto zamierzało zarabiać głównie na sprzedaży herbicydu, a nie genetycznej modyfikacji roślin. Z kolei za prawo do używania genu Bt w kukurydzy Pioneer Hi-Bred zapłacił trzydzieści osiem milionów dolarów. W 1995 roku okazało się, jak ogromny był to błąd. Kiedy na polach pojawiły się pierwsze uprawy kukurydzy Bt, rolnicy nie mogli uwierzyć w to, co widzą. Wcześniej wydawali mnóstwo pieniędzy na opryski, które i tak słabo działały. Natomiast teraz rośliny broniły się same przed najgroźniejszymi szkodnikami. Nie mniejszym sukcesem okazała się też odporność na glifosat.

Paradoksalnie nakręcało to spiralę frustracji w centrali Monsanto. W pewnym momencie ktoś w koncernie wpadł na pomysł, jak wyjść z całej tej ambarasującej sytuacji. Otóż firmom nasiennym (a Monsanto podpisało umowy udostępniające jego technologie GMO nie tylko z Pioneer Hi-Bred) trudno było podnieść cenę worka nasion na przykład z trzydziestu dolarów do sześćdziesięciu pięciu dolarów za sztukę. Farmerzy byliby mocno zirytowani podwyżką o ponad sto procent. Dlatego firmy nasienne postanowiły zastosować psychologiczny fortel: cena paczki pozostała ta sama (na przykład trzydzieści dolarów), ale osobno pobierano opłatę za „odporność na szkodniki” (na przykład trzydzieści pięć dolarów).

Podchwyciło to Monsanto: a gdyby tak inkasować bezpośrednio od rolników „opłatę technologiczną” za patent na bakteryjny gen przekonstruowany tak, by działał prawidłowo w roślinie? W takim przypadku farmerzy, kupując nasiona, jednocześnie podpisywaliby dwie osobne umowy – jedną z producentem nasion, drugą z Monsanto. To jednak wymagało renegocjacji dotychczasowych kontraktów z firmami nasiennymi. Część z nich zgodziła się, ponieważ złość za wzrost cen (mimo tego, że rekompensowało go rolnikom między innymi mniejsze zużycie pestycydów) skupiłaby się na Monsanto. Ponadto podpisanie umowy z koncernem biotechnologicznym zobowiązywało rolnika do zakupu nasion na kolejny sezon, gdyż zgodnie z kontraktem nie wolno mu było używać do następnych zasiewów materiału pochodzącego z własnych pól. Taka sytuacja dawała więc podwójną korzyść producentom nasion: mieli zapewniony zbyt i czyste ręce. Dlatego zgodzili się na renegocjacje umów, z jednym wszak wyjątkiem: Pioneer Hi-Bred. Do dziś pochopnie podpisany kontrakt z tą firmą (wykupioną w 1999 roku przez koncern DuPont) pozostaje solą w oku koncernu z Saint Louis.

Monsanto w dużym stopniu naprawiło więc swój błąd z początku lat dziewięćdziesiątych, ale za cenę poważnej straty wizerunkowej. Po pierwsze, wśród amerykańskich i kanadyjskich rolników, którzy zobaczyli w koncernie bezwzględnego gracza, zdecydowanego zmieniać reguły i oblicze rolnictwa. Monsanto szybko bowiem uruchomiło infolinię, na którą farmerzy mogli dzwonić, gdy podejrzewali, że sąsiad wysiewa ziarno GMO bez opłat licencyjnych na rzecz koncernu. Wtedy na polu pojawiali się detektywi wynajęci przez Monsanto (tak jak w głośnym przypadku Percy’ego Schmeisera) i sprawdzali, czy nie jest to odmiana na przykład z genem odporności na glifosat. Jeśli tak, sprawa trafiała do sądu. Nie było wiele takich przypadków – w ciągu prawie dwudziestu lat zaledwie kilkaset, a rolników korzystających z nasion GMO ponad dwieście siedemdziesiąt pięć tysięcy rocznie. Tylko że farmerom takie działania zachęcające do donosicielstwa mocno się nie podobały.

Z kolei aktywistom anty-GMO dostarczyły sporo paliwa do tworzenia mitów o bankructwach osób pozwanych przez koncern i niszczeniu tradycyjnego rolnictwa, w którym istniało odwieczne prawo gwarantujące, iż to, co wyhodował rolnik na własnym polu, całkowicie należy do niego i może on z tym robić, co zechce.

Kolejny powód niechęci do amerykańskiego koncernu to arogancja jego kierownictwa. W 1995 roku na czele firmy stanął Robert Shapiro, przez poprzednie pięć lat jej wiceszef. Człowiek przekonany, że doskonale wie, jak zbudować potęgę koncernu. I zmienić światowe rolnictwo, które „po dziesięciu tysiącach lat weszło w zupełnie nową fazę”. Shapiro zamierzał nie tylko robić wielkie pieniądze, ale wierzył, że biotechnologia rolnicza uratuje ludzkość przed głodem i uczyni rolnictwo bardziej przyjaznym środowisku naturalnemu. Nowy szef koncernu świetnie w ten sposób wpisał się w nastroje pracujących w nim naukowców – oni też byli przekonani, że zmieniają rzeczywistość na lepszą. Czuli, że mają wielką misję do wykonania. „Świat potrzebuje Monsanto, a Monsanto ma możliwość i obowiązek iść tam, gdzie są największe potrzeby” – mawiał Shapiro. Trudno się więc dziwić, że druga połowa lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku to czas zakupów przez Monsanto producentów nasion, między innymi w Wielkiej Brytanii, czy firm takich jak Cargill operujący w Azji, Afryce, Europie i Ameryce Środkowej oraz Południowej. Działania te oczywiście wywoływały lęki, iż Monsanto buduje światowy monopol i naprawdę próbuje przejąć kontrolę nad rolnictwem, a zatem również nad żywnością[171].

Shapiro przekonany, że oprócz biznesu realizuje misję, niechętnie angażował się w inne niż własne akcje pomocy krajom rozwijającym się. Głośna jest historia zwrócenia się przez Międzynarodowy Ośrodek Uszlachetniania Kukurydzy i Pszenicy (Centro Internacional de Mejoramiento de Maíz y Trigo, CIMMYT) – instytucję pracującą nad udoskonalaniem odmian tych dwóch zbóż, która odegrała kluczową rolę w trakcie zielonej rewolucji – o nieodpłatne udostępnienie przez koncerny biotechnologiczne niektórych technologii modyfikacji genetycznych. Po to by pomóc biednym krajom w Afryce i w Azji. Firmy bez większych problemów udzielały takich zgód, aczkolwiek z jednym wyjątkiem: Monsanto. Shapiro zachowywał się tak, jakby miał dla CIMMYT proste przesłanie: „Naprawdę nie sądzimy, że świat was jeszcze potrzebuje. My będziemy sami zajmować się globalnymi problemami”[172].

Shapiro był bowiem między innymi zafascynowany ideą mikrokredytów, czyli małych pożyczek dla biednych ludzi w krajach rozwijających się, którzy nie mają szans na uzyskanie środków finansowych w komercyjnych bankach. Wymyślił to Muhammad Yunus, założyciel Grameen Bank w Bangladeszu, instytucji specjalizującej się w pożyczaniu takich drobnych sum. Za tę działalność został uhonorowany w 2006 roku Pokojową Nagrodą Nobla. Otóż Yunus ogłosił w pewnym momencie utworzenie wspólnie z Monsanto Ośrodka Grameen Monsanto na rzecz Technologii Przyjaznych dla Środowiska. Shapiro obiecał wyłożyć na start sto pięćdziesiąt tysięcy dolarów, a centrum miało udzielać mikrokredytów na zakup nasion i herbicydów, między innymi amerykańskiego koncernu (przy czym nie chodziło tylko o nasiona roślin GMO). Jednak przeciwnicy Monsanto, głównie z Europy, zaczęli wywierać tak silną presję na Yunusa, że ten po miesiącu zrezygnował z pomysłu współpracy z Amerykanami.

Nieraz dzieje się tak, że gdy ktoś ma silne poczucie dziejowej misji mającej zmieniać świat na lepsze, staje się zupełnie głuchy na sygnały ostrzegawcze docierające z zewnątrz. I właśnie ten mechanizm zadziałał w głowach szefostwa Monsanto. Przez długi czas lekceważyło ono lęki części ludzi przed roślinami GMO, jako wynikające wyłącznie z ignorancji czy nawet z głupoty. Nie rozumiało, dlaczego rządy państw i media miałyby się zajmować bzdurami wygadywanymi przez nawiedzonych ekoaktywistów w rodzaju Jeremy’ego Rifkina. Robert Fraley, wiceszef Monsanto, uważał wręcz, że ataki na biotechnologię płyną z jeszcze niższych pobudek: przeciwnikom GMO chodziło tylko o pieniądze. Greenpeace pragnął bowiem przykuć uwagę ludzi i zebrać jak najwięcej darowizn na swoją działalność. Marketingowcy z sektora żywności organicznej próbowali z kolei oczerniać konkurencyjną dla niego i tańszą żywność. Rządy krajów europejskich wykorzystywały zaś możliwość blokowania amerykańskiej technologii, która sprawiała, że firmy i rolnicy z USA zyskiwali przewagę nad zapóźnionym pod względem praktycznego wykorzystania biotechnologii Starym Kontynentem. To miała być wyłącznie wojna gospodarcza i w takich kategoriach należało ją postrzegać oraz podejmować adekwatne działania. Kierownictwo Monsanto długo nie zauważało, że rozpoczęła się prawdziwa wojna ideologiczna, niemal religijna o GMO, ani nie spostrzegło, jak zmieniają się nastroje opinii publicznej w Europie w końcu lat dziewięćdziesiątych za sprawą epidemii BSE. Że lęki ludzi, choć oparte na fałszywych przesłankach, są silne i autentyczne. A kiedy amerykański koncern zaczął przekonywać opinię publiczną do swojej technologii, okazało się, że na spokojną i racjonalną dyskusję jest już zdecydowanie za późno.

Równocześnie trudno powiedzieć, czy byłaby ona w ogóle możliwa. Monsanto dzięki swoim sukcesom wysunęło się na pierwszą linię biotechnologicznej wojny i dlatego zdrowo oberwało. Istniało wówczas – wśród ekoaktywistów – ogromne zapotrzebowanie na „zło”, które dałoby się skonkretyzować i z którym można by walczyć. Amerykański koncern z poczuciem dziejowej misji zmieniania świata, w dodatku niekiedy arogancki, świetnie się do tego nadawał. I dlatego właśnie na firmę z Saint Louis nastąpił propagandowy nalot dywanowy. Rozsiewano nawet tak absurdalne plotki, jakoby w stołówce Monsanto zakazano używania roślin GMO do przygotowywania posiłków, gdyż koncern doskonale wiedział, iż są one szkodliwe dla zdrowia, więc nie zamierzał truć własnych pracowników. Obwiniano go też o rzekome zbrodnie, czyli spowodowanie tysięcy samobójstw indyjskich rolników. W końcu doszło do tego, że niemal w każdym sporze dotyczącym GMO nazwa koncernu używana jest jako młot na czarownice. Brian Dunning, amerykański bloger, sceptyk i racjonalista, na podstawie swoich doświadczeń w trakcie dyskusji internetowych ukuł termin „argumentum ad Monsantium”[173] – czyli coś analogicznego do argumentum ad personam. Jeśli komuś nie podoba się GMO, ale nie bardzo wie, jakiego argumentu użyć, zawsze może powiedzieć: „a bo Monsanto”, i oskarżyć adwersarza o konszachty z Monszatanem.

Sam tego wielokrotnie doświadczyłem po publikacjach na łamach „Polityki” tekstów poświęconych biotechnologii. Na przykład w 2013 roku publicysta Tomasz Piątek na stronie internetowej „Krytyki Politycznej” zaapelował do mojego redaktora naczelnego w następujących słowach: „»Polityka« znana jest z tego, że w całej swojej historii potrafiła się zachować, jeśli nie przyzwoicie, to inteligentnie. Niech Pan teraz zachowa się inteligentnie. Niech Pan wyrwie ewidentnego chwasta. Superchwasta”. Tym superchwastem byłem oczywiście ja. Piątek chciał mi jeszcze przyznać „Nagrodę Judasza” za to, że napisałem, iż glifosat (a więc roundup produkcji Monsanto) to mało toksyczny herbicyd[31]. Hanna Gill-Piątek, również w „Krytyce Politycznej”, nazwała mnie w związku z publikacjami na temat GMO i rolnictwa organicznego „podręcznikowym przykładem wcielenia przemocy symbolicznej, na którym można już spokojnie uczyć studentów”. Z kolei w „Przekroju”, mijając się – delikatnie mówiąc – z faktami, próbowała zrobić ze mnie płatnego agenta Monsanto. Licznych wypowiedzi różnych internetowych trolli na temat moich rzekomych powiązań z tym koncernem nie będę cytował.

A wracając do historii amerykańskiej firmy: najbardziej paradoksalne jest to, że niechęć, czy wręcz nienawiść do Monsanto pojawiła się wtedy, gdy koncern postanowił porzucić brudny chemiczny biznes na rzecz biotechnologii i przyłożyć rękę do uczynienia rolnictwa mniej uciążliwym dla środowiska. Można różnie oceniać jego decyzje biznesowe, wprowadzenie opłat dla amerykańskich rolników za korzystanie z patentów oraz niektóre działania kierownictwa. Na pewno jednak Monsanto nie jest złem wcielonym. To firma mająca swoje złe i dobre strony, jak każda inna. Tą dobrą jest z pewnością jej cenny wkład, także naukowy, w rozwój rolniczej biotechnologii.

ROZDZIAŁ 8

w którym brytyjscy lordowie tworzą uduchowione rolnictwo organiczne (czyli ekologiczne)

Profesor Matin Qaim w książce Genetically Modified Crops and Agricultural Development pisze, że to producenci żywności organicznej zyskali najwięcej, przynajmniej pod względem ekonomicznym, na protestach przeciwko roślinom GMO. Dla sporej części opinii publicznej rolnictwo organiczne – rzekomo najbardziej naturalne, zdrowe i przyjazne środowisku – jawiło się bowiem jako zupełne przeciwieństwo „żywności Frankensteina”.

Gdyby jednak spojrzeć na całą sprawę z punktu widzenia nauki i racjonalnej analizy faktów, to rolnicy organiczni powinni z otwartymi ramionami przyjąć inżynierię genetyczną jako precyzyjną i wydajną metodę otrzymywania nowych odmian roślin. Skoro bowiem tak chętnie stosują pestycydy oparte na bakteryjnej toksynie Bt, to dlaczego nie mieliby wysiewać czy sadzić roślin, które potrafią same ją wytwarzać? Przecież od oprysków umierają wszystkie wrażliwe na ten pestycyd owady znajdujące się w momencie jego rozpylania na polu. Natomiast w przypadku roślin Bt giną niemal wyłącznie tylko te szkodniki, które zaczną żerować na przykład na kukurydzy.

W 2008 roku profesor Pamela Ronald, specjalistka w dziedzinie chorób roślin oraz genetyki z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, wydała wraz Raoulem Adamchakiem, swoim mężem i rolnikiem organicznym, książkę zatytułowaną Tomorrow’s Table. Organic Farming, Genetics, and the Future of Food [Jedzenie jutra. Rolnictwo organiczne, genetyka i przyszłość żywności]. Obydwoje przekonują w niej, że nowoczesna biotechnologia i rolnictwo organiczne nie powinny być wrogami, tylko sprzymierzeńcami, gdyż rośliny GMO mogą dać wiele korzyści środowisku i konsumentom. Do dziś jednak nic w tej kwestii się nie zmieniło, gdyż rolnikom organicznym nadal nie wolno korzystać z odmian uzyskanych metodami inżynierii genetycznej. Tak bowiem stanowią przepisy wprowadzone w latach dziewięćdziesiątych w Unii Europejskiej, USA i Kanadzie czy zasady ogłoszone przez Międzynarodową Federację Ruchów Rolnictwa Organicznego. Rolnicy organiczni mogą za to uprawiać rośliny powstałe na przykład dzięki mutagenezie.

Przemysł żywności organicznej, którego globalną wartość szacuje się obecnie na ponad sześćdziesiąt trzy miliardy dolarów (czyli cztery razy więcej niż jeszcze pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku), nie widzi bowiem żadnego interesu finansowego w tym, by posłuchać rad Ronald i Adamchaka. Przestraszona opinia publiczna, a zwłaszcza zamożni mieszkańcy miast w USA czy w Europie, będzie przecież chętnie płacić więcej za żywność niezmodyfikowaną genetycznie i „bez chemii”.

Odrzucenie inżynierii genetycznej aż tak bardzo nie dziwi, gdyż rolnictwo organiczne nigdy nie polegało na racjonalnej ocenie tego, co może być najkorzystniejsze dla środowiska naturalnego i konsumentów. Decydowała w głównej mierze ideologia, a później – gdy na produktach organicznych zaczęto zarabiać spore pieniądze, szczególnie w USA czy w Europie Zachodniej – interes finansowy. Warto zatem bliżej przyjrzeć się historii największego beneficjenta wojny z GMO, który w dodatku skutecznie przekonał do siebie opinię publiczną na całym świecie. Badania nastawienia konsumentów w różnych krajach pokazują bowiem niemal to samo: króluje przekonanie, że żywność organiczna nie zawiera szkodliwej chemii, a więc przede wszystkim pestycydów. Na drugim miejscu jest chęć zakupu zdrowszych produktów, czyli zawierających więcej witamin, mikroelementów etc., a jednocześnie mających lepszy smak. Wreszcie, choć znacząco niżej w rankingach, plasuje się potrzeba ochrony środowiska naturalnego – rolnictwo organiczne ma być najbardziej dla niego przyjazne.

Od niemieckich Kobierzyc do brytyjskiej arystokracji

Narodziło się ono w pierwszej połowie XX wieku, ale nie na uczelniach czy w instytutach naukowych, poddane rygorom empirycznych badań, tylko w aurze wręcz mistycznej. Za jego ojca uważa się Rudolfa Steinera – austriackiego filozofa, ezoteryka i twórcę antropozofii[32], czyli parareligijnego światopoglądu. W 1924 roku w Kobierzycach (wówczas Koberwitz, wsi znajdującej się na terenie Niemiec) wygłosił on serię ośmiu wykładów zatytułowanych „Duchowe podstawy odnowy rolnictwa”, a wymierzonych w rodzące się wtedy, głównie za sprawą wynalezienia opłacalnej metody uzyskiwania nawozów azotowych, wydajne uprawy. Stosowanej w nich „sztucznej” chemii Steiner przeciwstawił to, co jego zdaniem dobre i naturalne – czyli między innymi nawożenie odchodami zwierząt gospodarskich i kompostem (wytwarzanym z odpadów roślinnych i zwierzęcych). Twierdził również, że ziemię i rosnące w niej rośliny trzeba potraktować jak jeden wielki organizm napędzany tajemniczą energią z kosmosu. Dlatego uprawa płodów rolnych powinna być między innymi zharmonizowana z fazami Księżyca. Do wniosków tych niemiecki myśliciel miał dojść dzięki medytacji i wizjom, więc nie wymagały one naukowego sprawdzania. Zdaniem Steinera „same z siebie były prawdziwe i słuszne”[174].

Tak narodziło się rolnictwo biodynamiczne, będące protoplastą organicznego. Dziś zaś stanowiące jego frakcję, w której nadal żywa pozostaje wiara w siłę kosmicznej energii. Rolnicy biodynamiczni przekonani są na przykład – zgodnie z naukami Steinera – że wnika ona w bydło poprzez rogi działające jak odbiorcze anteny. Dlatego jednym z zabiegów agrotechnicznych jest zakopywanie w uprawianej ziemi właśnie rogów wypełnionych bydlęcymi odchodami. Następnie są one z niej wyjmowane, mielone i poprzez zmieszanie z wodą przygotowuje się homeopatyczny roztwór, którym skrapiana jest gleba lub nasiona, co ma wzmocnić korzenie i liście roślin. Podobnie postępuje się z korą dębu wkładaną do kości zwierząt. Steiner wierzył, że pierwiastki chemiczne obecne w tak przygotowanych preparatach noszą w sobie ziemskie i kosmiczne moce, które zostaną przekazane do uprawianych roślin, a z nich do organizmu człowieka[175].

Wydane w formie książki kobierzyckie wykłady Steinera miały ogromny wpływ na pewną ustosunkowaną grupę brytyjskich arystokratów. Wśród nich Waltera Jamesa, czwartego lorda Northbourne, który jeździł do Szwajcarii, by pobierać nauki od uczniów Steinera. To w jego posiadłości odbyło się pierwsze w Wielkiej Brytanii spotkanie zwolenników upraw biodynamicznych. James wymyślił także termin „rolnictwo organiczne”, czyli traktujące – zgodnie z naukami Steinera – gospodarstwo rolne jako jeden wielki żywy organizm. Ale najważniejszą rolę odegrała w rodzącym się ruchu organicznym lady Eve Balfour. To z jej inicjatywy w 1946 roku powstało Soil Association, które ogromnie przyczyniło się do uformowania rolnictwa organicznego. W 1967 roku jako pierwsze na świecie wprowadziło certyfikaty dla brytyjskich rolników i produktów wytworzonych zgodnie z ustalonymi zasadami. A obecnie znaczek Soil Association widnieje na 70 procentach produktów organicznych w Wielkiej Brytanii – od żywności po tekstylia i kosmetyki[176].

Dziś działacze tej organizacji niechętnie przyznają, że przez długi czas miała ona charakter quasi-religijny. Zarówno Eve Balfour (de facto kierująca Soil Association przez pierwsze dwie dekady jego istnienia), jak i Walter James znajdowali się pod ogromnym wpływem antropozofii Steinera i okultyzmu. Brytyjska arystokratka wierzyła na przykład w komunikację z duchami i medycynę psioniczną (nazywaną też „duchowym uzdrawianiem”)[177]. Być może dlatego rolnikom organicznym na całym świecie zaleca się w pierwszej kolejności podawać chorym zwierzętom gospodarskim „wyciągi i wywary ziołowe, leki homeopatyczne i mikroelementy”. Dopiero gdy te „naturalne” metody zawiodą, a zwierzę nadal nie zdrowieje lub zagrożone jest jego życie, wolno za zgodą weterynarza podać konwencjonalne leki (na przykład antybiotyki). Mimo tej religijnej otoczki i braku podstaw naukowych pewne intuicje Steinera przekute na zasady rolnictwa organicznego okazały się słuszne – jak choćby dbałość o jakość (żyzność) gleby poprzez jej nawożenie odchodami zwierząt czy kompostem oraz dzięki stosowaniu międzyplonu[33]. Również racjonalne jest kładzenie nacisku przez rolników organicznych na stosowanie płodozmianu czy takich metod walki ze szkodnikami jak wykorzystywanie ich naturalnych biologicznych wrogów (na przykład biedronek przeciwko mszycom). Ten typ rolnictwa przywiązuje również większą wagę do warunków życia zwierząt gospodarskich.

Organizacje takie jak Soil Association miały ogromny wpływ na kształt regulacji prawnych dotyczących rolnictwa organicznego, na przykład wprowadzonych w Unii Europejskiej we wczesnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Przepisy te określają, co można uznać, a czego nie za uprawy i produkty organiczne. Na straży zaś tego systemu stoją firmy i organizacje, które kontrolują gospodarstwa organiczne, wydając odpowiednie certyfikaty. W zamian za to producenci w całej UE mogą na swoich towarach umieszczać ten sam znaczek „organiczności” (białe gwiazdki ułożone w kształt liścia na zielonym tle).

Jednym z fundamentów rolnictwa organicznego – pochodzącym z czasów, gdy rodziło się ono w owej religijno-okultystycznej atmosferze – jest przekonanie, że substancje chemiczne uzyskiwane sztucznie przez człowieka, czyli między innymi syntetyczne nawozy i środki ochrony roślin, są ze swej istoty bardziej szkodliwe od nawozów naturalnych, wyciągów z roślin czy środków postrzeganych jako tradycyjne (na przykład siarki, którą w rolnictwie stosuje się od około pięciu tysięcy lat, przede wszystkim przeciwko grzybom i roztoczom). Tyle że podział na złą „sztuczną chemię” i dobrą „naturalną” jest błędny z naukowego i racjonalnego punktu widzenia. O tym bowiem, czy jakaś substancja jest szkodliwa dla człowieka i/lub środowiska, decydują wyłącznie jej właściwości oraz dawka, a nie naturalne bądź sztuczne pochodzenie.

Prawdą jest zaś, że żywność organiczna zawiera mniej śladowych ilości syntetycznych pestycydów, ale to nie znaczy, że rolnicy tego nurtu w ogóle nie stosują chemicznych środków ochrony roślin. Przepisy Unii Europejskiej dopuszczają bowiem dwadzieścia sześć różnych substancji. To głównie związki pochodzenia roślinnego, toksyny bakteryjne lub wspomniane już „tradycyjne substancje”, takie jak siarka czy związki miedzi. Ich naturalne pochodzenie wcale jednak nie gwarantuje mniejszej toksyczności. Jeszcze do 2011 roku przepisy europejskie i amerykańskie przyzwalały na stosowanie przez rolników organicznych rotenonu – substancji uzyskiwanej z roślin tropikalnych i jednego z popularniejszych oprysków przeciw szkodnikom. Został on jednak wycofany, gdy badania na szczurach wykazały, że duże dawki wywoływały objawy przypominające chorobę Parkinsona. Nadal zaś wolno w uprawach organicznych stosować pyretryny, czyli środki owadobójcze pochodzenia roślinnego, które w sporych dawkach wykazują rakotwórcze działanie u badanych gryzoni.

Używane przez rolników organicznych środki ochrony roślin nie muszą być też mniej szkodliwe dla środowiska niż syntetyczne, których nie wolno im wykorzystywać. Na przykład kanadyjscy naukowcy porównali dwa organiczne pestycydy z czterema syntetycznymi w uprawach soi. Okazało się, że lepsze są te drugie[178].

Z kolei „organiczne pestycydy” oparte na miedzi – stosowane jako środki grzybobójcze – są kilkukrotnie bardziej toksyczne dla ssaków niż ich niektóre syntetyczne odpowiedniki wykorzystywane w rolnictwie konwencjonalnym. Okazują się ponadto mniej skuteczne, co zmusza do aplikowania większych dawek[179]. Zerknijmy też do ulotki stosowanego w Polsce preparatu dla upraw organicznych o nazwie Miedzian Extra 350 SC, którego substancja czynna to tlenochlorek miedzi:

Działa szkodliwie przez drogi oddechowe. Działa drażniąco na oczy. Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą. Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne, może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym. Środek toksyczny dla pszczół (w dawkach powyżej 1,8 l/ha). Zabrania się stosowania środka w strefie bezpośredniej ochrony ujęć wody oraz na terenie uzdrowisk, otulin parków narodowych i rezerwatów[180].

Tymczasem slogany reklamowe żywności organicznej często głoszą, że w uprawach nie stosuje się w ogóle pestycydów. Z marketingowego punktu widzenia to zrozumiałe: badania unijnego Eurobarometru pokazują, że aż 78 procent Polaków (i średnio 72 procent Europejczyków) obawia się „pozostałości sztucznych pestycydów na owocach, warzywach lub zbożach”. Nastroje te są w dużym stopniu pokłosiem sytuacji z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, kiedy w rolnictwie masowo i dość niefrasobliwie stosowano nawozy sztuczne oraz środki ochrony roślin. Lęk przed owadobójczym DDT, który miał rzekomo doprowadzić świat do ekologicznej apokalipsy, zrodził zjawisko nazywane chemiofobią. To irracjonalny strach przed wszelkimi substancjami chemicznymi stworzonymi przez człowieka.

Czy te lęki sprzed pół wieku nadal są zasadne? Od czasów DDT sytuacja bardzo się zmieniła. Powstały państwowe, jak również ponadnarodowe instytucje dbające o ochronę środowiska i monitorujące stosowanie w rolnictwie środków ochrony roślin. Zmienił się też wytwarzający je przemysł, obecnie zmuszony przywiązywać ogromną wagę do kwestii ochrony przyrody i toksyczności pestycydów. Z tego powodu sporo starych i niebezpiecznych substancji wycofano z użycia. Rolnicza chemia dziś różni się zdecydowanie na korzyść od tej sprzed dekad.

Żywność w USA i w Unii jest również dość dokładnie monitorowana pod kątem obecności środków ochrony roślin. I okazuje się bezpieczna. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności publikuje co kilka lat raport poświęcony obecności pestycydów w jedzeniu. Pod lupę brane jest około osiemdziesięciu tysięcy próbek pochodzących z dwudziestu dziewięciu krajów Europy. Okazuje się, że wątpliwości ekspertów wzbudza poziom pestycydów jedynie w mniej niż pół procent badanej żywności. Ale nawet spożywanie takiego jedzenia nie stanowi większego ryzyka zdrowotnego dla konsumentów.

Certyfikowane produkty organiczne nie dają też żadnej gwarancji, że oznaczona nimi żywność jest zdrowsza niż konwencjonalna. To tylko dowód uprawiania czegoś zgodnie z zasadami rolnictwa organicznego. Choć producenci tego typu żywności chętnie cytują niektóre wybrane przez siebie publikacje naukowe mające dowodzić, że warzywa, owoce, zboża czy mleko z gospodarstw organicznych zawierają między innymi więcej witaminy C, beta-karotenu czy polifenoli (substancji o przypuszczalnym działaniu przeciwnowotworowym). Czy dane te są rzetelne?

Naukowcy przeprowadzili w ciągu ostatniej dekady kilka bardzo dokładnych analiz całej dostępnej literatury poświęconej tej kwestii. W 2012 roku głośno było o pracy uczonych z Uniwersytetu Stanforda[181], którzy wzięli pod lupę dane pochodzące z dwustu trzydziestu siedmiu publikacji (bo tylko tyle spełniało kryteria rzetelnych badań) porównujących skład produktów organicznych i konwencjonalnych oraz analizujących wpływ tych pierwszych na zdrowie ludzi. Podstawowy wniosek płynący z tej analizy: z punktu widzenia zdrowia konsumenta żywność organiczna i konwencjonalna się nie różnią.

Podobna praca przeglądowa powstała też kilka lat wcześniej na zlecenie brytyjskiej Agencji ds. Norm Żywności[182]. Jej autorzy przeanalizowali dane ze stu sześćdziesięciu dwóch artykułów naukowych (najstarszy pochodził z 1958 roku), w których znalazło się ponad trzy i pół tysiąca porównań różnych parametrów żywności organicznej i konwencjonalnej. Pod względem zawartości piętnastu składników odżywczych, takich jak witamina C, beta-karoten czy wapń, oba rodzaje żywności się nie różniły. Jeśli zaś jakieś odmienności się pojawiały, to nie miały znaczenia dla zdrowia człowieka.

Można także w tym kontekście przywołać raport Amerykańskiej Akademii Pediatrii z 2012 roku, który wprawdzie zauważa, iż ekologiczna żywność zawiera mniej śladowych ilości syntetycznych pestycydów, nie ma wszak naukowych dowodów, by jej spożywanie dawało jakieś zdrowotne korzyści. Najważniejsza jest bowiem odpowiednia dieta, czyli bogata w warzywa oraz owoce, i wszystko jedno, czy są one organiczne czy konwencjonalne – podsumowali amerykańscy pediatrzy.

Niemniej rok później do kontrataku przystąpili zwolennicy żywności organicznej. W jednym z czasopism naukowych[183] pojawił się artykuł, którego autorzy twierdzili, że mleko w USA pochodzące z gospodarstw ekologicznych cechuje się znacznie „zdrowszą” proporcją nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6, bo tych pierwszych zawiera więcej. Z czego to wynikało? Organizmy ssaków same nie produkują ważnych dla zdrowia nienasyconych kwasów tłuszczowych, tylko muszą je pozyskiwać z jedzenia. Krowy robią to z karmy, którą stanowi trawa, siano lub pasze oparte głównie na soi. Jako źródło nienasyconych kwasów tłuszczowych pastwiska są najlepsze, a ponieważ zgodnie z zasadami rolnictwa organicznego bydło powinno spędzać na nich sporo czasu, stąd bierze się trochę większa zawartość między innymi kwasów omega-3 w mleku. Ale to oznacza, iż także mleko od krów wypasanych na łąkach w gospodarstwach konwencjonalnych posiada podobną charakterystykę. Ponadto żadne mleko nie jest dobrym źródłem kwasów omega-3, bo w zawartym w nim tłuszczu jest ich jedynie kilka procent. Dodatkowo całą sprawę komplikuje fakt, że „omega-3” to tylko ogólna nazwa dla różnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Jedne są ważniejsze z punktu widzenia zdrowia człowieka (przede wszystkim zapobiegania chorobom układu krążenia), inne mniej istotne. Dlatego ryby, na przykład łosoś, zawierają wielokrotnie więcej tych „lepszych” kwasów omega-3.

To wszystko warto uzupełnić jeszcze jedną istotną informacją: autorzy innych publikacji naukowych[184] na temat amerykańskiego mleka otrzymali odmienne wyniki: konwencjonalne i organiczne było bardzo podobne, między innymi pod względem zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Ale nie minął kolejny rok, gdy w czasopiśmie „British Journal of Nutrition” ukazała się praca dowodząca przewagi organicznych warzyw, owoców i zbóż nad konwencjonalnymi, przede wszystkim pod względem zawartości roślinnych przeciwutleniaczy (związków polifenolowych), czyli substancji chemicznych mogących (bo wcale nie jest to ostatecznie dowiedzione) mieć pozytywny wpływ na zdrowie człowieka, na przykład w profilaktyce nowotworów. Publikacja ta opierała się na analizie danych pochodzących z trzystu pięćdziesięciu czterech artykułów naukowych. A wśród kilkunastu jej autorów znalazło się pięcioro polskich badaczy, między innymi z warszawskiej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego[34].

W mediach często przedstawiano tę pracę jako dowód, że żywność organiczna jest – wbrew wspomnianym słynnym badaniom stanfordzkim z 2012 roku – lepsza z punktu widzenia zdrowia człowieka. Jednak wielu ekspertów pozostało bardzo sceptycznych wobec takich twierdzeń. Na przykład profesor Richard Mithen, kierownik Programu Zdrowie i Żywność w brytyjskim Instytucie Badań nad Żywnością, nadal uważa[185], że nie ma żadnych dowodów, by wykazane w owym artykule różnice zawartości niektórych roślinnych przeciwutleniaczy miały jakieś (złe lub dobre) konsekwencje dla zdrowia publicznego. Ponadto autorzy publikacji nie zauważyli, co zawarte jest w uzyskanych przez nich samych wynikach badań: że produkty ekologiczne zawierają mniej błonnika, również mogącego mieć znaczenie dla zdrowia z punktu widzenia profilaktyki nowotworów jelita grubego.

Z kolei profesor Tom Sanders z King’s College London podsumował swoje zastrzeżenia następująco: „Ta praca nie zmieniła mojej opinii: nie istnieją jakiekolwiek istotne różnice pod względem zawartości substancji odżywczych pomiędzy roślinami organicznymi i konwencjonalnymi”[186]. A doktor Alan Dangour, wykładowca w Londyńskiej Szkole Higieny i Medycyny Tropikalnej, zauważył[187], iż do swojej analizy autorzy artykułu włączyli badania o różnej jakości i sami przyznają, że rodzi to obawy co do rzetelności uzyskanych przez nich rezultatów.

Kolejną salwę w obronie żywności organicznej oddano w 2016 roku w tym samym czasopiśmie „British Journal of Nutrition”. Zbliżony osobowo zespół naukowców (część nazwisk, zwłaszcza polskich współautorów, się powtarza) przekonywał w dwóch artykułach już nie tylko o wyższości organicznego mleka (przede wszystkim krowiego; do analizy wzięto dane ze stu dziewięćdziesięciu sześciu publikacji naukowych), ale również mięsa pochodzącego od różnych zwierząt gospodarskich (na podstawie danych z sześćdziesięciu siedmiu specjalistycznych artykułów)[188]. Twierdzenia te szeroko rozreklamowano w światowych mediach jako dowód prozdrowotności organicznych produktów. W Polsce pisała o tym między innymi „Gazeta Wyborcza” w tekście Ekożywność jednak lepsza?, cytując jedną ze współautorek pracy. Przekonywała ona, że wyniki badań wskazują na istnienie dużych różnic, zwłaszcza pod względem zawartości kwasów tłuszczowych, a także niektórych składników mineralnych i przeciwutleniaczy[189].

Kto zatem w tym sporze jest bliższy prawdy: naukowcy z Uniwersytetu Stanforda czy autorzy tych późniejszych publikacji? Odpowiedź na to pytanie może już dać sama lektura obydwu artykułów w „British Journal of Nutrition”. Ich autorzy komentują uzyskane przez siebie wyniki, szczególnie te dotyczące mięsa, nieporównanie ostrożniej niż w mediach. Przyznają między innymi, że nie wiadomo, jaki realny wpływ na zdrowie ludzi mogą mieć różnice w zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych w mięsie lub mleku.

Ponadto potwierdzają, że mleko czy sery nie są ważnym źródłem witaminy E oraz żelaza, a tym samym fakt, iż produkty ekologiczne mogą czasami zawierać ich trochę więcej, nie ma aż takiego znaczenia dla konsumentów. Piszą również między innymi o mniejszej zawartości selenu (istotnego dla zdrowia mikroelementu) oraz jodu w nabiałowych produktach organicznych.

Autorzy publikacji w „British Journal of Nutrition” przyznają również, że problem składu produktów organicznych czy konwencjonalnych wymaga wielu dalszych badań, a te, które wzięli pod uwagę, sporządzając swoją analizę, mogą być w dużym stopniu obarczone tak zwanym efektem szuflady. Polega on na tym, że czasopisma naukowe wolą przyjmować do druku artykuły potwierdzające jakąś ciekawą hipotezę. I dlatego wyniki niewykazujące różnic pomiędzy produktami organicznymi a konwencjonalnymi mogły częściej nie być publikowane, czyli lądować w owej „szufladzie”.

Co zatem tak naprawdę ustaliła międzynarodowa grupa naukowców? Potwierdziła już wcześniej znany efekt: jeśli zwierzęta gospodarskie, na przykład krowy, jedzą więcej trawy niż pasz (opartych głównie na soi), to w ich mleku i mięsie znajdzie się między innymi trochę więcej nienasyconych kwasów omega-3. Czy fakt ten jest istotny dla zdrowia konsumentów? Bardzo wątpliwe. Czy kupując mięso lub mleko organiczne, mamy gwarancję nieco większej zawartości kwasów omega-3 i niektórych innych składników (między innymi żelaza)? Nie. Bo w niektórych regionach Europy (południowa Walia, Kreta) wołowina lub baranina z gospodarstw konwencjonalnych zawierała więcej omega-3 niż ta z ekologicznych.

Dodam również, że jednym ze współautorów wszystkich czterech publikacji sugerujących istnienie różnic pomiędzy żywnością organiczną a konwencjonalną jest opisany już przeze mnie Charles Benbrook – człowiek opłacany przez przemysł organiczny i gotowy pisać na zlecenie prace naukowe pod z góry ustaloną tezę.

Niech za puentę wątku o prozdrowotności produktów organicznych posłuży decyzja podjęta przez Organ ds. Standardów Reklamowania. To instytucja czuwająca nad rzetelnością reklam w Wielkiej Brytanii. Już jakiś czas temu zabroniła ona Soil Association używania w reklamówkach stwierdzeń, jakoby żywność organiczna była zdrowsza czy lepiej smakowała od konwencjonalnej.

Ale w rolnictwie organicznym nie o skład żywności przede wszystkim chodzi. Jednym z głównych jego celów było przecież zmniejszenie negatywnego wpływu uprawy ziemi czy chowu zwierząt na środowisko naturalne. Otóż najsłabszym punktem rolnictwa organicznego okazują się plony, średnio o około 20–25 procent mniejsze w porównaniu z uprawami konwencjonalnymi[190]. Oznacza to, że do wyprodukowania tej samej ilości na przykład zbóż potrzeba sporo więcej ziemi uprawnej, która staje się coraz cenniejszym światowym zasobem. Rząd Danii w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozważał nawet całkowite przestawienie rolnictwa na organiczne, lecz po otrzymaniu analiz ekspertów zrezygnował z tego pomysłu.

Rolnictwo organiczne chwali się tym, że używa mniej pestycydów. Ale pestycydy nie są dziś największym problemem, jeśli chodzi o negatywny wpływ rolnictwa na przyrodę. Naukowcy w tym kontekście wymieniają natomiast zużycie wody i irygację, przedostawanie się do zbiorników wodnych azotu i fosforu pochodzących z nawozów (zarówno sztucznych, jak i naturalnych), emisję gazów cieplarnianych oraz wycinanie lasów, by uzyskać nowe tereny pod uprawy. I jeśli weźmie się te czynniki pod uwagę, rolnictwo organiczne wcale nie wypada lepiej niż konwencjonalne.

Takie wnioski płyną między innymi z analizy opublikowanej w 2016 roku przez ekspertów szwedzkiej Agencji ds. Żywności[191]. Cztery lata wcześniej do podobnych konkluzji doszli naukowcy z uniwersytetów w Cambridge i Oksfordzie[192]. Rolnictwo nie powinno zatem opierać się na tych czy innych sztywnych założeniach, lecz integrować najkorzystniejsze dla farmerów i środowiska naturalnego sposoby uprawy ziemi czy chowu zwierząt, dodatkowo dostosowane do lokalnych warunków. Włącznie z wykorzystaniem osiągnięć nowoczesnej biotechnologii. „Rolnictwo organiczne było początkowo ideologią – napisał na łamach „Nature” profesor Anthony Trewavas, ceniony badacz roślin z Uniwersytetu w Edynburgu[193] – ale współczesne globalne problemy, takie jak zmiany klimatu i wzrost ludzkiej populacji, wymagają pragmatyzmu i elastyczności w kwestii rolnictwa, a nie ideologii”.

Niemniej producenci organiczni nie bardzo chcą zmienić swoje podejście. Mity „naturalności”, „nieużywania pestycydów”, „bycia przyjaznym dla środowiska” okazały się na tyle atrakcyjne dla zamożnych mieszkańców miast w krajach Zachodu, że przyciągnęły spore pieniądze. Dlatego „The New York Times” pisał kilka lat temu[194] o narodzinach w USA Wielkiego Biznesu Organicznego (Big Organic), czyli czegoś podobnego do Big Pharmy (Wielkiego Przemysłu Farmaceutycznego). W uprawy i produkcję organicznej żywności zainwestowały bowiem wielkie koncerny, takie jak Kellogg’s, Pepsico, Heinz, Coca-Cola czy Kraft. Oczywiście występują one pod nazwami firm organicznych, które sukcesywnie wykupywały. Sam Heinz przejął ich dziewiętnaście.

Co ciekawe, nie zmieniło to w ogóle postrzegania żywności organicznej, nadal otoczonej romantyczną aurą drobnych, lokalnych, przyjaznych środowisku farmerów. Na której antypodach znajduje się ta produkowana przez rolnictwo wykorzystujące między innymi nowoczesną biotechnologię. Dlatego wielki biznes spod znaku „organiczności” nie przestanie wspierać walki z roślinami GMO. Przynajmniej dopóty, dopóki będzie to opłacalne. A na razie nic nie wskazuje, by miało się coś w tej kwestii zmienić.

ROZDZIAŁ 9

w którym zawiązuje się globalny pszeniczny spisek wymierzony w ludzkość

Gluten, bardzo modne dziś słowo, będzie bohaterem niniejszego rozdziału. Dlaczego akurat w książce poświęconej w dużej części GMO chcę dać mu tyle miejsca? Z co najmniej dwóch powodów. Po pierwsze, dziś gluten, a raczej jego brak w różnych produktach żywnościowych, atakuje w dużych miastach (również w Polsce, na przykład w Warszawie) z wielu restauracyjnych czy kawiarnianych stojaków reklamowych (na przykład „Chleb bez mąki” lub „Ciastka bez glutenu”). Bezglutenową dietę odmieniają też przez wszystkie przypadki liczni celebryci. Mamy do czynienia z globalną modą dotyczącą żywności, warto zatem przyjrzeć się jej źródłom, a przede wszystkim zasadności. Po drugie, jeszcze do niedawna nikt nie twierdził, że skutki modyfikacji genetycznych zbóż dokonanych za pomocą starych technik (takich jak krzyżówki) miałyby być niebezpieczne dla zdrowia. A tak właśnie uważa człowiek, który rozpętał antyglutenową histerię.

Ale czym w ogóle jest gluten? To w uproszczeniu mieszanina dwóch roślinnych białek – gluteniny i gliadyny – występujących w niektórych zbożach, między innymi w pszenicy, jęczmieniu lub życie. Właśnie dzięki nim pieczywo jest miękkie w środku, a makaron sprężysty. Gluten bowiem wraz z wodą nadaje ciastu ciągliwą konsystencję, dzięki czemu uwięzione zostają pęcherzyki dwutlenku węgla (jeśli doda się do mąki i wody na przykład drożdży), co z kolei daje efekt rośnięcia.

Niestety nie wszyscy mogą cieszyć się smakiem pszennych bagietek czy makaronów. Gluten u około jednego procenta ludzi wywołuje poważną chorobę autoimmunologiczną nazywaną celiakią. Przypuszcza się również, że znacznie lżejsze formy nadwrażliwości na gluten mogą występować u 5–10 procent ludzi (wielu z nich nie zdaje sobie nawet z tego sprawy). Mimo to jedzenie bezglutenowe robi zawrotną karierę wśród osób niemających żadnych problemów zdrowotnych związanych z tymi roślinnymi białkami, a zwłaszcza wśród wykształconych mieszkańców dużych miast, chłonących jak gąbka niemal każdą nową jedzeniową modę.

Pod koniec 2012 roku amerykański tygodnik „Time” uznał dietę bezglutenową za jeden z dziesięciu najpopularniejszych trendów żywieniowych. Między innymi dlatego, że światowi celebryci jedni po drugich zaczęli publicznie wyznawać, iż porzucają gluten, a zatem głównie produkty oparte na pszenicy (gdyż to ona dominuje na świecie wśród uprawianych zbóż, dostarczając ludziom 20 procent kalorii i stanowiąc podstawowy składnik pieczywa, słodyczy, przekąsek, pizzy czy makaronów). Badania opinii publicznej w USA pokazywały, że jedna trzecia ankietowanych osób chciałaby przejść na dietę bezglutenową.

Szukając źródeł glutenowej paniki, musimy cofnąć się do 2011 roku i do wydanej wówczas w Stanach Zjednoczonych książki Wheat Belly, czyli „Pszeniczny brzuch”, autorstwa Williama R. Davisa, która szybko wskoczyła na pozycję numer jeden list amerykańskich bestsellerów (jej polskie tłumaczenie nosi tytuł Dieta bez pszenicy[195]).

Można w niej przeczytać, że zarówno gluten, stanowiący 80 procent białek zawartych w ziarnach pszenicy, jak i inne składniki tego zboża rzekomo spowodowały żywieniową katastrofę w USA i w innych krajach. Pszenica miałaby być winna epidemii otyłości, cukrzycy, autyzmu, ADHD, trądziku, a nawet schizofrenii. Davis przekonuje, że zboże to

sięga praktycznie do każdego narządu organizmu: od jelit, wątroby, serca i tarczycy, aż po mózg. Prawdę mówiąc, nie ma narządu, na który nie mogłaby wpływać w jakiś potencjalnie szkodliwy sposób […]. Kiedy w samolocie nie możesz się ruszyć, bo miażdży cię 130-kilogramowy pasażer siedzący na sąsiednim fotelu, winę za to ponosi pszenica[196].

Dlaczego zatem tak ją uwielbiamy? Bo uzależnia – odpowiada Davis. Podczas trawienia pszenicy tworzą się morfinopodobne związki, posiadające zdolność wiązania się w mózgu z receptorami opioidowymi. I pobudzają układ nagrody – stąd jedzenie pszenicznych produktów wywołuje stan lekkiej euforii. A kiedy pszenica nie zostanie dostarczona organizmowi, to 30 procent ludzi (Davis nie podaje żadnego źródła tych danych) doznaje zdecydowanie przykrych objawów narkotycznego głodu. I pałaszuje kolejną bagietkę, paczkę paluszków lub porcję spaghetti. „Tak jak przemysł tytoniowy wytworzył i utrzymał swój rynek dzięki uzależniającym właściwościom papierosów, tak samo spożywana pszenica sprawia, że głodny konsument jest bezradny”[197] – pisze Davis. Niebezpieczna może więc być nawet hostia pobłogosławiona przez papieża, bo „święta czy nie – to wciąż jest pszenica”. Według Amerykanina wystarczy zatem wyrzucić z jadłospisu produkty oparte na tym zbożu, byśmy stali się „szczuplejsi, pełniejsi energii, myślący jaśniej. Ludźmi o zdrowszych jelitach, stawach i płucach”[198].

Davis uważa, że pszenica została zmieniona w uzależniającą truciznę, gdy na skutek krzyżówek i mutagenezy w ciągu ostatniego półwiecza ogromnie zmodyfikowaliśmy DNA tego zboża. Przykładem tego mogą być dające wysoki plon odmiany o krótkim kłosie uzyskane w czasach zielonej rewolucji. Z tego powodu stare gatunki pszenicy, które dają niskie plony i dawno już odeszły w niemal całkowite zapomnienie – przede wszystkim samopsza i płaskurka, jak również orkisz – są znacznie mniej szkodliwe dla zdrowia niż powszechnie dziś uprawiane odmiany pszenicy zwyczajnej.

Przerażające, prawda? Tylko czy autor Diety bez pszenicy ma mocne dowody na poparcie swoich tez? Zacznijmy od tego, że William Davis pracuje wyłącznie jako lekarz kardiolog w swojej prywatnej praktyce. Nie jest zatem specjalistą ani od żywienia, ani od genetyki roślin, toksykologii czy epidemiologii. Nie może się również pochwalić żadną publikacją naukową, w której zaprezentowałby wyniki swoich badań czy analiz. Opiera się więc wyłącznie na pracach innych naukowców lub na własnych obserwacjach i interpretacjach.

Przykładem może być fragment książki, w którym opisuje przeprowadzony przez siebie eksperyment. Otóż pewnego dnia upiekł w domu chleb z mąki z ziaren samopszy oraz drugi z pszenicy, a następnie zjadł po kawałku. Spożycie tego drugiego pieczywa wywołało u Davisa między innymi wzrost poziomu cukru we krwi, nudności utrzymujące się przez trzydzieści sześć godzin, skurcze żołądka, zaburzenia snu i problemy z koncentracją. Na końcu bardzo długiego opisu Davis lakonicznie przyznaje: „mojego osobistego doświadczenia nie można uznać za próbę kliniczną. Lecz nasuwa ono pytanie o to, czym różni się starożytna pszenica sprzed dziesięciu tysięcy lat i bez genetycznej interwencji człowieka od współczesnej wersji tego zboża?”[199].

No właśnie, do odpowiedzi na to pytanie potrzeba specjalistycznej wiedzy i wielu porządnie przeprowadzonych badań. Co zatem sądzą fachowcy o treści Diety bez pszenicy? Wypowiedziała się na ten temat obszernie profesor Julie Jones[200], specjalistka od żywienia z Uniwersytetu Saint Catherine i doradca naukowy Food and Drug Administration, amerykańskiej agencji federalnej odpowiedzialnej między innymi za bezpieczeństwo żywności. W Europie zaś książce Davisa przyjrzeli się naukowcy z Uniwersytetu Maastricht i Instytutu Badawczego Rothamsted. Ich artykuł Czy pszenica rzeczywiście szkodzi zdrowiu i powoduje otyłość? ukazał się w czasopiśmie naukowym „Journal of Cereal Science” w 2013 roku.

Z publikacji tych wynika, że Davis straszy czytelników tezami niepopartymi rzetelnymi dowodami. Dodatkowo popełnia poważne błędy merytoryczne. Oto kilka przykładów zarzutów wobec książki Davisa. Dziś na świecie uprawia się co najmniej dwadzieścia pięć tysięcy genetycznie różniących się między sobą odmian pszenicy, które dostosowane są do lokalnych warunków klimatycznych i glebowych. Proporcje białek tworzących w nich gluten nie zależą jednak tylko od genów, ale bardziej od wpływów środowiska, czyli między innymi od dostępności składników odżywczych w glebie, takich jak azot. Dlatego trudno mówić o „specyficznym wśród zbóż glutenie”, występującym we współczesnych odmianach pszenicy. Tym bardziej że nie zawierają one – w porównaniu ze „starą pszenicą”, taką jak samopsza czy płaskurka – jakichś nowych składników negatywnie wpływających na zdrowie człowieka. Sprawdzono to bardzo dokładnie, porównując geny i białka różnych gatunków oraz odmian.

Davis pisze o pladze otyłości w Ameryce spowodowanej przez pszenicę. Tymczasem w innych krajach, między innymi w Turcji, gdzie właśnie to zboże stanowi podstawowe źródło kalorii, nie odnotowano podobnej epidemii jak w USA. Liczne badania naukowe wskazują również, że pszeniczne produkty pełnoziarniste raczej mogą zmniejszać ryzyko cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia, pewnych typów nowotworów oraz pełnią pozytywną funkcję w dietach mających obniżyć wagę ciała.

Davis na poparcie swojej tezy przytacza fakt, że większe spożycie pszenicy w USA współwystępuje w czasie z rosnącą liczbą przypadków otyłości. Ale to tylko korelacja, a nie udowodniony związek przyczynowo-skutkowy. Równie dobrze można powiązać wzrost liczby Amerykanów z dużą nadwagą ze zwiększaniem się sprzedaży butów sportowych czy średnią prędkością zwycięzców wyścigu kolarskiego Tour de France. Oczywiście korelacja może być sygnałem, że jest jakiś związek przyczynowo-skutkowy, jednak to wymaga zbadania i udowodnienia.

A co z uzależniającym działaniem współczesnych odmian pszenicy? Miałaby za to odpowiadać gliadyna – białko wchodzące w skład glutenu – która po częściowym strawieniu (a dokładnie mówiąc, powstały w tym procesie peptyd, gliadomorfina) działa jak narkotyk, przyłączając się do receptorów opioidowych w mózgu. Tyle że gliadyna jest obecna we wszystkich odmianach pszenicy, a w tych starszych znajduje się jej nawet więcej. Poza tym badania wykazały, że gliadomorfina powstała z pszenicznego glutenu nie jest w stanie przedostać się z jelit do krwiobiegu i tą drogą dotrzeć do mózgu.

Autor Diety bez pszenicy twierdzi również, że pszenny chleb (biały, ale i pełnoziarnisty) bardzo podnosi poziom glukozy we krwi (chodzi o tak zwany indeks glikemiczny). Nie wspomina jednak, że po spożyciu analogicznej ilości ziemniaków czy białego ryżu wzrasta on jeszcze bardziej. Davis podaje też w swojej książce błędne wartości indeksu glikemicznego: zaniżone dla białego cukru i zawyżone dla chleba. W ten sposób próbuje dowieść, że pszenica pod tym względem jest nawet gorsza niż cukier.

Konfrontacji z faktami nie wytrzymują również tezy o związkach pszenicy z ADHD, autyzmem czy schizofrenią. Aczkolwiek tu w sukurs przychodzi Davisowi autor innej książki, wydanej w 2013 roku w USA i zatytułowanej Grain Brain. The Surprising Truth about Wheat, Carbs and Sugar – Your Brain’s Silent Killers! (co można przetłumaczyć jako „Ziarno z mózgu. Zadziwiająca prawda o pszenicy, węglowodanach i cukrze – cichych mordercach twojego mózgu”). Ta publikacja także stała się bestsellerem i przyczyniła się do rozkręcenia glutenowej histerii. Jej autor David Perlmutter obwinia gluten i węglowodany – nie tylko te zawarte w pszenicy, lecz również w innych zbożach i owocach – o powodowanie między innymi demencji, chronicznych bólów głowy, ADHD, zaburzeń lękowych i depresji. Perlmutter pracuje jako neurolog we własnej przychodni na Florydzie, gdzie promuje alternatywne metody leczenia. Wydał też kilka publikacji naukowych, aczkolwiek nie dotyczą one tematyki poruszanej w książce Grain Brain.

Tezom Perlmuttera dokładnie przyjrzał się James Hamblin, dziennikarz „The Atlantic”, który rozmawiał z samym autorem i z kilkoma specjalistami[201]. Znany w USA epidemiolog profesor David Katz z Centrum Badań nad Zapobieganiem Chorobom Yale-Griffin tak skomentował dzieło Perlmuttera: autor ma absolutną rację, że jemy za dużo cukru i białego pieczywa. Natomiast cała reszta została przez niego zmyślona na potrzeby straszących ludzi hipotez. Nie jest to właściwy sposób uprawiania nauki. „Ta książka została wypełniona masą bzdur” – podsumował Katz.

Dziennikarz „The Atlantic” chyba bardzo trafnie diagnozuje w swoim tekście, dlaczego publikacje Davisa i Perlmuttera – mimo iż mijają się z faktami – cieszą się takim powodzeniem. Ich formuła sprowadza się do napisania czytelnikom: to nie wasza wina, że się objadacie, macie nadwagę i problemy ze zdrowiem. Podsunięto wam niewinnie wyglądającą i smakowitą truciznę. Następnie należy oskarżyć rząd i przemysł (spożywczy albo farmaceutyczny) o spisek. Włączyć do niego establishment medyczny, który dla zysków ukrywa prawdę przed społeczeństwem. Tę, do której samemu się dotarło i ma się odwagę ją głosić. O spisku nie trzeba wypowiadać się wprost i konkretnie, wystarczy go zasugerować, resztę ludzie sami sobie dopowiedzą.

I dokładnie według tej recepty postępuje autor Diety bez pszenicy, pisząc między innymi:

Czy mogło być tak, że grupa bardzo wpływowych osób spotkała się gdzieś potajemnie w 1955 roku, nakreśliła nikczemny plan masowej produkcji wysokowydajnej i taniej pszenicy karłowatej, ukartowała rozpowszechnianie zaaprobowanego przez rząd zalecenia, aby spożywać „zdrowe produkty pełnoziarniste”, i zapoczątkowała „Wielkie Żarcie”, które pozwoliło jej sprzedawać przetworzone produkty pszenne za setki miliardów dolarów? […] Brzmi to absurdalnie, a jednak w pewnym sensie tak się stało[202].

Jednak same sugestie spisków mogą nie wystarczyć. Dlatego warto dorzucić do nich – mówi dalej owa formuła – jakieś badania naukowe. Oczywiście odpowiednio wyselekcjonowane – wymienić te, które zdają się wspierać własne tezy, nawet jeśli ich wyniki są wątpliwe i niepotwierdzone innymi publikacjami. Pomijać zaś wszystko to, co im przeczy. A jeśli nie da się zignorować jakichś badań, należy zasugerować nieuczciwość ich autorów: że siedzą w kieszeni koncernów. No i najważniejsze: podawać proste rozwiązanie wielu problemów czytelników. Na przykład: odstawcie gluten, a będziecie szczupli, mądrzy i zdrowi.

Intrygującą analizę glutenowej histerii (i nie tylko) przedstawił doktor Alan Levinovitz w swojej książce Glutenowe kłamstwo. I inne mity o tym, co jemy[203]. Jest on religioznawcą z amerykańskiego Uniwersytetu Jamesa Madisona, więc popatrzył na to zjawisko z bardzo interesującej perspektywy, opierając się jednocześnie na opiniach ekspertów w dziedzinie medycyny, dietetyki, toksykologii czy epidemiologii.

Levinovitz uważa, że wiele naszych obaw i mód dietetycznych przypomina nakazy religijne i nie jest niczym nowym. Na poparcie tej tezy podaje między innymi przykład sprzed dwóch tysięcy lat, gdy chińska cywilizacja opierała się na tak zwanych pięciu zbożach: dwóch gatunkach prosa, konopiach, ryżu i fasoli. Ze względu na swoje znaczenie były one porównywane do religijnych bóstw. Ale w pewnym momencie garstka mistyków, a konkretnie twórców taoizmu, zaczęła oskarżać święte zboża o „gnicie i zanieczyszczanie organów wewnętrznych”, co miało prowadzić do chorób i śmierci. Wyeliminowanie tych roślin z diety przedstawiano także jako ucieczkę przed zgubną nowoczesnością.

Dziś również można spotkać wyznawców spożywania tylko dawnych gatunków zbóż (w tym pszenicy) albo paleodiet (jedzmy jak jaskiniowcy). A słownictwo związane z odżywianiem pełne jest określeń moralnych i religijnych. Jak pisze Levinovitz, żywność bowiem okazuje się naturalna bądź sztuczna, dobra lub zła. Zła żywność może zaszkodzić, ale jest kusząco smaczna i sprawia „grzeszną” przyjemność. Z kolei dobra żywność jest jednolita, prawdziwa i czysta. Ponadto musi być naturalna, bo przetwarzana jest niedobra. Takie hasła – według Levinovitza – bardziej pasują do zakonnych traktatów i rozpraw filozoficznych aniżeli do dyskusji naukowych[204].

Jak to możliwe, że w XXI wieku w sprawach żywienia nadal panuje myślenie mityczno-religijne? O racjonalną alternatywę czasami trudno – twierdzi autor Glutenowego kłamstwa. Chyba żadna dziedzina medycyny nie jest tak niewdzięczna i skomplikowana jak dietetyka, a jej złożoność znajduje wyraz w niekończących się sporach o to, co i w jakich ilościach powinniśmy jeść. Często badania opierają się na mało wiarygodnych danych, które gromadzą i opisują sami ich uczestnicy w ankietach – ile czego jedli i pili, czy wykonywali ćwiczenia fizyczne i jak długo, jak się czuli etc. Co oczywiście nie znaczy, że nie da się w ogóle odpowiedzieć na przykład na pytanie, czy jakieś substancje są toksyczne (choć nie zawsze ta odpowiedź brzmi równie jasno jak konstatacja, że palenie znacznie zwiększa ryzyko zachorowania na raka płuc). Nauka ma zatem kłopot z wniesieniem „kaganka oświaty”. A gdy rozum śpi, budzą się demony, których w tematyce żywności objawiły się całe zastępy.

Przykładem wcześniejszym niż gluten jest historia z lat sześćdziesiątych XX wieku, gdy anatemą obłożono glutaminian sodu, a jego zła sława trwa do dziś. Substancję tę po raz pierwszy wyizolował z wodorostów w 1908 roku japoński naukowiec profesor Kikunae Ikeda. Od tamtego czasu stała się powszechnie stosowaną przyprawą w kuchniach dalekowschodnich, dzięki którym dotarła do Europy i Ameryki. Odpowiada ona za piąty smak wyczuwany przez człowieka: umami.

W 1968 roku jedno z czasopism naukowych opublikowało list amerykańskiego lekarza chińskiego pochodzenia[205], który twierdził, że po spożyciu potraw kuchni chińskiej zawsze czuje odrętwienie, osłabienie i kołatanie serca. Tak narodził się popularny mit „syndromu chińskiej restauracji”. A głównym oskarżonym stał się glutaminian sodu, czyli dodatek do żywności o symbolu E621. Już rok później koncerny spożywcze ogłosiły, że pod presją społeczną wycofują E621 z produktów dla dzieci. Rzecznicy prasowi owych firm – jak pisze Levinovitz – nawoływali do rozwagi i spokoju, co tylko budziło podejrzenia, że starają się zatuszować jakiś poważny problem[206]. Tymczasem mieli całkowitą rację, gdyż badania dowiodły bezpodstawności paniki, a zdecydowana większość negatywnych reakcji miała podłoże psychologiczne.

Nie przeszkodziło to jednak różnym ludziom dalej oskarżać glutaminian sodu o niszczenie zdrowia. W 1988 roku George R. Schwartz, lekarz medycyny ratunkowej (co ciekawe, w 2006 roku stracił prawo wykonywania zawodu za nielegalne wystawianie recept), wydał poczytną książkę, w której powiązał E621 z ADHD, AIDS, astmą, biegunką, stwardnieniem zanikowym bocznym, chorobami: Alzheimera, Parkinsona, refluksową przełyku, pląsawicą Huntingtona, nadciśnieniem tętniczym, nadpobudliwością, nowotworami, otyłością i zespołem napięcia przedmiesiączkowego. Osiem lat później inny lekarz, neurochirurg Russell Blaylock, we własnej książce uzupełnił tę złowieszczą listę o autyzm. Schwartz opatrzył zaś to dzieło entuzjastyczną własną przedmową, uznając je za „przełomowe”. Tak jak dzisiaj gluten, kiedyś glutaminian sodu był dyżurnym kozłem ofiarnym – podsumowuje Levinovitz[207].

Podobna historia dotyczy popularnego słodzika – aspartamu. W 2005 roku Fundacja Ramazzini Onkologii i Nauk o Środowisku (European Ramazzini Foundation of Oncology and Environmental Sciences, ERF) ogłosiła na konferencji prasowej, że wyniki przeprowadzonych przez nią badań na szczurach wskazują na jego rakotwórczość. Nie zostały one jednak potwierdzone przez inne zespoły naukowców, a Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wytknął Włochom wiele poważnych błędów (między innymi zmuszanie gryzoni do spożywania ogromnych dawek aspartamu) oraz uznał, że odnotowane przypadki nowotworów wśród badanych szczurów nie miały żadnego związku ze słodzikiem[208]. Z kolei amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków wystąpiła do Fundacji Ramazzini o udostępnienie szczegółowych danych z badań, ale ich nie otrzymała[209]. W 2013 roku EFSA opublikowała wyniki analizy ponad sześciuset badań i doszła do tego samego wniosku – aspartam w zalecanych dawkach (do czterdziestu miligramów na kilogram masy ciała dziennie) jest nieszkodliwy[210]. Podobnego zdania są instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo żywności w ponad stu krajach[211]. Mimo to wokół aspartamu narosły lęki i teorie spiskowe – między innymi dlatego, że w 1985 roku produkującą słodzik firmę G. D. Searle kupił koncern… Monsanto. Ulegając panice, niektóre kraje próbowały nawet wprowadzić zakaz używania aspartamu, a sieci supermarketów wycofały go spośród składników produktów wytwarzanych pod własną marką. Wszystko to działo się pod wpływem spanikowanych grup konsumentów.

Alan Levinovitz podsumowuje swoją książkę stwierdzeniem, że wbrew sensacyjnym teoriom o spiskach prawda o tym, co jemy, jest mało sensacyjna. Nie istnieją bowiem żywieniowe demony ani cudowne lekarstwa. Nie istnieją: raj miniony, magiczne eliksiry ani jedynie słuszna dieta. „Prawdziwymi demonami są dietetyczni mesjasze i szerzyciele strachu, ponieważ zatruwają nas swoimi obawami […], a potem spieszą z poradami, aby zbawić nas od piekła, którego wizję sami wykreowali”[212].

ROZDZIAŁ 10

w którym ludzkość zostaje zaatakowana przez wirusa paniki

Zostałem kiedyś poproszony przez jedno z towarzystw medycznych o wygłoszenie wykładu na temat mediów i ruchów antyszczepionkowych. Podczas przygotowywania się do tego wystąpienia zauważyłem, że w wielu punktach antyszczepionkowa panika, która wybuchła pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku (choć niektórzy uważają, iż już dekadę wcześniej), bardzo przypomina historię narastania atmosfery strachu wokół GMO. Już po swoim wykładzie trafiłem na teksty, których autorzy mieli zbieżne z moimi przemyślenia.

Obydwa zjawiska napędzają podobne przekonania, przede wszystkim, że nauka jest groźna, bo poszła za daleko i przekracza akceptowalne granice. GMO narusza świętość natury, a szczepionki to groźna ingerencja w ludzkie ciało, w dodatku najczęściej małego i bezbronnego dziecka. Czyż nie powinno ono „naturalnie” nabyć odporności na choroby, a nie w drodze wstrzykiwania jakichś sporządzonych przez naukowców mikstur z dodaną do nich groźną chemią? – pytają antyszczepionkowcy.

W obydwu ruchach widać też prymat emocji, szczególnie lęku, nad racjonalną analizą faktów oraz bardzo silny komponent w postaci wiary w spiski kreowane przez wielkie koncerny. W przypadku GMO niszczą one rolnictwo i zatruwają żywność. Natomiast w obszarze szczepionek wmawiają ludziom, że ich preparaty – w rzeczywistości nieskuteczne – są niezbędne do ochrony przed chorobami. W obu przypadkach taka działalność ma więc znamiona wręcz ludobójstwa. Ponadto firmom biotechnologicznym, jak i farmaceutycznym stawiany jest ten sam zarzut: ich obszar działania znajduje się pod bardzo słabym nadzorem państwa, a na pasku chciwych i bezwzględnych koncernów idą lekarze i naukowcy. Nie można też wierzyć skorumpowanym dziennikarzom tradycyjnych mediów, więc aktywiści zakładają liczne strony internetowe z „alternatywnymi faktami” i są bardzo aktywni w sieci.

Obydwie grupy – anty-GMO i antyszczepionkowcy – są wręcz zafiksowane na pewnych konkretnych substancjach chemicznych, które mają status niemal symboliczny. Przeciwnicy biotechnologii rolniczej walczą z podstępną trucizną w postaci glifosatu (substancji chwastobójczej), a wrogowie szczepionek z rzekomo toksycznym tiomersalem, do niedawna stosowanym jako konserwant.

Charakteryzuje ich również podważanie konsensu naukowego. Nie przyjmują do wiadomości wyników rzetelnych badań, opinii prestiżowych gremiów naukowych czy instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo żywności i leków, za to energicznie kolportują zdyskredytowane publikacje, takie jak te autorstwa doktora Andrew Wakefielda (o którym więcej za chwilę) czy Gilles’a-Érica Séraliniego. Ponadto takie postaci jak ci dwaj panowie z czasem zyskują status bohaterów i wyroczni. Wśród antyszczepionkowców, podobnie jak wśród przeciwników rolniczej biotechnologii, znajdziemy także charyzmatycznych demagogów, którzy mimo braku odpowiednich kompetencji stają się autorytetami wypowiadającymi się na temat badań naukowych. Dlatego opowiem w tym rozdziale o pewnej amerykańskiej aktorce i modelce „Playboya”, która w kwestii szczepionek odegrała podobną rolę do jogina / tancerza Jeffreya Smitha w GMO. Poglądy antyszczepionkowe często też idą w parze z wrogością wobec żywności GMO. Wystarczy wejść na strony internetowe, aby się przekonać, jak niekiedy silne są to związki, czasami również formalne w postaci koalicji różnych organizacji. Na przykład w USA wspólnie z aktywistami antyszczepionkowymi działa Stowarzyszenie Konsumentów Żywności Organicznej. Organizacja ta to jedno z „dzieci” Jeremy’ego Rifkina, a kieruje nią jego bliski współpracownik Ronnie Cummins. Człowiek, który publicznie twierdzi, że szczepionki są niebezpieczne i dlatego nie zaszczepił swoich dzieci[213]. Do książki o GMO postanowiłem więc włączyć rozdział o ruchu antyszczepionkowym, jako drugim przykładzie współczesnej antynaukowej i bardzo niebezpiecznej ideologii, która działając na rzecz szczytnych celów, osiąga całkowicie sprzeczne z nimi rezultaty (broniąc zdrowia publicznego, w rzeczywistości staje się dla niego śmiertelnym zagrożeniem, tak jak ruchy anty-GMO, broniąc natury, przyczyniają się do jej niszczenia przez zacofane rolnictwo). Ponadto GMO i szczepionki mogą też mieć zupełnie bezpośredni związek – eksperymentalny lek przeciw gorączce krwotocznej Ebola powstał dzięki zmodyfikowanym genetycznie wirusom i tytoniowi[214].

To, jak groźne są skutki antyszczepionkowej propagandy, widać między innymi w Polsce. W ciągu ostatnich dwóch dekad wzrosła u nas kilkukrotnie liczba przypadków odmówienia zaszczepienia dziecka (mimo prawnego obowiązku i grożących za takie postępowanie grzywien): z 2,2 tysiąca w 2002 roku do ponad 23 tysięcy w 2016 roku[35]. To zaś oznacza, że za jakiś czas może żyć w Polsce kilkadziesiąt tysięcy nieuodpornionych osób, co z kolei grozi wybuchem epidemii. Zmniejsza się bowiem tak zwana odporność zbiorowiskowa, będąca zagadnieniem dość skomplikowanym, można je wszak streścić następująco: przy wystarczająco dużej liczbie osób zaszczepionych wirus czy bakteria nie jest w stanie rozprzestrzeniać się w danej populacji. Szczepionki chronią więc nie tylko bezpośrednio tych, którzy je otrzymali, ale pośrednio osoby z różnych powodów niemogące się zaszczepić lub u których taki preparat nie działa wystarczająco skutecznie (na przykład cierpiący na pewne przewlekłe choroby). Innymi słowy: ludzie zaszczepieni tworzą „ochronny kokon” wokół niezaszczepionych. Naukowcy szacują, że jeśli liczba tych pierwszych osób spadnie poniżej granicy 80–85 procent, wówczas odporność zbiorowiskowa słabnie. Na razie szczepionki obowiązkowe przyjmuje u nas 98 procent dzieci, co jest najwyższym wskaźnikiem w Europie. Ale z badań wynika, że około 10–12 procent rodziców jest przeciwnych szczepieniom. Więc gdyby nie prawny obowiązek, liczba szczepionych dzieci zmalałaby, choć nikt nie wie o ile dokładnie.

Opór wobec szczepień tym różni się jednak od historii z GMO, że nie jest niczym specjalnie nowym. Zwalczanie tej metody ochrony przed chorobami zakaźnymi zaczęło się już w XVIII wieku. A kolejne stulecie było świadkiem dużej fali protestów, która przetoczyła się przez Europę i Amerykę Północną. Na przykład w 1885 roku około stu tysięcy ludzi wyszło na ulice brytyjskiego miasta Leicester. Protestujący nieśli transparenty z antyszczepionkowymi sloganami, trumnę dla dziecka oraz spalili kukłę Edwarda Jennera, angielskiego lekarza i odkrywcy szczepionki przeciwko ospie prawdziwej – bardzo groźnej chorobie wywoływanej przez wirusy (zwanej również czarną ospą[215]).

Ten angielski lekarz zauważył, że kobiety zajmujące się dojeniem krów zarażają się od nich zwierzęcą wersją ospy, tak zwaną krowianką, która ma znacznie łagodniejszy przebieg. I co najważniejsze, uodparnia na ludzką wersję choroby. 14 maja 1796 roku Jenner przeprowadził eksperyment, który we współczesnych czasach przyprawiłby o zawał serca każdego członka komisji bioetycznej wydającej zgodę na badania z udziałem ludzi. Anglik pobrał mianowicie ropę z pęcherza na dłoni kobiety dojącej krowy i wprowadził ją w dwa nacięcia na ramieniu ośmioletniego chłopca, Jamesa Phippsa, syna pracującego u siebie ogrodnika. Po bardzo łagodnym przebiegu choroby dziecko wyzdrowiało. Jenner pobrał następnie kawałki strupów od osób chorych na ospę prawdziwą i wprowadził je znów do organizmu chłopca. Dziecko w ogóle nie zachorowało, a Jenner powtórzył tę procedurę u kolejnych dwudziestu trojga ludzi. W 1798 roku opublikował pracę zatytułowaną Badania nad przyczynami i oddziaływaniem ospy krowiej, która spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem ówczesnego środowiska medycznego. Metoda Jennera, znana pod nazwą wakcynacji (od variola vaccinia – ospa krowia), szybko rozpowszechniła się w niemal całej Europie.

Protesty ludzi przeciw szczepieniom w XIX wieku były spowodowane wprowadzaniem przez władze państwowe w niektórych krajach obowiązku takich zabiegów. Pojawiały się również opinie, że umieszczanie w nacięciach na ciele materiału pochodzącego od krowy może doprowadzić do jakiegoś „zmieszania” obydwu organizmów. Krążyły wówczas plotki o dzieciach, które po szczepionce zaczynały biegać na czterech nogach i atakować ludzi jak byki. Czy nie przypomina to współczesnych lęków przed GMO, czyli przenoszeniem genów między gatunkami?

Wydawało się jednak, że wraz z postępem medycyny i rosnącym bezpieczeństwem szczepionek szeregi przeciwników wakcynacji będą topnieć. A już na pewno opinię publiczną przekonają ogromne sukcesy, jakie udało się odnieść w XX wieku medycynie. Dzięki bowiem szczepionkom całkowicie znikła czarna ospa, zbierająca wcześniej obfite śmiertelne żniwo[36]. Z kolei szczepionka na polio wyeliminowała tę chorobę w Ameryce i w Europie, dzięki czemu kilkadziesiąt tysięcy dzieci nie staje się każdego roku kalekami.

Ruletka, fałszerstwo i duże pieniądze

Skąd więc ponownie narastający opór w ostatnich kilku dekadach? Teorie na temat tego, w jaki sposób wezbrała obecna antyszczepionkowa fala, są dwie. Profesor Paul Offit – znany amerykański pediatra, immunolog i wakcynolog z Uniwersytetu Pensylwanii – przypuszcza, że lawinę poruszył pewien film dokumentalny z 1982 roku zatytułowany DPT: Vaccine Roulette [DPT: szczepionkowa ruletka][216]. Zrealizowała go dla waszyngtońskiego oddziału telewizji NBC reporterka Lea Thompson. A negatywnym bohaterem materiału została szczepionka Di-Per-Te przeciwko błonicy, krztuścowi i tężcowi. W filmie oskarża się ten preparat o powodowanie między innymi poważnych uszkodzeń neurologicznych. Takie stwierdzenia wygłosiło kilkoro zaproszonych przez Thompson rozmówców, natomiast widzowie nie mieli szans usłyszeć z ust rzetelnych specjalistów, że niepożądane reakcje po szczepionce dość szybko ustępują i nie odnotowano ani jednego przypadku spowodowania uszkodzenia neurologicznego. Na widzów „Szczepionkowej ruletki” szczególnie silnie podziałały obrazy rodziców opowiadających o tym, jak okropnie chorowały ich dzieci po zaszczepieniu, a także sekwencje, w których płaczące maluchy, trzymane w ramionach przerażonych matek i ojców, dostawały zastrzyki, a wszystko to było okraszone informacjami, że „medyczny establishment” na siłę promuje niebezpieczną szczepionkę, choć tak naprawdę nie jest ona nikomu potrzebna.

Druga teoria początków obecnej antyszczepionkowej fali nie jest sprzeczna z przypuszczeniami profesora Offita, tyle że wskazuje na – jako najbardziej brzemienne w skutki – inne wydarzenie. Otóż 26 lutego 1998 roku doktor Andrew Wakefield, mało znany brytyjski chirurg specjalizujący się w chorobach układu pokarmowego, wystąpił na konferencji prasowej w szkole medycznej londyńskiego Royal Free Hospital. Poinformował na niej dziennikarzy, że ma uzasadnione podejrzenia związku między tak zwaną potrójnie skojarzoną szczepionką przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR) a autyzmem. Na czym miałby on polegać? Wakefield twierdził, iż przewlekłe nieswoiste zapalenie jelita grubego u dzieci współwystępuje z autyzmem. A obydwie choroby miałby wywoływać wirus odry – także ten atenuowany, czyli o znacznie obniżonej zdolności do wywoływania chorób – znajdujący się w szczepionce MMR. Konferencja prasowa doktora Wakefielda była zapowiedzią artykułu naukowego jego współautorstwa, który został dwa dni później opublikowany przez „The Lancet”. Autorytet tego periodyku był jedną z głównych przyczyn nagłośnienia w mediach owej kontrowersyjnej publikacji. Od tamtej pory doktor Wakefield stał się bohaterem ruchów antyszczepionkowych.

Choć większość specjalistów od początku bardzo sceptycznie podchodziła do rewelacji brytyjskiego chirurga, opartych na analizie zaledwie dwunastu przypadków chorych dzieci, to dopiero w 2004 roku prawda zaczęła wychodzić na jaw. Badania, na których opierała się teoria Wakefielda, okazały się zwykłym oszustwem, gdyż dzieci wcale nie cierpiały na zapalenie jelita grubego. Kłamstwo zdemaskowano dzięki jednemu z najdłuższych śledztw w historii dziennikarstwa, przeprowadzonemu przez znanego w Anglii reportera Briana Deera z „The Sunday Times”. Za jego sprawą Brytyjska Komisja Medyczna wszczęła dochodzenie w sprawie Wakefielda, które potwierdziło, że chirurg fałszował wyniki, między innymi licząc na zarobek. Dogadał się bowiem z firmami mającymi produkować zestawy diagnostyczne do wykrywania rzekomego schorzenia jelit wywoływanego przez wirusa oraz alternatywne wobec MMR szczepionki.

W 2010 roku „The Lancet” wycofał publikację Wakefielda sprzed dwunastu lat. Redaktor naczelny periodyku Richard Horton oświadczył, że artykuł okazał się całkowicie fałszywy, a czasopismo zostało oszukane. Natomiast Brytyjska Komisja Medyczna w maju 2010 roku uznała chirurga za winnego nieuczciwości, nieetycznego postępowania i poddawania dzieci nieuzasadnionym, inwazyjnym badaniom. Dlatego został on usunięty z rejestru lekarzy. Wakefield wyjechał po tych wydarzeniach na stałe do USA, gdzie w 2012 roku próbował – bezskutecznie – procesować się z Brianem Deerem. W Anglii zaś już wcześniej wycofał się ze spraw wytoczonych dziennikarzowi, gdy na jaw zaczęły wychodzić kolejne kompromitujące go fakty – między innymi ten, że już od 1996 roku pomagał w przygotowaniu pozwów przeciw producentom szczepionki MMR, za co w sumie otrzymał w formie honorariów czterysta trzydzieści pięć tysięcy funtów[217]. Dziś Wakefield nadal uważa się za niewinnego, bo – jak twierdzi – nie sfałszował danych, tylko padł ofiarą spisku koncernów farmaceutycznych i skorumpowanego środowiska medycznego. To wystarcza, aby przekonać wielu działaczy ruchów antyszczepionkowych, że jest niewinny i ma rację.

Rtęć w szczepionkach

Kolejną przyczyną obecnej antyszczepionkowej paniki są legendy, które narosły wokół tiomersalu (w USA występującego pod nazwą thimerosal), czyli substancji konserwującej zawierającej rtęć (a dokładnie jej organiczny związek zwany etylortęcią). Jego historia sięga pewnego styczniowego dnia w 1928 roku, kiedy australijski lekarz George Thomson zaszczepił przeciwko błonicy dwadzieścioro jeden dzieci. Dwa dni później dwanaścioro z nich już nie żyło. Dochodzenie wykazało, że w którymś momencie szczepionki zostały przypadkowo skażone bakteriami gronkowca. Stało się wówczas jasne, że preparaty tego typu wymagają dodawania jakiegoś środka zabójczego dla drobnoustrojów.

Dwa lata później wybór padł na tiomersal – właśnie uzyskany i bazujący na rtęci, a przede wszystkim tani i niepowodujący efektów ubocznych oraz skutecznie zabijający wiele mikrobów. Jednak dopiero w następnych dekadach uczeni zaczęli zdawać sobie sprawę, jak toksyczna jest rtęć. Ale ponieważ tiomersal zawierał etylortęć (a nie inne, bardziej toksyczne związki tego metalu) i nie odnotowywano żadnych niepokojących skutków jego dodawania do szczepionek, nikt nie zatroszczył się o formalne ustalenie, jaki poziom tej substancji w organizmie jest bezpieczny dla zdrowia[218].

Dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w USA weszło w życie prawo nakazujące sprawdzenie wszystkich produktów żywnościowych oraz leków zawierających rtęć. Objęło ono także szczepionki, ale przeprowadzenie badań ustalających bezpieczne dawki tiomersalu trwałoby długo. Dlatego amerykańscy specjaliści oraz instytucje odpowiedzialne za zdrowie publiczne ustaliły, że w sytuacji braku pewności najlepiej będzie wycofać go ze składu szczepionek. Tą samą drogą podążyły inne kraje z wyjątkiem państw skandynawskich, które z konserwantu opartego na rtęci zrezygnowały już kilka lat wcześniej. Czy rzeczywiście był on niebezpieczny?

Ponieważ zatrucie rtęcią może skutkować zaburzeniami układu nerwowego, nieliczni naukowcy zaczęli głosić teorie o związku szczepień z autyzmem. W USA był to duet lekarzy Mark i David Geierowie, ojciec i syn, niezatrudnieni w żadnej instytucji naukowej, za to posiadający kiepsko wyposażone własne laboratorium, mieszczące się w piwnicy ich domu[219] (Mark Geier został w 2011 roku w kilku stanach USA pozbawiony prawa wykonywania zawodu lekarza za stosowanie niebezpiecznych i nieskutecznych terapii u dzieci chorych na autyzm). Ich tezy trafiły na bardzo podatny grunt w postaci prężnych amerykańskich stowarzyszeń rodziców dzieci cierpiących na autyzm. Dla nich wskazanie przyczyny choroby, a więc również winnego, było bardzo istotne z psychologicznego punktu widzenia.

Jednym z takich rodziców jest Jenny McCarthy, była modelka „Playboya”, prezenterka MTV, aktorka i matka chorego na autyzm dziecka. Pod koniec pierwszej dekady tego wieku zaczęła prowadzić w USA szeroko zakrojoną kampanię przeciw szczepieniom (przez pewien czas robiła to wspólnie ze swoim ówczesnym partnerem, znanym aktorem Jimem Carreyem). Między innymi gorąco propagowała teorie Geierów oraz Wakefielda (napisała nawet przedmowę do książki brytyjskiego chirurga) oraz niebezpieczne „alternatywne metody” leczenia autyzmu. Organizowała też w Chicago pseudonaukowe konferencje pod nazwą „Autism One” propagujące antyszczepionkowe treści.

W 2007 roku wydała zaś własne dzieło pod tytułem Louder Than Words. A Mother’s Journey in Healing Autism [Głośniej niż słowa. Podróż matki w leczenie autyzmu]. W trakcie promocji tej książki była zapraszana do najpopularniejszych telewizyjnych talk-show w Ameryce. Gdy gościła u słynnej Oprah Winfrey (uważanej za jedną z najbardziej wpływowych kobiet w USA), w pewnym momencie padło pytanie, skąd czerpie specjalistyczną wiedzę na temat zgubnego wpływu szczepionek na mózg dziecka. McCarthy bez zastanowienia odpowiedziała: „Swój tytuł zdobyłam na uniwersytecie Google’a”, a poza tym: „Kieruję się instynktem matki”.

Oliwy do ognia antyszczepionkowych nastrojów dolał też dziennikarz David Kirby, współpracownik między innymi „The New York Times”, wydając w 2005 roku książkę zatytułowaną Evidence of Harm. Mercury in Vaccines and the Autism Epidemic. A Medical Controversy [Dowody szkodliwości. Rtęć w szczepionkach i epidemia autyzmu. Kontrowersja medyczna]. Starał się w niej wykazać, głównie poprzez tendencyjny dobór rozmówców i informacji, że tiomersal jest odpowiedzialny za epidemię autyzmu w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach, gdzie prowadzi się masowe szczepienia.

Tymczasem na całym świecie trwały już zakrojone na wielką skalę programy badawcze analizujące hipotetyczny związek konserwantu z autyzmem. W najlepszych czasopismach naukowych ukazywały się kolejne artykuły na ten temat. W sumie nauka dysponuje dziś wynikami wielu badań klinicznych prowadzonych w różnych krajach i żadne z nich nie potwierdziło związku szczepionek z autyzmem[220]. Wykazano również, że tiomersal jest bardzo szybko usuwany z organizmu dziecka, są więc znikome szanse, że mógłby mu zaszkodzić. Ponadto w krajach, w których już dawno wycofano ten konserwant z zastrzyków, nie odnotowano spadku liczby dzieci zapadających na autyzm. Nie przekonało to jednak uczestników ruchów antyszczepionkowych.

Białostockie powikłania

Historia z doktorem Andrew Wakefieldem oraz duetem Geierów stanowi kolejny przykład tego, jak negatywną rolę odgrywają denialiści wywodzący się ze środowiska naukowego. Niestety takie osoby pojawiły się również w Polsce. Rodzimi antyszczepionkowcy otrzymali bowiem bardzo mocne wsparcie od neurobiolożki profesor Marii Doroty Majewskiej. W pewnym momencie zaczęła ona słać do instytucji państwowych i dziennikarzy listy oskarżające szczepionki o wywoływanie autyzmu, ADHD i innych zaburzeń centralnego układu nerwowego. Winowajcą miał być oczywiście tiomersal. Profesor Majewska pisała również o tajnych naradach amerykańskich uczonych, usiłujących ukryć rezultaty badań rzekomo dowodzące szkodliwości szczepionek – wiedzę na ten temat czerpała z artykułu prasowego, który okazał się dziennikarską kaczką[221].

Po jednym z jej występów w telewizji zaprotestowali specjaliści z Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego i Stowarzyszenia Higieny Lecznictwa, wydając wspólne oświadczenie. Wskazywali w nim na sprzeczność twierdzeń profesor Majewskiej z wynikami badań naukowych i danymi epidemiologicznymi[222]. Odpowiedziała na nie długim i gniewnym listem, który z czasem stał się czymś w rodzaju manifestu polskich antyszczepionkowców. Oto jak niektórzy ludzie na niego zareagowali (fragment wpisu zamieszczonego w internecie):

Ja wywiesiłam ten artykuł na tablicy ogłoszeń na klatce schodowej, mówię wszystkim znajomym o zagrożeniu szczepionkami, wysyłam linki do artykułu i do listu prof. Majewskiej do moich krewnych i znajomych. Wydrukowałam już wiele egzemplarzy listu i artykułu, wczoraj wzięłam ze sobą na spacer z maluchami i porozdawałam wszystkim znajomym mamom, a także dałam pani ze sklepu, panu z kiosku, no gdzie popadnie. Wrzuciłam też do skrzynki na listy kobiety z mojej klatki, która niedawno urodziła dziecko[223].

Pod koniec 2008 roku w Ministerstwie Zdrowia zwołano w tej sprawie posiedzenie Rady Sanitarno-Epidemiologicznej. Doszło na nim do konfrontacji profesor Majewskiej ze specjalistami między innymi od toksykologii, pediatrii, epidemiologii i immunologii. Według świadków tej dyskusji, z którymi rozmawiałem, argumentacja profesor Majewskiej w żadnym punkcie nie wytrzymała krytyki ekspertów. Nic to nie zmieniło, bo w 2009 roku opublikowała ona książkę zatytułowaną Człowiek globalny. Jest to pełen pasji manifest przeciw globalizacji, kapitalizmowi, pazernym korporacjom, skorumpowanym naukowcom, rozpasanej konsumpcji i niszczeniu środowiska naturalnego. Jeden z rozdziałów książki (o znamiennym tytule: Zastrzyki kalectwa?) poświęcony został szczepionkom, wspomniany zaś już oszust doktor Wakefield przedstawiony jako ofiara brytyjskiego Ministerstwa Zdrowia, które próbowało zdyskredytować uczonego, a w końcu poddało go ostracyzmowi, pozbawiło pracy i zmusiło do emigracji. Podczas lektury tej książki można odnieść wrażenie, że historia szczepionek służy profesor Majewskiej do uzasadnienia jej przekonania o „krachu skorumpowanego globalnego systemu”, którego współczesna medycyna jest częścią.

Przypadek profesor Majewskiej nie jest niestety jedynym przykładem denializmu w polskim wydaniu. W 2012 roku w mało znanym periodyku „Progress in Health Sciences” [Postęp w naukach o zdrowiu] – prace są w nim publikowane wyłącznie po angielsku, a czasopismo istnieje od 2011 roku – wydawanym przez Uniwersytet Medyczny w Białymstoku (UMB) ukazał się artykuł poświęcony szczepionkom. Tekst zatytułowany Neurologic Adverse Events Following Vaccination [Powikłania neurologiczne po szczepieniach] napisało czterech pracowników Kliniki Rehabilitacji Dziecięcej UMB.

Praca ta szybko stała się hitem na setkach anglojęzycznych i polskich antyszczepionkowych stron internetowych. Ich nagłówki brzmiały następująco: Szczepionki powodują nieodwracalne szkody, Polskie badania potwierdzają: szczepionki mogą spowodować wiele skutków ubocznych, Nie ma historycznych dowodów korzyści ze szczepień, bo nie zapobiegają one chorobom zakaźnym. Na białostocką publikację powoływali się nawet autorzy listu do parlamentu Nowej Południowej Walii w Australii, w którym domagali się oni zniesienia przepisów dyskryminujących rodziców odmawiających szczepienia swoich dzieci[224].

Skąd takie powodzenie artykułu napisanego dość hermetycznym językiem? Bardzo spodobał się on aktywistom antyszczepionkowym, gdyż zawierał mocne oskarżenia pod adresem współczesnej medycyny. Na dodatek wysunięte przez lekarzy z tytułami naukowymi pracujących na uniwersytecie medycznym.

Autorzy tej publikacji sugerowali między innymi, że trójskładnikowa szczepionka MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce) powoduje autyzm. Zamieścili w niej także wykresy rzekomo dowodzące nieskuteczności szczepień – liczba przypadków chorób zakaźnych (takich jak gruźlica, błonica czy krztusiec) miała zacząć maleć przede wszystkim za sprawą higieny, a nie szczepionek.

Na czym naukowcy z UMB opierali swoje tezy? Zaczerpnęli je wyłącznie z innych wyselekcjonowanych przez siebie publikacji – na przykład wykresy mające dowodzić nieskuteczności szczepień pochodziły z pseudonaukowego czasopisma „Journal of Anthroposophical Medicine”. Natomiast informację o przekroczonych aż sto dwadzieścia pięć razy dawkach rtęci w szczepionkach zaczerpnęli z tekstu denialistki profesor Majewskiej krążącego w internecie i wydrukowanego w miesięczniku „Nieznany Świat”, publikującym artykuły o parapsychologii, astrologii, radiestezji, UFO i ezoteryce. Naukowcy z Białegostoku zupełnie zaś pominęli liczne i poprawne metodologicznie prace, opublikowane w prestiżowych czasopismach naukowych przez duże zespoły badawcze z różnych krajów, które przeczą hipotezie o związku szczepionki MMR i tiomersalu z autyzmem.

Powyższe przykłady to nie jedyne poważne wątpliwości dotyczące rzetelności białostockiej publikacji. Pierwszą osobą, która krytycznie się do niej odniosła, była doktor Ewa Krawczyk z Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie. Na swoim blogu (http://sporothrix.wordpress.com) zamieściła długą listę zarzutów. Pisząc dla „Polityki” artykuł na ten temat, zwróciłem się z prośbą o opinię między innymi do doktora Jacka Mrukowicza – lekarza pediatry, wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, pełniącego również funkcję redaktora naczelnego „Medycyny Praktycznej Szczepienia”. Przesłał mi on wówczas długą listę krytycznych uwag. Natomiast cały artykuł naukowców z UMB podsumował następująco: „Rozmiar manipulacji w tej publikacji jest niebywały. Jeśli to celowe działanie, a nie wynik niewiedzy i braku umiejętności oceny rzetelności metodologicznej badań naukowych, to moim zdaniem jest to wręcz nieetyczne”.

Ale to jeszcze nie koniec tej historii. Jednym z podstawowych mechanizmów dbania o rzetelność tekstów zamieszczanych w czasopismach naukowych są recenzje. Inni specjaliści, często anonimowi dla autorów, oceniają publikacje pod kątem merytorycznym. To głównie od ich opinii zależy, czy zgłoszony artykuł ukaże się drukiem (ostateczna decyzja należy bowiem do redaktora naczelnego). Recenzenci mogą też zażądać wprowadzenia poprawek, zanim dojdzie do publikacji.

Jak w takim razie artykuł białostocki przeszedł przez recenzenckie sito i kto go opiniował? Jednym z trzech recenzentów okazał się Neil Z. Miller z Thinktwice Global Vaccine Institute [Globalny Instytut Szczepionkowy „Pomyśl Dwa Razy”]. Nie jest on naukowcem, za to przedstawia się jako dziennikarz, choć nie pracuje na stałe dla żadnej redakcji. Nie ma też wykształcenia medycznego, a jedynie licencjat z psychologii uzyskany w College’u Santa Fe. Zaś Thinktwice Global Vaccine Institute nie jest placówką badawczą – został założony przez samego Millera, będącego również jego dyrektorem. Główny cel działania tej „instytucji” to walka ze szczepieniami. Neil Miller jest bowiem jednym z bardziej znanych aktywistów antyszczepionkowych w USA. Jak osoba z takimi „kwalifikacjami” mogła zostać recenzentem czasopisma naukowego wydawanego przez uniwersytet medyczny kształcący lekarzy? Na to pytanie odpowiedź zna zapewne tylko redaktor naczelna białostockiego periodyku.

ZAKOŃCZENIE

w którym naukowcy hodują rośliny przyszłości, a ekoaktywiści wzniecają bunt

Brałem kiedyś udział w telewizyjnej dyskusji razem z rzeczniczką prasową Greenpeace’u. Po nagraniu programu wracaliśmy wspólnie metrem, rozmawiając między innymi o problemie zanieczyszczenia powietrza w Polsce, w której to sprawie zgadzaliśmy się niemal we wszystkim. W pewnym momencie zażartowałem, że gdyby jej organizacja zmieniła stanowisko wobec roślin GMO i energetyki jądrowej, to może bym się nawet do niej zapisał. „Nie, to niemożliwe, zmiana poglądów w tych dwóch sprawach podważyłaby nasze fundamenty” – usłyszałem. I nie była to odpowiedź z przymrużeniem oka.

Greenpeace ma bowiem od wielu lat swoją „świętą doktrynę”, której nie wolno naruszyć nawet jego szefom. W 2009 roku na czele organizacji stanął Kumi Naidoo (funkcję tę pełnił przez następne sześć lat), aktywista i obrońca praw człowieka z RPA. Rok później udzielił on wywiadu znanemu niemieckiemu tygodnikowi „Der Spiegel” – zapytany został wówczas o sens walki ze „złotym ryżem” (zob. rozdział 4). Dziennikarze byli ciekawi, co urodzony w Afryce szef Greenpeace’u ma przeciwko roślinie, której celem jest uchronienie przed chorobami wielu ludzi w biednych krajach. Sens dość ostrożnej odpowiedzi Naidoo był taki, że jego organizacja powinna mieć pewność, podejmując różne działania, iż nie przegapia dobrych rozwiązań. Zostało to przez niektórych odebrane jako zapowiedź zmiany nastawienia Greenpeace’u do „złotego ryżu”, mimo że to roślina GMO.

Nie trzeba było długo czekać na reakcję centrali organizacji, która zaczęła tłumaczyć, co jej szef tak naprawdę powiedział, i zapewniać o trwającym nadal twardym sprzeciwie wobec wszelkich roślin zmodyfikowanych narzędziami inżynierii genetycznej, włącznie ze „złotym ryżem”[225].

Ta historia pokazuje dobitnie, że nie ma na razie takiej siły, która zmieniłaby podejście Greenpeace’u do rolniczej biotechnologii. I będzie on nadal programowo głuchy na kolejne wyniki badań, dane pokazujące korzyści osiągane dzięki biotechnologii, konsens naukowców, apele autorytetów, jak wspomniany już list stu dwudziestu czterech noblistów z 2016 roku w sprawie „złotego ryżu”.

Stosunek Greenpeace’u do GMO to zresztą nie jedyny przykład tryumfu ideologii nad zdrowym rozsądkiem. Organizacja ta powstała na bazie protestów przeciw testom broni jądrowej, toteż po dziś dzień walczy ze wszystkim, co się z nią kojarzy, a więc między innymi z wykorzystywaną w celach pokojowych energetyką atomową. Jest to o tyle dziwne w obecnych czasach, że mamy do czynienia z narastającym problemem zmian klimatu na skutek emisji gazów cieplarnianych. A pod tym względem elektrownie jądrowe stanowią czyste i w dodatku stabilne źródło energii. Czyli coś, czego ludzkość bardzo potrzebuje. Nie ma to jednak znaczenia dla Greenpeace’u, który na przykład przyklaskuje zamykaniu siłowni jądrowych w Niemczech, choć oznacza to budowę i uruchamianie nowych brudnych elektrowni węglowych.

Inny przykład motywowanej ideologią niekonsekwencji: walcząc z GMO, Greenpeace bardzo chętnie posługuje się radykalną interpretacją zasady przezorności, która – przypomnę – nakazuje wstrzymanie stosowania danej technologii do momentu precyzyjnego oszacowania możliwych negatywnych jej skutków. Jednocześnie zaś gorąco promuje elektrownie wiatrowe jako alternatywne i czyste źródło energii odnawialnej. Nie zwracając specjalnej uwagi na to, że mogą one być zabójcze dla latających zwierząt. Niektóre szacunki naukowców z USA pokazują bowiem, że tylko w tym kraju od zderzeń z obracającymi się łopatami wiatraków ginie rocznie około 888 tysięcy nietoperzy, 573 tysiące ptaków, w tym 83 tysiące orłów, jastrzębi i sokołów[226]. Nie jest to wprawdzie aż tak wiele w porównaniu ze skutkami polowań przez trzymane przez ludzi domowe koty, ale czyż zgodnie z zasadą przezorności ochocze stawianie mnóstwa kolejnych turbin wiatrowych nie powinno być poprzedzone dokładnymi i licznymi badaniami potencjalnie negatywnych skutków dla środowiska naturalnego?

Nie mam podstaw, by podejrzewać działaczy Greenpeace’u i innych organizacji ekologistycznych o to, że ich ideologiczne zacietrzewienie podyktowane jest finansowym interesem. Trudno jednak nie zauważyć, że środowisko ekoaktywistów stało się w pewnym momencie ofiarą własnego sukcesu. Aby podtrzymać swoje wpływy i pozycję, ekoaktywiści muszą działać jak prężne globalne korporacje. Czyli między innymi cały czas przyciągać uwagę publiczności, by dostawać finansowe wsparcie. Nic zaś tak nie wpływa na postawy ludzi jak na przykład strach o bezpieczeństwo żywności i własne zdrowie. Dlatego na paliwie anty-GMO czy walce z energetyką jądrową pewnie będzie można jeszcze sporo ujechać.

Według jednej z publikacji naukowych tylko w 2006 roku organizacja ekologistyczna Friends of the Earth i związane z nią liczne grupy otrzymały od rządów krajów europejskich siedemset dziewięćdziesiąt milionów euro. Natomiast w USA organizacje, których działalność zawierała jakiś element walki z biotechnologią, dysponowały środkami w wysokości około sześciuset milionów dolarów rocznie. Cały „przemysł protestu wobec GMO” może być wart globalnie nawet siedemnaście miliardów dolarów[227].

Trudno więc się dziwić, że czasami wokół roślin GMO tworzą się dość egzotyczne nieformalne koalicje, które naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Kolorado i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley[228] nazwali „dziwną konstelacją silnych interesów ekonomicznych”. Tworzą je bowiem w Europie i w niektórych krajach rozwijających się organizacje ekologistyczne, producenci żywności organicznej oraz konwencjonalnej, branża chemii rolniczej oraz politycy. Jednym z przykładów są Indie, gdzie producenci pestycydów wspierali protesty przeciwko wprowadzeniu do upraw bawełny Bt[229].

Jednak nie wszyscy działacze ekologistyczni są w stanie zaakceptować powyższą sytuację, a szczególnie ignorowanie stanowiska rzetelnej nauki. Chyba najgłośniejszym przypadkiem buntu w ostatnich latach jest historia brytyjskiego publicysty i aktywisty Marka Lynasa, od lat walczącego w obronie środowiska naturalnego i w sprawie globalnego ocieplenia. Jest on autorem licznych artykułów i książek, między innymi zatytułowanej Six Degrees. Our Future on a Hotter Planet [Sześć stopni. Nasza przyszłość na gorętszej planecie], w której opisuje, jak będzie się zmieniać Ziemia wraz ze wzrostem temperatury. Publikacja ta została w 2008 roku „naukową książką roku” według The Royal Society, najbardziej prestiżowego brytyjskiego towarzystwa naukowego.

Lynas zasłynął swego czasu z akcji przeciwko duńskiemu naukowcowi Bjørnowi Lomborgowi, który twierdził, że zamiast wydawać miliardy na redukcję emisji gazów cieplarnianych, lepiej zająć się innymi, ważniejszymi problemami (później jednak zrewidował ten pogląd). Kiedy w 2001 roku Duńczyk spotkał się z czytelnikami podczas promocji swojej słynnej i kontrowersyjnej książki The Skeptical Environmentalist [Sceptyczny ekoaktywista], na jego twarzy wylądował kremowy tort. Zaatakował go Lynas z okrzykiem „Pies for lies!” [Ciastka za kłamstwa!]. Po latach przeprosił Lomborga i dziś obydwaj panowie czasami nawet współpracują.

Zajmując się kwestią globalnego ocieplenia, Lynas obserwował, jak niektórzy naukowcy denialiści manipulują danymi i podważają fakt wpływu człowieka na zmiany klimatu. I jak w ten sposób nadużywają nauki. Po pewnym czasie zaczął dostrzegać, że dokładnie to samo dzieje się w sprawie roślin GMO: nieliczni uczeni próbują za pomocą manipulacji badaniami naukowymi dowodzić, że biotechnologia rolnicza jest niebezpieczna. Dla Lynasa była to wyjątkowo nieprzyjemna konstatacja, gdyż sam od lat dziewięćdziesiątych XX wieku blisko współpracował z Greenpeace’em (z którym później poróżnił się w sprawie energetyki jądrowej) i aktywnie zwalczał wykorzystanie inżynierii genetycznej w rolnictwie. Włącznie z udziałem w rajdach organizacji na pola testowe roślin GMO i niszczeniem takich eksperymentalnych upraw. W styczniu 2013 roku Lynas ogłosił podczas publicznego wykładu w ramach Oksfordzkiej Konferencji Rolniczej, że całkowicie się mylił, i przeprosił za to, co robił. Przyznał między innymi, że publikował w gazetach teksty przeciw GMO, choć kiepsko rozumiał biotechnologię i nie przeczytał choćby jednej rzetelnej publikacji na ten temat. Skrytykował też Greenpeace za ignorowanie stanowiska naukowców w sprawie bezpieczeństwa roślin GMO oraz korzyści płynących z ich uprawy.

W 2015 roku w podobnym duchu wypowiedział się Stephen Tindale, były szef brytyjskiego Greenpeace’u w latach 2000–2005. Jego zdaniem nie można ignorować tego, że zdecydowana większość uczonych uważa dziś, iż technologia GMO jest bezpieczna. Nie powinno się zatem blokować biednym krajom dostępu do zmodyfikowanych za pomocą inżynierii genetycznej roślin, na przykład tych ze zwiększoną tolerancją na suszę. „Organizacje zwalczające GMO przyjmują moralnie nieakceptowalną postawę, stawiając ideologię ponad potrzebami biednych ludzi”[230] – stwierdził Tindale.

Czy takich osób jak ci dwaj brytyjscy ekoaktywiści znajdzie się więcej? Raczej nie, choć od kilku lat trwa w środowisku organizacji ekologistycznych dyskusja dotycząca dotychczasowej strategii na różnych polach. Jednak rewizjoniści, nazywani również ekopragmatystami, nadal są w mniejszości.

Obecną, niezbyt dobrą, sytuację biotechnologii rolniczej może więc zmienić tylko jakiś zwrot nastawienia opinii publicznej, który z kolei wpłynie na działania polityków, a co za tym idzie – na przepisy prawa. Ale czy jest jakaś szansa, żeby ludzie wreszcie przestali bać się GMO i spojrzeli spokojnie na tę technologię? Może dokonają tego kolejne generacje zmodyfikowanych roślin, tym razem dające znacznie więcej zrozumiałych dla przeciętnego zjadacza chleba korzyści.

Pod koniec 2016 roku „Science” opublikowało bardzo ciekawy artykuł[231], któremu poświęciło również okładkę, uznając najwyraźniej temat za wyjątkowo ważny. Jego autorzy, a znajdowała się wśród nich polska biolożka doktor habilitowana Katarzyna Głowacka, informowali świat naukowy o udanej próbie „podkręcenia” fotosyntezy w roślinach. Fotosynteza to jeden z najważniejszych procesów biochemicznych na naszej planecie. Dzięki niemu rośliny potrafią wykorzystywać światło do przekształcania dwutlenku węgla i wody w związki organiczne, którymi się odżywiają i dzięki którym rosną. W procesie fotosyntezy powstaje również tlen potrzebny wielu organizmom do życia.

Promienie słoneczne są więc dla roślin życiodajne. Jednak w nadmiarze mogą być niebezpieczne, powodując coś w rodzaju oparzeń. Dlatego rośliny wykształciły mechanizm ochronny: kiedy natężenie światła jest zbyt duże, przetwarzają je w ciepło uwalniane do otoczenia (fachowo nazywa się go mechanizmem niefotochemicznego gaszenia energii, którego angielski skrót to NPQ). Można go porównać do zakładania okularów przeciwsłonecznych, tylko że roślinom ich zdjęcie – gdy już nie razi słońce – zajmuje o wiele więcej czasu niż założenie. To zaś skutkuje znacznym spadkiem wydajności fotosyntezy. Wyobraźmy sobie bowiem następującą sytuację: świeci mocne słońce, więc roślina włącza system ochronny („zakłada okulary”). Za chwilę pojawiają się chmury i go wyłącza („zdejmuje okulary”), ale zabiera jej to sporo czasu. Nie dość zatem, że dociera do niej mniej światła przez zachmurzone niebo, to nadal ma włączoną aktywną ochronę, która marnuje energię.

Naukowcy postanowili więc tak zmodyfikować genetycznie rośliny, by „zdejmowanie okularów przeciwsłonecznych” było znacznie sprawniejsze. Eksperymenty prowadzono na rzodkiewniku pospolitym i tytoniu – wybrano akurat te dwa gatunki, gdyż w badaniach nad roślinami pełnią one funkcję podobną do myszy czy szczurów laboratoryjnych. Testy polowe wykazały, że tytoń GMO (z genami rzodkiewnika) miał aż o 14–20 procent większe liście, łodygi i korzenie w porównaniu ze zwykłym.

Ponieważ mechanizm NPQ jest uniwersalny w świecie roślin, wyniki eksperymentów z innymi ich gatunkami powinny przynieść podobne rezultaty. Dlatego naukowcy próbują „podkręcić” fotosyntezę w ryżu, ziemniakach, kukurydzy, sorgo i manioku. A to może dać wzrost plonów o 20 procent i więcej. Co ciekawe, uzyskanie takich bardziej wydajnych odmian nie wymaga wcale przenoszenia genów z innych gatunków – naukowcy umieszczą w DNA, na przykład ryżu, tylko dodatkowe kopie jego własnych genów odpowiedzialnych za mechanizm NPQ. I to powinno wystarczyć.

Badania nad „podkręcaniem” fotosyntezy roślin, których wyniki opublikowało „Science”, sfinansowane zostały przez Fundację Billa i Melindy Gatesów w ramach programu „Realizing Increased Photosynthetic Efficiency” [Program Zwiększonej Wydajności Fotosyntezy]. Ale to nie jedyny taki projekt wspierany przez byłego szefa Microsoftu i jego żonę. Inna grupa uczonych – z Międzynarodowego Instytutu Badań nad Ryżem oraz siedemnastu ośrodków naukowych na całym świecie – też próbuje usprawnić fotosyntezę ryżu, choć w odmienny sposób. Rośliny korzystają ze światła mniej lub bardziej wydajnie – kukurydza robi to lepiej (stosując fotosyntezę typu C4) niż ryż (fotosynteza typu C3). Wystarczyłoby zatem przenieść sprawniejszy mechanizm z jednego zboża do drugiego.

Brzmi to prosto, ale tylko w teorii. Taka zamiana to bardzo poważne wyzwanie dla naukowców, gdyż proces fotosyntezy angażuje sporo genów i będzie oznaczał między innymi przebudowę anatomiczną liści ryżu. Ale jeśli się powiedzie, korzyści mogą okazać się ogromne. Ryż, dzięki fotosyntezie C4, ma szybciej rosnąć i dawać większe plony (nawet o połowę), efektywniej wykorzystywać wodę oraz przyswajać azot. Być może udałoby się wyposażyć w C4 również pszenicę czy ziemniaki (C3), co byłoby kolejnym przełomem. Szczególnie dla krajów rozwijających się, gdyż technologie opracowane w ramach programów sponsorowanych przez fundację małżeństwa Gatesów mają w przyszłości trafić za darmo do rąk rolników z biednych rejonów Afryki i Azji.

Ale najbardziej ambitny projekt naukowy dotyczy azotu. Pierwiastek ten jest bardzo ważnym składnikiem pokarmowym roślin pobieranym z gleby i dlatego zawierające go nawozy odgrywają ogromną rolę w rolnictwie – zużywa się ich na świecie około stu dziewięćdziesięciu milionów ton rocznie. Ma to niestety również negatywne konsekwencje dla środowiska naturalnego – nawozy spływają z pól do zbiorników wodnych, powodując rozkwit glonów. Dlatego naukowcy chcą spróbować wyposażyć rośliny w mechanizm umożliwiający pobieranie azotu bezpośrednio z atmosfery. Istnieją bowiem na Ziemi organizmy, które potrafią zarówno przeprowadzać fotosyntezę, jak i wykorzystywać atmosferyczny azot – to niektóre szczepy cyjanobakterii. Po „wyodrębnieniu” z DNA tych mikrobów genów odpowiedzialnych za pobieranie azotu naukowcy chcieliby umieścić je w zbożach. To bardzo skomplikowany projekt, więc nie wiadomo, czy zostanie zwieńczony sukcesem.

Powodzeniem zakończyły się natomiast o wiele skromniejsze przedsięwzięcia dwóch niedużych firm biotechnologicznych z Ameryki Północnej. Pierwsze z nich to ziemniak o nazwie Innate, w którym „wyciszono” geny odpowiedzialne za powstawanie akrylamidu – na przykład podczas smażenia frytek czy chipsów – czyli związku chemicznego podejrzewanego o negatywny wpływ na zdrowie człowieka (może być rakotwórczy). Dzięki modyfikacji genetycznej ziemniaki Innate produkują również mniej oksydazy polifenolowej, która odpowiada za charakterystyczne brązowienie kartofli po ich obraniu, przekrojeniu czy starciu. Podobnego zabiegu dokonała druga mała firma biotechnologiczna, tworząc jabłka o nazwie Arctic. One również, dzięki wyciszeniu genów oksydazy polifenolowej, nie brązowieją. Być może uda się dzięki nim (bo zostały dopuszczone w USA do konsumpcji, podobnie jak ziemniaki Innate) ograniczyć marnowanie żywności.

Byłbym bardzo ciekaw reakcji konsumentów, gdyby na przykład w barach sieci McDonald’s, również tych znajdujących się w Polsce, można było wybrać frytki z ziemniaków konwencjonalnych oraz te z ziemniaków Innate, oznaczonych jako GMO, ale zawierających mniej akrylamidu. Wygrałby strach przed dość abstrakcyjnymi i niezrozumiałymi dla zwykłego konsumenta modyfikacjami genetycznymi czy troska o własne zdrowie?

Jeśli z kolei udałoby się uzyskać rośliny pobierające azot z atmosfery, które przyczyniłyby się do znacznej redukcji stosowania nawozów, to ten fakt też mógłby przemówić do wyobraźni ludzi. A przede wszystkim doprowadzić do nacisku europejskich rolników na polityków, by także oni uzyskali dostęp do owoców nowoczesnej biotechnologii. Podobnie mogłoby być z odmianami o poprawionej fotosyntezie. Chyba że Europa postanowi zostać rolniczym skansenem, produkującym mniej żywności i w sposób bardziej uciążliwy dla środowiska, za to „tradycyjnie” i „naturalniej” (bo takimi sloganami reklamowymi już teraz posługują się europejscy producenci). Taki scenariusz również wydaje się możliwy, choć byłoby to rozwiązanie dalekie od rozsądnego i szkodliwe.

Dlaczego? Rośliny GMO nie są oczywiście panaceum na wszelkie bolączki związane z rolnictwem ani też same nie uratują ludzkości przed poważnymi problemami wynikającymi ze wzrostu liczby ludności. Nie są również w stu procentach bezpieczne czy niosące wyłącznie pozytywne skutki. To tylko i aż technologia, ze wszystkimi jej zaletami i wadami. Mamy dziś jednak bardzo dużo argumentów, że te pierwsze przeważają nad drugimi, tak więc bilans GMO można ocenić jako zdecydowanie pozytywny, choć nowoczesna biotechnologia rolnicza nie miała szans pokazać pełni swoich możliwości. Dlatego jej rozwój jest w naszym interesie, szczególnie w kontekście ochrony coraz bardziej zagrożonej dzikiej natury. Jej odrzucenie byłoby po prostu skrajną nieodpowiedzialnością.

Zmodyfikowana prawda

Kiedy kończyłem pisać tę książkę (pierwsza połowa 2017 roku), zawrotną karierę w mediach robiło pojęcie „postprawda”. Redakcja Oxford Dictionaries uznała je nawet za słowo roku 2016, a „The Economist” umieścił na okładce, na której znalazło się następujące zdanie: „Art of lie. Post-truth politics in the age of social media”, czyli „Sztuka kłamstwa. Postprawdziwa polityka w erze mediów społecznościowych”.

Tę wielką popularność postprawda zawdzięcza lękowi, z jakim wielu ludzi patrzy na kryzys liberalnej demokracji. Przejawia się on na przykład tym, że w najpotężniejszym państwie świata wybory na prezydenta wygrywa człowiek, dla którego fakty są mniej istotne niż wyssane z palca, za to użyteczne politycznie opinie. Z kolei Wielka Brytania postanawia opuścić Unię Europejską po kampanii referendalnej, w której zwolennicy Brexitu epatują między innymi fałszywymi astronomicznymi sumami – trzystu pięćdziesięciu milionów funtów – jakie ich kraj rzekomo musiał co tydzień wpłacać do wspólnej unijnej kasy, a które można było przeznaczyć na coraz gorzej działającą służbę zdrowia. W Polsce zaś – co zauważył wspomniany „The Economist” – rząd Prawa i Sprawiedliwości z uporem maniaka i wbrew faktom lansuje tezę o zamachu w 2010 roku na samolot z prezydentem Polski na pokładzie, aby umocnić swój żelazny elektorat.

Oczywiście wokół pojęcia postprawdy natychmiast wywiązała się gorąca dyskusja. Dlaczego nie mówimy po prostu o kłamstwie, którym politycy (i nie tylko) posługują się od dawien dawna? – pytają krytycy. Zwolennicy postprawdy odpowiadają: pojęcie to sygnalizuje, że nadeszły jednak nowe czasy, gdy ludzi coraz mniej interesuje rozróżnienie na prawdę i fałsz. Fakty zastępowane są przez emocjonalne apele polityków – liczy się bowiem tylko to, co „rozpala” potencjalnych wyborców. Na przykład w trakcie amerykańskiej kampanii w 2016 roku pojawiło się hasło, że przestępczość w miastach rośnie, choć statystyki jasno pokazują, iż od kilku dekad maleje. Niemniej spora część opinii publicznej czuje, że jest inaczej, niż mówią dane, i właśnie to okazuje się ważne dla polityków, a nie twarde liczby. Popularny w USA satyryk Stephen Colbert używa w tym kontekście określenia „truthiness”, czyli „prawdziwość niewymagająca dowodów”: prawdziwe będzie to, co ktoś „czuje” lub co „powinno być”, a nie to, co zgodne z rzeczywistością. Dlatego nie ma większego znaczenia głos miarodajnych instytucji czy ekspertów.

Ponadto fałszywe wiadomości na niespotykaną wcześniej skalę powielają się w mediach społecznościowych, gdzie wielu użytkowników niespecjalnie przejmuje się odpowiedzialnością za to, co piszą, pokazują i mówią. Co więcej, pojawiają się nawet nieprawdziwe wiadomości czy komentarze tworzone nie przez ludzi, a przez programy komputerowe powstałe głównie na potrzeby politycznej propagandy. Postprawda nie byłaby więc kłamstwem w klasycznym sensie, lecz strategią nadającą prawdzie drugorzędne znaczenie[232].

Nie zamierzam tutaj głębiej analizować tej dyskusji i próbować odpowiedzieć na pytanie, kto prezentuje w niej bardziej przekonujące argumenty. Wydaje mi się jednak, że jeśli chodzi o postprawdę, coś jest na rzeczy. Ponadto to, o czym teraz tak głośno i często się mówi, wydarzyło się już w kwestii rolniczej biotechnologii. Przecież pełen pasji atak Jeremy’ego Rifkina i jego koalicjantów opierał się na tym, co czuli oni w sprawie zastosowań inżynierii genetycznej, a nie na analizie faktów i na rzetelnej wiedzy. Amerykanin nie słuchał ekspertów, nie ważył racji, nie sprawdzał danych, tylko szarżował niemal na oślep w ideologicznym amoku. Swoimi lękami i przekonaniami zaraził jednak mnóstwo innych ludzi, dla których odczucia tego, co „powinno być prawdą”, także liczyły się bardziej niż wszystko inne.

Na lękach tych zaczęli z czasem żerować politycy (pozwalając nawet, by aktywiści kształtowali prawo) oraz producenci żywności organicznej promujący swoje wyroby. Dla przeciwników GMO żadnego znaczenia nie miał przy tym głos prestiżowych instytucji naukowych, środowiska uczonych ani nawet autorytet stu dwudziestu czterech laureatów Nagrody Nobla, którzy podpisali apel w obronie rolniczej biotechnologii. A dziś nie liczy się to, iż od dwóch dekad kolejne badania i raporty ekspertów, liczone już w tysiącach, potwierdzają bezpieczeństwo GMO tudzież korzyści, jakie dają uzyskane za pomocą narzędzi inżynierii genetycznej rośliny. W internecie dalej trwa festiwal powielania fałszywych informacji na temat biotechnologii, a skala manipulacji jest ogromna. Zamiast merytorycznych dyskusji rządzą emocjonalne tyrady i argumenty „ad Monsantium”. Analogiczne mechanizmy działają również w kwestii szczepionek czy glutenu.

Czyż nie spełnia to wszystko kryteriów postprawdy? Jeśli tak, to sprawa GMO pokazuje, jakie jest w stanie wyrządzić ona szkody. Przypomnę, że za odrzucenie nowoczesnej biotechnologii najwięcej płacą kraje rozwijające się, szczególnie w biednej Afryce. Ale i my, w sytej Europie, dostaniemy kiedyś spory rachunek do uregulowania. Podobnie jak za antyszczepionkową histerię.

Inne i bardzo ciekawe ujęcie tego problemu przedstawił doktor habilitowany Marcin Napiórkowski, semiotyk kultury z Uniwersytetu Warszawskiego zajmujący się badaniem między innymi pseudonauki[233]. W jego analizach, między innymi ruchów antyszczepionkowych, kluczowe okazuje się pojęcie mitu jako opowieści nadającej życiu sens (na przykład: bronimy czystości gatunków lub dzieci przed truciznami w zastrzykach). Narracje anty-GMO, antyglutenowe czy antyszczepionkowe utkane są właśnie z takich mitów. Ponadto wiara w nie daje bardzo kuszące poczucie, zwłaszcza aktywistom, bycia buntownikami, a nawet męczennikami. Pozwala bowiem znaleźć się w opozycji do „mainstreamu”, czyli nie podążać w „stadzie baranów” pędzonych na rzeź urządzaną przez chciwe koncerny i szalonych (bądź skorumpowanych) naukowców.

Co jednak istotne, Napiórkowski przestrzega przed ocenianiem takich mitów w kategoriach prawdy i fałszu, gdyż to utrudnia diagnozę, czym one w istocie są – a są mianowicie systemem opartym wprawdzie na licznych fałszach, którego celem nie jest jednak samo kłamstwo, lecz wyjaśnianie świata i nadawanie sensu rzeczywistości (między innymi poprzez włączanie teorii spiskowych). Dlatego aby skutecznie z nimi walczyć, nie wystarczy korygować fałszywe informacje czy odpierać kolejne zarzuty. Trzeba zbudować pozytywne mity, a zatem atrakcyjne, wielkie i ważne opowieści o roślinach GMO lub szczepionkach oparte na prawdziwych danych. A tego w kwestii biotechnologii z pewnością zabrakło.

Niniejsza książka nie jest jednak próbą budowania takiego pozytywnego mitu, gdyż moim celem było rzetelne przedstawienie, jak sprawy się mają. I niech Czytelnik zdecyduje, co z owymi informacjami zrobi i czy wpłyną one na jego poglądy. Nie miałbym wszakże nic przeciwko temu, gdyby moja publikacja przyczyniła się w jakiś sposób do stworzenia owej pozytywnej opowieści o rolniczej biotechnologii. Takiego mitu z pewnością bardzo potrzebujemy, by nie zmarnować szansy ani narzędzi, jakie podsuwa nam współczesna nauka.

DODATEK

w którym obalone zostają największe mity na temat GMO

Na temat GMO krąży mnóstwo fałszywych informacji. Często celowo tworzonych i powtarzanych przez organizacje zwalczające rolniczą biotechnologię opartą na inżynierii genetycznej. Nie chciałem tych wszystkich mitów omawiać wcześniej, gdyż rozbiłoby to narrację książki. Nawet bowiem kilkuzdaniowe pseudonaukowe tezy wymagają dłuższego tłumaczenia i prostowania. Dlatego przygotowałem osobny katalog „największych mitów GMO”. Wszystkie umieszczone w nim wytłuszczone cytaty pochodzą ze strony internetowej Greenpeace Polska (zachowana w nich została pisownia oryginalna)[234].

Inżynieria genetyczna to nieprzewidywalna dziedzina […] Dlatego w doświadczeniach polegających na przemieszczaniu genów pomiędzy gatunkami lub w obrębie tych samych gatunków często występują nieoczekiwane efekty uboczne.

To, jak naprawdę wygląda niestabilność i nieprzewidywalność modyfikacji genetycznych, najlepiej pokazuje poniższa tabelka[235] porównująca różne techniki hodowlane służące uzyskiwaniu nowych odmian roślin.

Przykłady roślin

Krzyżowanie* Niemal wszystkie rośliny uprawne

Mutageneza Banany, jabłka, ryż, pszenica i inne (ponad trzy tysiące odmian roślin uprawianych dziś na całym świecie)

GMO Kukurydza, soja, rzepak, bawełna, papaja, burak cukrowy, kabaczek, lucerna, topola, pomidor, bakłażan, jabłko, ziemniak

Transfer genów pomiędzy różnymi gatunkami

Krzyżowanie* TAK (ale nie zawsze)

Mutageneza NIE

GMO TAK (ale nie zawsze)

Występuje w naturze

Krzyżowanie* TAK (krzyżówki międzygatunkowe zachodzą rzadko i z reguły dają bezpłodne potomstwo)

Mutageneza TAK

GMO TAK (horyzontalny transfer genów)

Liczba zaangażowanych genów

Krzyżowanie* 10–300 tysięcy (zależnie od gatunków roślin)

Mutageneza Niemożliwa do oszacowania (tysiące mutacji)

GMO Kilka, najczęściej 1–3

Czy znana jest funkcja zaangażowanych genów?

Krzyżowanie* NIE

Mutageneza NIE

GMO TAK

Czy znana jest lokalizacja zmienionych / nowych genów?

Krzyżowanie* NIE

Mutageneza NIE

GMO TAK

Czy takie odmiany roślin można patentować?

Krzyżowanie* TAK

Mutageneza TAK

GMO TAK

Czy udokumentowano przypadki szkodliwości jakiejś odmiany uzyskanej tą techniką?

Krzyżowanie* TAK

Mutageneza NIE

GMO NIE

Czy wymagana jest ocena ryzyka dla środowiska przed dopuszczeniem do upraw nowej odmiany? (Unia Europejska)

Krzyżowanie* NIE

Mutageneza NIE

GMO TAK

Czy rolnikom organicznym wolno uprawiać takie odmiany?

Krzyżowanie* TAK

Mutageneza TAK

GMO NIE

Czas potrzebny na uzyskanie nowej odmiany rośliny

Krzyżowanie* 5–30 lat

Mutageneza Z reguły powyżej 5 lat

GMO Z reguły poniżej 5 lat

Wymagane znakowanie żywności otrzymanej z takiej rośliny (Unia Europejska)

Krzyżowanie* NIE

Mutageneza NIE

GMO TAK

* również międzygatunkowe

Nie ma zgody wśród naukowców, że technologia GMO jest bezpieczna.

W 2014 roku jedno z najbardziej renomowanych stowarzyszeń naukowych, Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Postępu Nauki (American Association for the Advancement of Science, AAAS), wydające między innymi tygodnik „Science”, przeprowadziło wśród swoich członków ankietę. Poprosiło w niej o wyrażenie opinii na temat bezpieczeństwa żywności GMO. Zgodziło się wziąć udział w tym przedsięwzięciu 3748 naukowców z różnych dziedzin. Wynik: 88 procent respondentów odpowiedziało, że spożywanie GMO jest bezpieczne. Dla porównania – w tym samym sondażu 87 procent zgodziło się z opinią, że jedną z przyczyn globalnego ocieplenia stanowi działalność człowieka[236].

O tym, że wśród naukowców panuje zgoda co do bezpieczeństwa GMO, świadczą również liczne oficjalne stanowiska organizacji i stowarzyszeń uczonych. Wydały je w tej sprawie między innymi:

- Acatech – Niemiecka Akademia Nauk i Inżynierii

- Agencja ds. Żywności i Leków – FDA (USA)

- Amerykańska Rada ds. Nauki i Zdrowia (ACSH)

- Amerykańskie Stowarzyszenie Agronomii

- Amerykańskie Stowarzyszenie Biologii Komórkowej

- Amerykańskie Stowarzyszenie Botaniczne

- Amerykańskie Stowarzyszenie Dietetyków i Żywieniowców (ADA)

- Amerykańskie Stowarzyszenie Fitopatologów

- Amerykańskie Stowarzyszenie Medyczne (AMA)

- Amerykańskie Stowarzyszenie Mikrobiologiczne

- Australijska Akademia Nauk

- Australijsko-Nowozelandzka Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności (FSANZ)

- Brazylijska Akademia Nauk

- Brytyjska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności (FSA)

- Chińska Akademia Nauk

- Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (Unia Europejska)

- Federacja Amerykańskich Stowarzyszeń Nauk o Zwierzętach

- Francuska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności (AFSSA)

- Francuska Akademia Nauk

- Health Canada

- Indyjska Akademia Nauk

- Kanadyjska Akademia Nauk

- Leopoldina – Niemiecka Akademia Przyrodników

- Meksykańska Akademia Nauk

- Międzynarodowa Rada Nauki

- Międzynarodowe Stowarzyszenie Naukowców Afrykańskich

- Narodowa Akademia Nauk (USA)

- Niemiecka Akademia Nauk

- Polska Akademia Nauk

- The Royal Society (pełniąca funkcję akademii nauk w Wielkiej Brytanii)

- Stowarzyszenie Europejskich Akademii Naukowych

- Szwajcarska Akademia Nauk

- Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)

- Towarzystwo Toksykologiczne

- Unia Niemieckich Akademii Naukowych

- Włoska Akademia Nauk (wraz z 13 innymi włoskimi organizacjami naukowymi).

Obecnie przeprowadzana jest niedostateczna ilość badań nad wpływem żywności GMO na zdrowie.

Już w 1985 roku Europejska Wspólnota Gospodarcza (poprzedniczka Unii Europejskiej) zleciła badania na temat bezpieczeństwa GMO, które trwały dwadzieścia pięć lat. Kosztowały trzysta milionów euro i za tę pokaźną sumę zrealizowano aż sto trzydzieści projektów badawczych, w których uczestniczyło pięćset zespołów naukowych z całej Europy. Na ich podstawie powstał raport, którego konkluzja brzmiała następująco: „Genetyczna modyfikacja organizmów nie stanowi dodatkowego ryzyka dla zdrowia i środowiska w porównaniu do konwencjonalnych technik hodowli roślin”. Jak to skomentował Greenpeace? Jednym akapitem, stwierdzając, że tylko niewiele projektów tego programu dotyczyło bezpieczeństwa dla środowiska, co „budzi poważne wątpliwości”.

W 2005 roku obywatele Szwajcarii zdecydowali w referendum o wprowadzeniu na terenie ich kraju pięcioletniego moratorium na uprawy GMO. Później było ono przedłużane na kolejne lata. W związku z tym szwajcarskie władze zwróciły się do naukowców, by oszacowali ryzyko stosowania zmodyfikowanych za pomocą inżynierii genetycznej roślin. W latach 2007–2011 zrealizowano trzydzieści projektów badawczych, na które wydano prawie trzynaście milionów dolarów. Jedenaście z nich skupiło się na analizie wpływu na środowisko pszenicy, kukurydzy oraz truskawek GMO. Wnioski naukowców były zgodne: nie ma żadnych dowodów, iż takie genetycznie zmodyfikowane rośliny są szkodliwe dla środowiska. Ponadto eksperci przeanalizowali ponad tysiąc doniesień naukowych z całego świata dotyczących wpływu GMO na organizmy niedocelowe oraz na żyzność gleby. „Finansowany przez Rząd program badawczy nie potwierdził, by istniało jakieś ryzyko ze strony GMO dla zdrowia ludzkiego i środowiska” – oświadczył Thomas Bernauer ze szwajcarskiej Narodowej Fundacji Nauk. Co na to centrala Greenpeace’u? Nic, raport został skrytykowany tylko przez szwajcarski oddział tej organizacji – twierdzący, że tamtejsi naukowcy nie przeprowadzili własnych badań na temat wpływu GMO na zdrowie człowieka i zwierząt, bazując wyłącznie na tysiącu publikacji naukowych (sic!). No i tradycyjnie zarzucający bliżej nieokreślone powiązania uczonych z biznesem.

Żadnego komentarza ze strony Greenpeace’u nie doczekał się też inny ważny raport, również dotyczący bezpieczeństwa GMO, ogłoszony we wrześniu 2014 roku przez niemieckie Ministerstwo Edukacji i Nauki. „Rezultaty dwudziestu pięciu lat badań nie wykazały dodatkowego ryzyka dla środowiska wynikającego z uprawy roślin GMO w porównaniu z konwencjonalnymi” – brzmiała jego konkluzja. Można w tym dokumencie przeczytać także, że „profil ekologiczny”, czyli między innymi bioróżnorodność owadów na polu, w uprawach kukurydzy Bt był lepszy od upraw konwencjonalnych, w których stosowano opryski insektycydami. Raport kosztował sto milionów euro i został w całości sfinansowany ze źródeł publicznych. Pieniądze poszły na realizację ponad stu trzydziestu projektów badawczych, w których uczestniczyły zespoły z sześćdziesięciu ośrodków naukowych w Niemczech. Prowadzono zarówno doświadczenia laboratoryjne, jak i eksperymenty polowe. Wśród badanych roślin znalazły się: kukurydza Bt oraz ziemniaki, jęczmień, rzepak i burak cukrowy GMO[237].

Greenpeace i inne organizacje anty-GMO ignorują również istnienie tysięcy publikacji naukowych, spośród których przytłaczająca większość dowodzi bezpieczeństwa roślin GMO. Na przykład w utworzonej w 2015 roku bazie internetowej IPAFEED, zawierającej rezultaty analiz bezpieczeństwa pasz GMO w żywieniu zwierząt gospodarskich, znajdują się wyniki prawie trzech tysięcy badań[238].

Większość badań bezpieczeństwa roślin GMO jest przeprowadzana przez koncerny biotechnologiczne lub za ich pieniądze, więc są niewiarygodne.

Kiedy koncerny biotechnologiczne wnioskują o zgodę na sprzedaż lub uprawy roślin GMO do Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, muszą przedstawić rezultaty badań przeprowadzonych na własny koszt. To procedura analogiczna do stosowanej podczas zatwierdzania leków. Nie jest jednak tak, że firmy wykonują owe badania według własnego widzimisię. Zleca się je komercyjnym laboratoriom posiadającym odpowiednie certyfikaty i wykonuje według wymagań EFSA oraz organizacji międzynarodowych wyznaczających standardy eksperymentów. Ale mamy również bardzo dużo badań dotyczących bezpieczeństwa roślin GMO dla środowiska i zdrowia wykonanych za publiczne pieniądze przez niezależnych naukowców. Można więc z pewnością stwierdzić, że rośliny GMO są najlepiej przebadanym i najsurowiej regulowanym przez prawo rodzajem żywności na świecie, a w związku z tym najbezpieczniejszym.

Koncerny agrochemiczne, które zajmują się produkcją transgenicznych nasion, zobowiązują rolników do podpisywania dokumentów, które zabraniają im przechowywać nasiona na kolejne zasiewy, i muszą oni uiszczać opłaty patentowe.

To, czy takie opłaty i zakazy zostawiania ziarna na kolejny zasiew są wprowadzane, zależy głównie od rozwiązań prawnych w danym kraju. W niektórych państwach rozwijających się, gdzie miliony drobnych rolników uprawiają rośliny GMO – przede wszystkim bawełnę – nie ma ani opłat patentowych dla rolników, ani zakazów zostawiania nasion na następny rok. W Unii Europejskiej wszystkie odmiany roślin, GMO i nie-GMO, chronione są tym samym prawem własności, ale nie podlegają one patentowaniu tak jak w USA.

Ponadto rośliny GMO nie są pierwszymi patentowanymi roślinami uprawnymi – odmiany zaczęto chronić w ten sposób już w 1930 roku w Stanach Zjednoczonych. Uchwalane w ostatnich dekadach różne międzynarodowe regulacje też służą ochronie własności intelektualnej twórców nowych odmian roślin (nie tylko GMO!), gdyż ich wyhodowanie sporo kosztuje – i czasu, i pieniędzy.

Przykładem może być Polska. Od 2003 roku obowiązuje w naszym kraju ustawa o ochronie prawnej odmian. Daje ona rolnikowi prawo do uprawiania roślin (z listy dopuszczonych w Polsce i Unii Europejskiej) na własne potrzeby i ich rozmnażania bez podpisywania umowy licencyjnej. Jednak w sytuacji gdy farmer sprzedaje swoje płody rolne – a zatem na nich cokolwiek zarabia – jest zobowiązany podpisać (na rok lub dłużej) umowę z hodowcą. Rolnicy mogą zachowywać materiał siewny na następny rok, jeśli taki zapis znalazł się w umowie. W przeciwnym razie powinni zapłacić hodowcy 50 procent kwoty wynikającej z umowy licencyjnej. Gdy rolnik zachowa materiał siewny na kolejny rok i nie zapłaci, grozi mu kara odszkodowania dla hodowcy danej odmiany w wysokości 300 procent opłaty licencyjnej. Do kontroli upraw została powołana specjalna instytucja: Agencja Nasienna. A jeśli rolnik nie wie, jaką odmianę uprawia na polu, zostaje ona zidentyfikowana na jego koszt[239].

Warto też zwrócić uwagę, że w wypadku niektórych roślin – między innymi kukurydzy – rolnicy od kilkudziesięciu lat kupują co roku nowy materiał siewny. Dlaczego? Hodowcy wykorzystują bowiem opisane już przez Karola Darwina zjawisko „wybujałości mieszańców”. Otóż krzyżując odmiany na przykład kukurydzy o różnych pożądanych cechach, uzyskują nasiona, z których wyrosną tak zwane hybrydy, dające wysoki plon, odporne na choroby i przystosowane do lokalnych warunków klimatycznych. Jednak za sprawą naturalnych procesów już w następnym pokoleniu sporo tych pożądanych przez rolnika cech owe hybrydy tracą. Innymi słowy, jeśli rolnik zbierze z pola kukurydzę i zostawi nasiona na następny rok, to wyrosną z nich rośliny nieposiadające już wielu korzystnych cech „rodziców”.

A wracając do kwestii samych patentów: dyskusja, czy są one skuteczną ochroną własności intelektualnej, a przede wszystkim czy sprzyjają innowacyjności, toczy się od dziesięcioleci i można spotkać sprzeczne ze sobą opinie. Ochrona patentowa jest więc na pewno kontrowersyjnym tematem, ale nie dotyczy tylko biotechnologii. Patenty występują między innymi w informatyce, telefonii komórkowej, technologiach komputerowych, produkcji leków, narzędzi i wielu innych obszarach.

Warto też przy okazji rozwiać jeszcze jeden pojawiający się mit: że koncerny patentują geny występujące w przyrodzie, czyli zawłaszczają coś, co należy do całej ludzkości. Patentowaniu nie podlega cała kukurydza czy jakieś bakteryjne geny występujące w naturze, tylko konstrukt genetyczny, który wprowadza się do rośliny. A spowodowanie, żeby na przykład gen bakterii zadziałał w roślinie, wymaga wielu zabiegów – potrzebne są między innymi odpowiednie sekwencje dające znak: tu się kończy, a tu zaczyna gen. Często nie pochodzą one ani od bakterii, ani od rośliny, ale od jakiegoś innego organizmu lub wirusa. Podsumowując: otrzymanie genu pobranego z jednego organizmu i działającego w innym wymaga wielu żmudnych eksperymentów i poszukiwań.

Firmy takie jak Monsanto pozywają rolników, którzy w ich opinii używają nasion bez uprzedniego podpisania zobowiązań. Niestety zmutowane rośliny rozprzestrzeniają się w niekontrolowany sposób, w wyniku czego pola z uprawami tradycyjnymi, nawet pomimo stosowania tak zwanych stref ochronnych, są zanieczyszczane.

W Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie rzeczywiście zdarzają się przypadki pozywania przez koncerny rolników, ale dzieje się tak naprawdę rzadko. W USA rośliny GMO rocznie wysiewa około trzystu pięćdziesięciu tysięcy farmerów, a do tej pory Monsanto miało podejrzenia zaledwie wobec kilkuset z nich. Chodziło o to, czy nie wysiewają oni roślin GMO w kolejnym roku bez wniesienia odpowiednich opłat. Jeśli natomiast odmiany GMO znajdą się na polu rolnika bez jego wiedzy, koncern usuwa je na swój koszt.

Odseparowanie upraw jest jak najbardziej możliwe, co pokazuje przykład USA, gdzie rolnictwo organiczne rozwija się bez problemów. To, jaka odległość powinna być wytyczona pomiędzy uprawami, zależy od konkretnej rośliny, gdyż różnią się one między sobą ciężkością pyłku czy sposobem rozmnażania (niektóre gatunki są samopylne). Przede wszystkim zaś rzekome „zanieczyszczenie” jest sztucznym problemem i teoretycznie mogłoby również działać w drugą stronę. To znaczy rolnik uprawiający GMO zgłaszałby pretensje, że rośliny z pola organicznego czy konwencjonalnego „zanieczyściły” jego transgeniczne uprawy.

Zanieczyszczenie środowiska naturalnego przez organizmy zmutowane genetycznie stwarza o wiele większe zagrożenie, niż ma to miejsce w przypadku zanieczyszczeń innego rodzaju. Zmutowane rośliny to żywe organizmy, które samoistnie się rozmnażają i rozprzestrzeniają. Jest to praktycznie nieodwracalny proces, którego rzeczywiste skutki poznamy dopiero za kilka pokoleń.

Rośliny GMO nie są mutantami, gdyż mutacje genetyczne zachodzą przypadkowo. Całkowitym błędem jest też uogólnianie: „odmiany transgeniczne [czyli GMO – przyp. M. R.] stwarzają większe zagrożenie”. Po pierwsze, wszystkie rośliny uprawne są – jak już to obszernie opisywałem – w pewnym stopniu sztucznymi tworami człowieka właściwie niezdolnymi do przeżycia w konkurencji z naturalnymi gatunkami. Dlatego na dzikich łąkach czy w lasach nie spotka się pszenicy, kukurydzy lub truskawek.

Można natomiast zastanawiać się, czy rośliny GMO nie skrzyżują się z blisko spokrewnionymi dzikimi gatunkami i nie przekażą im swoich cech, na przykład odporności na dany herbicyd lub zdolności zabijania szkodników za pomocą toksyny Bt. Jest to teoretycznie możliwe, aczkolwiek tylko w wypadku występowania w naturze takich krewniaków. Dlatego nie ma obaw, że kukurydza wysiewana w Europie skrzyżuje się z jakąś rośliną, gdyż przywieziono ją stosunkowo niedawno zza oceanu. Załóżmy jednak, że do upraw w Polsce dopuszczono rzepak, który ma u nas dzikich krewnych. Przekazanie im genów odporności na przykład na herbicyd glifosat nie daje w naturalnym środowisku żadnej korzyści. A co z genem odpowiedzialnym za produkcję białka Bt? Warunki na polu uprawnym są zupełnie inne niż te na łące czy w lesie, gdzie występuje nieporównanie większa różnorodność roślin i owadów. I stąd mniejsze znaczenie cechy Bt, gdyby jakiś dziki gatunek taką otrzymał. Zostało to zresztą przeanalizowane przez naukowców, którzy stwierdzili, że skrzyżowanie się roślin uprawnych produkujących owadobójczą toksynę z dzikimi gatunkami nie stanowiłoby znaczącego ryzyka dla środowiska naturalnego[240].

Co innego jednak w wypadku genów dających większą odporność na okresy suszy. Taka cecha rzeczywiście dawałaby sporą przewagę nad konkurencją i wymagała dokładnej oceny ryzyka dla środowiska. Warto wszak zwrócić uwagę, że i za pomocą konwencjonalnych technik hodowli roślin (czyli bez użycia inżynierii genetycznej) udało się otrzymać odmiany lepiej tolerujące suszę. Jak również uzyskać na przykład odporność na pewien herbicyd (bromoksynil). Tymczasem organizacje anty-GMO nie obawiają się wpływu tych odmian na ekosystemy, choć też przecież mogłyby się krzyżować z dziko rosnącymi kuzynami. Czy w takim razie nie „zanieczyściłyby” środowiska, jak nazywa to Greenpeace?

Wniosek płynie z tego taki, że każdy przypadek nowej odmiany rośliny – czy to uzyskanej poprzez zastosowanie konwencjonalnych technik, czy dzięki inżynierii genetycznej – powinien być analizowany oddzielnie i nie ze względu na metodę, za pomocą której został wyhodowany czy zmodyfikowany.

Odporne na pestycydy zmutowane rośliny krzyżują się z pokrewnymi chwastami, tworząc tak zwane superchwasty, które niszczą naturalne ekosystemy.

„Superchwasty” nie istnieją. To wymysł przeciwników GMO, którzy w ten sposób nazywają gatunki chwastów uodpornionych na któryś herbicyd. Chodzi im przede wszystkim o glifosat, bo odporność na ten środek dominuje wśród dzisiaj uprawianych roślin GMO. Przypomnę, że taka cecha stanowi duże ułatwienie dla rolników, gdyż zamiast kilku selektywnych herbicydów (bardziej toksycznych) używają glifosatu. Mogą też rezygnować z wyjaławiającej glebę głębokiej orki. Oszczędzają w ten sposób swój czas, paliwo, pieniądze i mogą trochę poprawić kondycję środowiska naturalnego (aczkolwiek zależy to od lokalnych warunków i sposobu upraw).

Zjawisko uodparniania się chwastów na herbicydy znane jest od ponad pół wieku, czyli długo przed pojawieniem się pierwszych upraw GMO. Dziś występuje około czterystu gatunków roślin odpornych na różne herbicydy stosowane w rolnictwie, w tym dwadzieścia cztery odporne na glifosat. Czy rozpowszechnienie się w obu Amerykach upraw roślin GMO niewrażliwych na ten konkretny środek przyspieszyło pojawianie się odpornych na niego chwastów? Mogło, aczkolwiek twardych dowodów na to nie ma. Z pewnością jednak pierwszy odnotowany taki przypadek pochodził z upraw konwencjonalnych. Ponadto w USA występuje jedenaście chwastów odpornych na glifosat, a w Europie, w której roślin GMO z tą cechą w ogóle się nie uprawia, aż osiem! Zatem przyczyną tego zjawiska jest po prostu używanie herbicydów, a nie wyłącznie uprawianie roślin konwencjonalnych czy GMO.

Nieprawdą jest również, że „superchwasty” niszczą naturalne ekosystemy. Chwast to nieprzydatna roślina wyłącznie z punktu widzenia rolnika, a nie łąki czy lasu, których nie opryskuje się glifosatem.

Nie zmienia to wszystko faktu, że złe praktyki rolnicze – na przykład niestosowanie płodozmianu – doprowadziły w niektórych regionach, gdzie uprawia się rośliny odporne na glifosat, do tego, że farmerzy znów muszą sięgać po inne i bardziej toksyczne herbicydy. Jak również niszczyć chwasty na przykład za pomocą orki. Dlatego zdarza się, że początkowe pozytywne skutki upraw roślin odpornych na glifosat zmniejszają się. Dokładnie ten sam problem dotyczy jednak roślin odpornych na herbicydy, które otrzymano tradycyjnymi technikami (krzyżówki, mutacje). Tyle że przeciw nim nie protestują organizacje takie jak Greenpeace. Można też wspomnianym negatywnym skutkom zapobiegać – zarówno w uprawach konwencjonalnych, jak i GMO – dzięki stosowaniu odpowiednich praktyk rolniczych (między innymi płodozmianu).

Spożywanie modyfikowanych genetycznie produktów stwarza kolejny powód do niepokoju, jakim jest kontakt z obcymi proteinami, toksynami i alergenami. Soja, do której dołączono gen brazylijskiego orzecha, wywołała reakcje alergiczne u osób uczulonych na orzechy.

Wprowadzając dany gen do rośliny, naukowcy wiedzą, jaką pełni on funkcję i jakie białko koduje. Sprawdzają również, czy białko to ma wpływ na zdrowie ludzi lub zwierząt. Zatem pisanie o „kontakcie z obcymi proteinami, toksynami i alergenami” jest nieporozumieniem.

Przywołany przypadek soi nie był żadnym zaskoczeniem. Naukowcy próbowali wzbogacić tę roślinę o bardzo ważny dla organizmu człowieka aminokwas – metioninę. W tym celu skopiowali produkujący ją gen z orzecha brazylijskiego. W trakcie testów okazało się, że tak zmodyfikowana soja wywołuje skórne reakcje alergiczne u osób uczulonych na orzechy brazylijskie. Dlatego praca nad nią nigdy nie wyszła poza fazę testów i nie została dopuszczona do upraw komercyjnych. Przypadek ten może więc stanowić dowód, że naukowcy bardzo dokładnie wiedzą, jakie niebezpieczeństwa niesie ze sobą konkretna modyfikacja, i mogą sprawdzić to na bardzo wczesnym etapie testów.

Rolnictwo GMO oznacza także większą ilość substancji chwasto- i owadobójczych na naszych talerzach.

W Unii Europejskiej czy w USA instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo żywności wyznaczają dopuszczalne i bardzo restrykcyjne limity pozostałości pestycydów w żywności. Jak pokazują badania, niezwykle rzadko i tylko niegroźnie są one przekraczane[241]. Dotyczy to zarówno żywności konwencjonalnej, organicznej, jak i tej powstałej z roślin GMO. Z pewnością zaś jedząc rośliny z cechą Bt, spożywamy więcej niż w wypadku roślin konwencjonalnych bakteryjnych białek zabójczych dla owadów, ale są one obojętne dla naszego zdrowia. Natomiast jeśli chodzi o rośliny odporne na wirusy, glifosat czy o zwiększonej tolerancji na suszę, to bez wątpienia nie wzrasta z ich powodu ilość środków ochrony roślin w naszym jedzeniu. Zatem uogólnianie: „rolnictwo GMO oznacza więcej pestycydów w jedzeniu”, jest całkowicie fałszywe.

Kres głodu nastąpi dopiero wtedy, gdy uwzględniona zostanie rzeczywista przyczyna jego powstawania, jaką jest bieda. To przez nią ludzie nie mają dostępu do żywności lub nie stać ich na jej zakup. Inżynieria genetyczna nie zajmuje się tym problemem i w praktyce może go tylko pogłębić.

Rolnictwo oparte na nowoczesnej biotechnologii z pewnością samo nie rozwiąże problemu głodu na świecie, ale może w tym istotnie pomóc. Już zresztą dowiodło, że nawet te nieliczne dostępne dziś rośliny transgeniczne przynoszą korzyści drobnym rolnikom z krajów rozwijających się, zwiększając ich dochody i konsumpcję.

Uprawy GMO sprzyjają powstawaniu monokultur.

Z takim twierdzeniem związane są dwa nieporozumienia. Pierwsze polega na błędnym posługiwaniu się pojęciem monokultura, jako oznaczającym uprawianie bardzo ograniczonej liczby odmian danej rośliny, co ma skutkować między innymi zwiększoną podatnością na choroby. Skoro bowiem większość rolników uprawia to samo, to gdy pojawi się jakiś wirus, grzyb czy bakteria, łatwo zniszczy prawie wszystkie uprawy. Rośliny GMO byłyby więc niebezpieczne z powodu wypierania z rynku innych odmian. To nieprawda, gdyż na przykład geny odporności na szkodniki kopiuje się do bardzo wielu lokalnych odmian – w Indiach rolnicy mają do dyspozycji ponad dziewięćset odmian bawełny Bt, w Europie zaś ponad dwieście odmian kukurydzy Bt.

Natomiast w rolnictwie monokultura znaczy coś innego: uprawianie rok po roku na tym samym obszarze roślin jednego gatunku bądź o podobnych wymaganiach glebowych, co prowadzi do wyjałowienia ziemi. Część rolników w Ameryce Północnej i Południowej zaczęła uprawiać – głównie transgeniczną soję odporną na glifosat – właśnie rok po roku i stosowała jedynie ten herbicyd jako metodę kontroli chwastów. Pociągało to za sobą znane negatywne skutki upraw monokulturowych. Trzeba jednak podkreślić, że monokultury nie pojawiły się wraz z nastaniem inżynierii genetycznej w rolnictwie i nie są one nieodłącznym problemem tej technologii.

PODZIĘKOWANIA

Kiedy w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zacząłem pracować jako dziennikarz naukowy, to na temat organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO) miałem pogląd taki, jaki dominował wówczas w mediach: że są złe i niebezpieczne. Ale pewnego razu umówiłem się na wywiad z profesorem Tomaszem Twardowskim z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN w Poznaniu. Świetnie pamiętam tamtą rozmowę – byłem pod wielkim wrażeniem spokojnej, a przede wszystkim racjonalnej i merytorycznej argumentacji profesora w obronie rolniczej biotechnologii. To właśnie ona skłoniła mnie, by zacząć drążyć temat i nie ulegać obiegowym opiniom, za co jestem profesorowi Twardowskiemu ogromnie wdzięczny.

Zawsze mogłem też liczyć na ekspercką wiedzę, wsparcie i pomoc ze strony profesorów: Ewy Bartnik, Magdaleny Fikus, Piotra Stępnia i Piotra Węgleńskiego – wybitnych polskich naukowców związanych z Uniwersytetem Warszawskim oraz z Instytutem Biochemii i Biofizyki PAN, a zajmujących się zagadnieniami dotyczącymi inżynierii genetycznej. Bardzo im za to dziękuję. Jak również doktorowi Sławomirowi Sowie z Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin.

Szczególne podziękowania kieruję do profesora Pawła Golika z Uniwersytetu Warszawskiego, który zgodził się poświęcić swój cenny czas na przeczytanie przed drukiem niniejszej książki i przekazał mi swoje uwagi.

Drugim wnikliwym recenzentem był doktor Wojciech Zalewski. Poznałem go, kiedy pisał doktorat w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin oraz prowadził blog poświęcony GMO. Namówiłem go, by przeniósł ów blog na strony internetowe tygodnika „Polityka”, gdzie publikuje do dziś. Bez Wojtka być może w ogóle nie powstałaby ta książka, a na pewno byłaby ona uboższa, gdyż gmo.blog.polityka.pl jest najlepszym polskim źródłem aktualnych i rzetelnych informacji na temat rolniczej biotechnologii.

Chciałbym także wymienić dwie niezwykle ważne osoby dla mojego rozwoju zawodowego jako dziennikarza naukowego. Mam na myśli redaktora Andrzeja Gorzyma, przez ponad dekadę mojego szefa w dziale naukowym „Polityki”, a wcześniej wieloletniego redaktora naczelnego „Wiedzy i Życia”. To Andrzej obdarzył mnie zaufaniem i przyjął do działu naukowego „Polityki”. Dzięki temu miałem przywilej trafić do wyjątkowej, chyba nie tylko w polskiej skali, redakcji. I pod względem dbałości o dziennikarską rzetelność, i pod względem atmosfery oraz stosunku do pracowników. Ogromna w tym zasługa redaktora Jerzego Baczyńskiego, który od ponad dwóch dekad kieruje „Polityką”. To jest Szef przez duże „S”, ze strony którego zawsze czułem wsparcie oraz zaufanie do tego, co robię. I który nie pozwolił, by „Polityka” kiedykolwiek obniżyła loty czy porzuciła ambicje bycia pismem dla ludzi myślących i ciekawych świata, a przede wszystkim piszącym prawdę, nawet jeśli jest ona niewygodna. Dotyczy to między innymi tematyki GMO czy szczepionek. Gdyby zabrakło tej redakcji, pewnie zmieniłbym zawód, gdyż dziś nie wyobrażam sobie pracy jako dziennikarz naukowy poza „Polityką”.

Dziękuję również Łukaszowi Najderowi z Wydawnictwa Czarne za namówienie mnie do napisania niniejszej książki, jak i wydanego w 2015 roku wywiadu rzeki z profesorem Jerzym Vetulanim pod tytułem Mózg i błazen.

I last but not least: specjalne i gorące podziękowania chcę przekazać, również tą drogą, mojej żonie. Za wyrozumiałość, za cierpliwość, za wsparcie i ciepło, na które mogłem zawsze liczyć podczas pisania tej książki (i nie tylko). A była to naprawdę ciężka i czasami frustrująca praca – dla mnie i dla najbliższych. Agatko, jeszcze raz ogromnie Ci dziękuję!

PRZYPISY KOŃCOWE

Wstęp

[1] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016.

Rozdział 1

[2] http://www.euractiv.com/section/agriculture-food/interview/jeremy-rifkin-number-two-cause-of-global-warming-emissions-animal-husbandry/, dostęp: 30.06.2017.

[3] R. Bailey, Fear and Loathing of Biotech’s Bright Future, „Reason”, vol. 17: 1985, no. 6, s. 21–30.

[4] M. Rotkiewicz, Dylematy inżyniera genetycznego, „Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Co mamy w genach” 2014, nr 2, s. 24–29.

[5] Tamże.

[6] https://nicprostszego.wordpress.com/2015/12/02/waza-sie-losy-nowej-technologii-modyfikowania-genow/, dostęp: 30.06.2017.

[7] R. Bailey, Fear and Loathing…, dz. cyt.

[8] S. J. Gould, On the Origin of Specious Critics, „Discover” 1985, no. 34, s. 34–42.

[9] E. Bendyk, Rewolucja czy utopia [w:] J. Żakowski, Era wodoru, „Polityka” 2005, nr 30, s. 71.

[10] A. Lubowski, Jeremy Rifkin. Mistrz globalnej bredni, http://www.newsweek.pl/biznes/wiadomosci-biznesowe/jeremy-rifkin-mistrz-globalnej-bredni,87180,1,1.html, dostęp: 30.06.2017.

[11] P. S. Naik, Biotechnology Through the Eyes of an Opponent. The Resistance of Activist Jeremy Rifkin, „Virginia Journal of Law and Technology”, vol. 5: 2000, no. 5, s. 1522–1687.

[12] Interview with Jeremy Rifkin. Fears of a Brave New World, „The UNESCO Courier”, wrzesień 1998.

[13] D. Thompson, The Most Hated Man in Science. Jeremy Rifkin, „Time” 1989, no. 23, s. 102–104.

[14] D. Charles, Lords of the Harvest. Biotech, Big Money, and the Future of Food, New York 2001 (książka w pliku mobi).

[15] S. Stecklow, Germination. How a U.S. Gadfly and a Green Activist Started a Food Fight, „The Wall Street Journal”, 30 listopada 1999.

[16] D. Charles, Lords of the Harvest, dz. cyt.

Rozdział 2

[17] F. J. P. H. Brouns et al., Does Wheat Make Us Fat and Sick?, „Journal of Cereal Science”, vol. 58: 2013, no. 2, s. 209–215.

[18] J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich społeczeństw, przeł. M. Konarzewski, Warszawa 2000, s. 77–136.

[19] N. V. Fedoroff, N. M. Brown, Mendel in the Kitchen. A Scientist’s View of Genetically Modified Foods, Oxford 2004.

[20] https://jameskennedymonash.wordpress.com/2014/07/14/artificial-vs-natural-watermelon-sweetcorn/, https://jameskennedymonash.wordpress.com/2014/07/09/artificial-vs-natural-peach/, dostęp: 30.06.2017.

[21] N. Kingsbury, Hybrid. The History and Science of Plant Breeding, Chicago 2009.

[22] http://www.gardenhistorygirl.com/2010/12/atomic-gardens.html, https://cropsoil.ncsu.edu/files/2016/06/North-Carolina-varieties.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[23] http://www-naweb.iaea.org/nafa/pbg/ (dostęp: 30.06.2017).

[24] N. V. Fedoroff, N. M. Brown, Mendel in the Kitchen, dz. cyt.

[25] P. Ehrlich, The Population Bomb, „Rivercity” 1975, s. XI.

[26] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016.

[27] A. Sasaki et al., Green Revolution. A Mutant Gibberellin-Synthesis Gene in Rice, „Nature”, vol. 416: 2002, no. 6882, s. 701, 702.

[28] M. Qaim, Genetically Modified Crops…, dz. cyt.

[29] D. Charles, Lords of the Harvest. Biotech, Big Money, and the Future of Food, New York 2001 (książka w pliku mobi).

[30] Tamże.

[31] Tamże.

[32] Tamże.

[33] M. Qaim, Genetically Modified Crops…, dz. cyt. http://npic.orst.edu/factsheets/archive/glyphotech.html#env, https://gmo.geneticliteracyproject.org/FAQ/is-glyphosate-roundup-dangerous/, dostęp: 30.06.2017.

[34] D. Charles, Lords of the Harvest, dz. cyt.

[35] https://en.wikipedia.org/wiki/Ernst_Berliner, dostęp: 30.06.2017.

[36] http://gmo.blog.polityka.pl/2012/08/17/hokus-pokus/, dostęp: 30.06.2017.

[37] http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/52/executivesummary/default.asp, dostęp: 30.06.2017.

[38] https://agriculture.basf.com/gb/en/Crop-Protection/Clearfield-UK.html, dostęp: 30.06.2017.

[39] http://www.sciencemag.org/news/2012/06/bonobos-join-chimps-closest-human-relatives, dostęp: 30.06.2017.

[40] https://www.youtube.com/watch?v=tJvnqe3EHWM, dostęp: 30.06.2017.

[41] http://www.pbs.org/wgbh/harvest/interviews/rifkin.html, dostęp: 30.06.2017.

[42] M. T. Anderson, H. S. Seifert, Neisseria gonorrhoeae and Humans Perform an Evolutionary LINE Dance, „Mobile Genetic Elements”, vol. 1: 2011, no. 1, s. 85–87.

[43] M. Hecht et al., Inheritance of DNA Transferred from American Trypanosomes to Human Hosts, „Public Library of Science ONE”, vol. 5: 2010, no. 2, e9181.

[44] M. Horie et al., Endogenous Non-Retroviral RNA Virus Elements in Mammalian Genomes, „Nature”, vol. 463: 2010, no. 7277, s. 84–87.

[45] J. H. Wildschutte et al., Discovery of Unfixed Endogenous Retrovirus Insertions in Diverse Human Populations, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, vol. 113: 2016, no. 16, e2326–e2334.

[46] A. Crisp et al., Expression of Multiple Horizontally Acquired Genes Is a Hallmark of Both Vertebrate and Invertebrate Genomes, „Genome Biology”, vol. 16: 2015, no. 1, s. 50.

[47] T. Kyndt et al., The Genome of Cultivated Sweet Potato Contains Agrobacterium T-DNAs with Expressed Genes. An Example of a Naturally Transgenic Food Crop, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, vol. 112: 2015, no. 18, s. 5844–5849.

[48] L. Gasmi et al., Recurrent Domestication by Lepidoptera of Genes from Their Parasites Mediated by Bracoviruses, „Public Library of Science Genetics”, vol. 11: 2015, no. 9, e1005470; http://gmo.blog.polityka.pl/2015/09/22/osy-naturalnie-modyfikuja-genomy-motyli/, dostęp: 30.06.2017.

[49] N. V. Fedoroff, N. M. Brown, Mendel in the Kitchen…, dz. cyt.

Rozdział 3

[50] R. Bailey, Fear and Loathing of Biotech’s Bright Future, „Reason”, vol. 17: 1985, no. 6, s. 21–30.

[51] Rozmowa przeprowadzona 20.04.2017.

[52] D. Thompson, The Most Hated Man in Science. Jeremy Rifkin, „Time” 1989, no. 23, s. 102–104.

[53] http://modernfarmer.com/2014/05/even-first-gmo-field-tests-controversial-will-ever-end-fight/, dostęp: 30.06.2017; N. V. Fedoroff, N. M. Brown, Mendel in the Kitchen. A Scientist’s View of Genetically Modified Foods, Oxford 2004.

[54] D. Charles, Lords of the Harvest. Biotech, Big Money, and the Future of Food, New York 2001 (książka w pliku mobi).

[55] B. Martineau, First Fruit. The Creation of the Flavr Savr Tomato and the Birth of Biotech Foods, New York 2001, s. 148.

[56] https://www.bloomberg.com/news/articles/1993-06-06/whos-afraid-of-jurassic-park-biotech-ought-to-be, dostęp: 30.06.2017.

[57] D. Charles, Lords of the Harvest, dz. cyt.

[58] Tamże.

[59] Tamże.

[60] Tamże.

[61] Tamże.

[62] Tamże.

[63] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016.

[64] http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/52/executivesummary/default.asp, dostęp: 30.06.2017.

[65] M. Qaim, Genetically Modified Crops…, dz. cyt.

[66] Tamże.

[67] M. Szkarłat, Biotechnologia jako przedmiot regulacji prawnomiędzynarodowych [w:] Aspekty społeczne i prawne biotechnologii, red. T. Twardowski, Warszawa 2012, s. 121–170; T. Zimny, Problemy moralne związane z inżynierią genetyczną na tle obowiązujących uregulowań prawnych, tamże, s. 249–271.

[68] M. Rotkiewicz, Będę walczył o odszkodowanie, „Polityka” 2012, nr 5, s. 60, 61.

[69] http://gmo.blog.polityka.pl/2014/06/11/gmo-zle-mykotoksyny-dobre/, dostęp: 30.06.2017.

[70] M. Rotkiewicz, Genetyczny bubel, „Polityka” 2013, nr 5, s. 58–60.

Rozdział 4

[71] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016, s. 104.

[72] Tamże, s. 105.

[73] „The Economist”, 19.09.2002.

[74] R. Paarlberg, African Non-Adopters [w:] Handbook on Agriculture, Biotechnology and Development, ed. S. Smyth et al., Cheltenham 2014, s. 166–175.

[75] Tamże.

[76] M. Qaim, Genetically Modified Crops…, dz. cyt.

[77] Tamże.

[78] Tamże.

[79] G. Kostandini et al., Ex ante Analysis of the Benefits of Transgenic Drought Tolerance Research on Cereal Crops in Low-Income Countries, „Agricultural Economics”, vol. 40: 2009, no. 4, s. 477–492.

[80] L. Val Giddings et al., Suppressing Growth. How GMO Opposition Hurts Developing Nations, raport Information Technology and Innovation Foundation, 2016.

[81]  http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A8-2016-0169+0+DOC+XML+V0//EN, dostęp: 30.06.2017.

[82] https://capx.co/how-the-eu-starves-africa-into-submission/, dostęp: 30.06.2017.

[83] http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/52/download/isaaa-brief-52-2016.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[84] http://gmo.blog.polityka.pl/2013/04/22/srodowisko-i-rolnicy-zyskuja-dzieki-gmo-cz-1/, dostęp: 30.06.2017.

[85] Z. T. Dąbrowski, M. Grabowski, GMO w środowisku rolniczym [w:] GMO w świetle najnowszych badań, red. K. Niemirowicz-Szczytt, Warszawa 2012, s. 162.

[86] F. Wang et al., Yield Differences between Bt Transgenic Rice Lines and Their Non-Bt Counterparts, and Its Possible Mechanisms, „Field Crops Research” 2012, no. 126, s. 8–15.

[87] M. Qaim, Genetically Modified Crops…, dz. cyt.

[88] Tamże.

[89] Tamże.

[90] https://www.independent.co.uk/environment/green-living/charles-i-blame-gm-crops-for-farmers-suicides-951807.html, dostęp: 30.06.2017.

[91] G. P. Gruère et al., Bt Cotton and Farmer Suicides in India. Reviewing the Evidence, International Food Policy Research Institute, 2008.

[92] G. P. Gruère et al., Bt Cotton and Farmer Suicides in India. An Evidence-Based Assessment, „Journal of Development Studies”, vol. 47: 2011, no. 2, s. 316–337.

[93] R. Herring et al., On the ‘Failure of Bt Cotton’. Analysing a Decade of Experience, „Economic & Political Weekly”, vol. 47: 2012, no. 18, s. 45–53; B. Choudhary et al., Biotech Cotton in India, 2002 to 2014 Adoption, Impact, Progress & Future, The International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications, 2015.

[94] G. P. Gruère et al., Bt Cotton and Farmer Suicides in India. Reviewing the Evidence, dz. cyt.

[95] R. Herring, Why Did ‘Operation Cremate Monsanto’ Fail?, „Critical Asian Studies”, vol. 38: 2006, no. 4, s. 467–493.

[96] R. Herring, Reconstructing Facts in Bt Cotton Why Scepticism Fails, „Economic & Political Weekly”, vol. 48: 2013, no. 33, s. 63–66.

[97] Bt Cotton in India, raport VIB (Flemish Institute for Biotechnology), 2013.

[98] R. Herring et al., On the ‘Failure of Bt Cotton’, dz. cyt.

[99] R. Herring, Stealth Seeds. Bioproperty, Biosafety, Biopolitics, „Journal of Development Studies”, vol. 43: 2007, no. 1, s. 130–157.

[100] Tamże.

[101] Bt Cotton in India, dz. cyt.

[102] J. Kathage et al., Economic Impacts and Impact Dynamics of Bt (Bacillus thuringiensis) Cotton in India, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, vol. 109: 2012, no. 29, s. 11652–11656.

[103] M. Qaim et al., Genetically Modified Crops and Food Security, „Public Library of Science ONE”, vol. 8: 2013, no. 6, e64879.

[104] http://www.who.int/nutrition/topics/vad/en/, dostęp: 30.06.2017.

[105] R. E. Black et al., Maternal and Child Undernutrition. Global and Regional Exposures and Health Consequences, „The Lancet”, vol. 271: 2008, no. 9608, s. 243–260.

[106] http://www.goldenrice.org/Content3-Why/why4_facts.php, dostęp: 30.06.2017.

[107] http://www.philrice.gov.ph/golden-rice/qa/, dostęp: 30.06.2017.

[108] http://gmwatch.org/en/news/archive/2014/15250-golden-rice-myth-not-miracle, dostęp: 30.06.2017.

[109] M. Qaim, Impact Assessment of Golden Rice in India [w:] Golden Rice and Other Biofortified Food Crops for Developing Countries – Challenges and Potential, The Royal Swedish Academy of Agriculture and Forestry we współpracy z Bertebos Foundation, 2008.

[110] B. Rassas, Cost Analysis of the National Vitamin A Supplementation Programs in Ghana, Nepal, and Zambia, Arlington 2004.

[111] J. Wesseler et al., The Economic Power of the Golden Rice Opposition, „Environment and Development Economics”, vol. 19: 2014, no. 6, s. 724–742.

[112] http://gmo.blog.polityka.pl/2013/08/19/smutek/, dostęp: 30.06.2017.

[113] http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html, dostęp: 30.06.2017.

[114] http://www.greenpeace.org/poland/pl/wydarzenia/swiat/zoty-ry/, dostęp: 30.04.2017.

[115] Golden Rice Creator Wants to Live to See It Save Lives, „New Scientist”, vol. 220: 2013, no. 2941, s. 30, 31.

[116] P. Aerni, The Motivation and Impact of Organized Public Resistance against Agricultural Biotechnology [w:] Handbook on Agriculture, Biotechnology and Development, ed. S. Smyth et al., Cheltenham 2014, s. 256–276.

Rozdział 5

[117] S. Wang et al., Bt-Cotton and Secondary Pests, „International Journal of Biotechnology”, vol. 10: 2008, no. 2–3, s. 113–121.

[118] F. Qiao, Fifteen Years of Bt Cotton in China. The Economic Impact and Its Dynamics, „World Development”, vol. 70: 2015, no. C, s. 177–185.

[119] Y. Lu et al., Widespread Adoption of Bt Cotton and Insecticide Decrease Promotes Biocontrol Services, „Nature”, vol. 487: 2012, no. 7407, s. 362–365.

[120] P. Wan et al., The Halo Effect. Suppression of Pink Bollworm on Non-Bt Cotton by Bt Cotton in China, „Public Library of Science ONE”, vol. 7: 2012, no. 7, e42004.

[121] http://gmo.blog.polityka.pl/2014/09/17/rosliny-genetycznie-modyfikowane-sa-bezpieczne-dla-srodowiska-wyniki-badan-rzadowego-programu/, dostęp: 30.06.2017.

[122] J. Haegele et al., Transgenic Corn Rootworm Protection Increases Grain Yield and Nitrogen Use of Maize, „Crop Science”, vol. 53: 2013, no. 2, s. 585–594.

[123] W. Klümper et al., A Meta-Analysis of the Impacts of Genetically Modified Crops, „Public Library of Science ONE”, vol. 9: 2014, no. 11, e111629.

[124] G. Barrows et al., Agricultural Biotechnology: The Promise and Prospects of Genetically Modified Crops, „Journal of Economic Perspectives”, vol. 28: 2014, no. 1, s. 99–119.

[125] G. Brooks, P. Barfoot, Environmental Impacts of Genetically Modified (GM) Crop Use 1996–2015: Impacts on Pesticide Use and Carbon Emissions, „GM Crops & Food”, vol. 6: 2015, no. 2, s. 103–133.

[126] http://gmo.blog.polityka.pl/2016/04/11/uprawa-roslin-gm-szkodzi/, dostęp: 30.06.2017.

[127] G. Brooks, P. Barfoot, Environmental Impacts…, dz. cyt.

[128] http://weedcontrolfreaks.com/2017/04/gmos-and-herbicides-its-complicated/, dostęp: 30.06.2017.

[129] https://www.forbes.com/sites/jonentine/2014/09/17/the-debate-about-gmo-safety-is-over-thanks-to-a-new-trillion-meal-study/#516c37ab8a63, dostęp: 30.06.2017.

[130] http://www.pewinternet.org/2015/01/29/public-and-scientists-views-on-science-and-society/, dostęp: 30.06.2017; http://gmo.blog.polityka.pl/2015/03/15/konsensus-naukowy-ws-bezpieczenstwa-gmo/, dostęp: 30.06.2017; http://gmo.blog.polityka.pl/2015/09/15/prawie-3000-publikacji-dowodzi-bezpieczenstwa-gmo/, dostęp: 30.06.2017.

[131] CBOS, Polacy o bezpieczeństwie żywności i GMO, BS/2/2013, Warszawa, styczeń 2013; badanie przeprowadzono w dniach 30 listopada–6 grudnia 2012 roku na liczącej 1135 osób reprezentatywnej próbie losowej dorosłych mieszkańców Polski.

[132] Aspekty społeczne i prawne biotechnologii, red. T. Twardowski, Warszawa 2012.

[133] http://www.pewinternet.org/2016/12/01/public-opinion-about-genetically-modified-foods-and-trust-in-scientists-connected-with-these-foods/, dostęp: 30.06.2017.

[134] https://reason.com/archives/2011/12/27/whos-more-anti-science-republicans-or-de, dostęp: 30.06.2017.

[135] BBVA Foundation International Study on Scientific Culture Understanding of Science, 2012.

[136] B. McFadden et al., What Consumers Don’t Know about Genetically Modified Food, and How That Affects Beliefs, „The FASEB Journal”, vol. 30: 2016, no. 9, s. 3091–3096.

[137] S. Blancke et al., Fatal Attraction. The Intuitive Appeal of GMO Opposition, „Trends in Plant Science”, vol. 20: 2015, no. 7, s. 414–418.

[138] J. Haidt, Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka?, przeł. A. Nowak, Sopot 2014, s. 198–207.

[139] S. Scott et al., Evidence for Absolute Moral Opposition to Genetically Modified Food in the United States, „Perspectives on Psychological Science”, vol. 11: 2016, no. 3, s. 315–324.

[140] K. Gray et al., No Absolutism Here. Harm Predicts Moral Judgment 30 × Better than Disgust – Commentary on Scott, Inbar & Rozin (2015), „Perspectives on Psychological Science”, vol. 11: 2016, no. 3, s. 325–329.

[141] http://www.pewinternet.org/2015/07/23/an-elaboration-of-aaas-scientists-views/, dostęp: 30.06.2017.

[142] M. Ostrowski, Poprawianie Pana Boga, „Polityka” 2001, nr 35, s. 38–40.

Rozdział 6

[143] S. C. Kalichman, Denying AIDS. Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy, New York 2009.

[144] E. Bendyk, M. Rotkiewicz, Handlarze niepewności, uczciwi brokerzy, „Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Czas apokalipsy” 2013, nr 9, s. 92–94.

[145] https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/policy/publications/1999/10092.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[146] S. Ewan et al., Effect of Diets Containing Genetically Modified Potatoes Expressing Galanthus nivalis Lectin on Rat Small Intestine, „The Lancet”, vol. 354: 1999, no. 9187, s. 1353, 1354.

[147] http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/media/Hazards/Royal%20Commission%20on%20GM%20in%20NZ-Final.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[148] http://www.agbioworld.org/biotech-info/articles/biotech-art/pusztai-potatoes.html, dostęp: 30.06.2017.

[149] http://blogs.discovermagazine.com/loom/2012/09/21/from-darwinius-to-gmos-journalists-should-not-let-themselves-be-played/#.WPnULIjyjIU, dostęp: 30.06.2017.

[150] J. D. Prejean et al., Spontaneous Tumors in Sprague-Dawley Rats and Swiss Mice, „Cancer Research”, vol. 33: 1973, no. 11, s. 2768–2773.

[151] C. Snell et al., Assessment of the Health Impact of GM Plant Diets in Long-Term and Multigenerational Animal Feeding Trials. A Literature Review, „Food and Chemical Toxicology”, vol. 50: 2012, no. 3, s. 1134–1148.

[152] https://www.geneticliteracyproject.org/glp-facts/gilles-eric-seralini-activist-professor-face-anti-gmo-industry/, dostęp: 30.06.2017.

[153] S. Singh, E. Ernst, Lekarze czy znachorzy? Medycyna alternatywna pod lupą, przeł. J. Gładysek, Warszawa 2012, s. 89–136.

[154] https://www.geneticliteracyproject.org/glp-facts/gilles-eric-seralini-activist-professor-face-anti-gmo-industry/, dostęp: 30.06.2017.

[155] http://weedcontrolfreaks.com/2012/10/do-genetically-engineered-crops-really-increase-herbicide-use/, dostęp: 30.06.2017.

[156] http://blogs.discovermagazine.com/collideascape/2012/10/03/when-bad-news-stories-help-bad-science-go-viral/#.WPnaYIjyjIU, dostęp: 30.06.2017.

[157] http://weedcontrolfreaks.com/2017/04/gmos-and-herbicides-its-complicated/, dostęp: 30.06.2017.

[158] Obcy gen, TVN Polska, 2010.

[159] https://gmopundit.blogspot.com/2005/11/percy-schmeiser-and-seed-cleaners.html, dostęp: 30.06.2017.

[160] J. M. Smith, Nasiona kłamstwa. Czyli o łgarstwach przemysłu i rządów na temat żywności modyfikowanej genetycznie, przeł. J. Ilukowicz, Poznań 2007.

[161] https://gmopundit.blogspot.com/2007/11/kim-chances-yogic-flying-farce-in-wa.html, dostęp: 30.06.2017.

[162] R. Stefanicki, Imperium duszy i biznesu, czyli cena nirwany, „Gazeta Wyborcza” 2011, nr 270, s. 26.

[163] http://academicsreview.org/reviewed-content/genetic-roulette/, dostęp: 30.06.2017.

[164] http://www.huffingtonpost.com/jeffrey-smith/genetically-modified-soy_b_735528.html, dostęp: 30.06.2017.

[165] F. B. Brasil et al., The Impact of Dietary Organic and Transgenic Soy on the Reproductive System of Female Adult Rat, „The Anatomical Record”, vol. 292: 2009, no. 4, s. 587–594.

[166] M. M. Robin, Świat według Monsanto. Od dioksyn do GMO. Międzynarodowa korporacja, która pragnie naszego dobra, wstęp N. Hulot, przeł. P. J. Ilukowicz, Łódź 2009.

[167] M. Rotkiewicz, Ale GMO!, „Polityka” 2012, nr 15, s. 14–18.

[168] https://inspro.org.pl/polecamy/raport-gmo-z-czym-to-sie-je/, dostęp: 30.06.2017.

Rozdział 7

[169] https://www.opensecrets.org/lobby/clientsum.php?id=D000000055&year=2008, dostęp: 30.06.2017.

[170] https://www.opensecrets.org/lobby/, dostęp: 30.06.2017.

[171] D. Charles, Lords of The Harvest. Biotech, Big Money, and the Future of Food, New York 2001 (książka w pliku mobi).

[172] Tamże.

[173] http://www.skepticblog.org/2012/11/08/argumentum-ad-monsantium/, dostęp: 30.06.2017.

Rozdział 8

[174] L. Chalker-Scott, The Science Behind Biodynamic Preparations. A Literature Review, „HortTechnology”, vol. 23: 2013, no. 6, s. 814–819.

[175] Tamże.

[176] https://www.soilassociation.org/media-centre/press-releases/uk-organic-market-tops-2-billion/, dostęp: 30.06.2017.

[177] M. Barker, Muck and Mystery Unearthed!, http://swans.com/library/art19/barker125.html, dostęp: 30.06.2017.

[178] C. A. Bahlai et al., Choosing Organic Pesticides over Synthetic Pesticides May Not Effectively Mitigate Environmental Risk in Soybeans, „Public Library of Science ONE”, vol. 5: 2010, no. 6, e11250.

[179] http://redgreenandblue.org/2010/09/27/an-unlikely-pair-heavy-metal-and-organic-produce/, dostęp: 30.06.2017.

[180] https://www.ior.poznan.pl/19,wykaz-sor-w-rolnictwie-ekologicznym.html?tresc=42, dostęp: 30.06.2017.

[181] C. Smith-Spangler et al., Are Organic Foods Safer or Healthier than Conventional Alternatives? A Systematic Review, „Annals of Internal Medicine”, vol. 157: 2012, no. 5, s. 348–366.

[182] https://www.schweine.net/services/files/7_org.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[183] C. M. Benbrook et al., Organic Production Enhances Milk Nutritional Quality by Shifting Fatty Acid Composition. A United States–Wide, 18-Month Study, „Public Library of Science ONE”, vol. 8: 2013, no. 12, e82429.

[184] A. M. O’Donnell et al., Survey of the Fatty Acid Composition of Retail Milk Differing in Label Claims Based on Production Management Practices, „Journal of Dairy Science”, vol. 93: 2010, no. 5, s. 1918–1925.

[185] http://www.sciencemediacentre.org/expert-reaction-to-study-comparing-the-nutritional-content-of-organic-and-conventional-foods/, dostęp: 30.06.2017.

[186] Tamże.

[187] Tamże.

[188] D. Średnicka-Tober et al., Higher PUFA and n-3 PUFA, Conjugated Linoleic Acid, α-Tocopherol and Iron, but Lower Iodine and Selenium Concentrations in Organic Milk. A Systematic Literature Review and Meta-and Redundancy Analyses, „British Journal of Nutrition”, vol. 115: 2016, no. 6, s. 1043–1060; D. Średnicka-Tober et al., Composition Differences between Organic and Conventional Meat. A Systematic Literature Review and Meta-Analysis, „British Journal of Nutrition”, vol 115: 2016, no. 6, s. 994–1011.

[189] W. Moskal, Ekożywność jednak lepsza?, „Gazeta Wyborcza” 2016, nr 41, s. 18.

[190] V. Seufert et al., Comparing the Yields of Organic and Conventional Agriculture, „Nature”, vol. 485: 2012, no. 7397, s. 229–232.

[191] https://www.geneticliteracyproject.org/2016/07/25/organic-vs-conventional-farming-lower-environmental-impact/, dostęp: 30.06.2017.

[192] H. L. Tuomisto et al., Does Organic Farming Reduce Environmental Impacts? A Meta-Analysis of European Research, „Journal of Environmental Management” 2012, no. 12, s. 309–320.

[193] A. Trewavas, Urban Myths of Organic Farming, „Nature”, vol. 410: 2001, no. 6827, s. 409, 410.

[194] http://www.nytimes.com/2012/07/08/business/organic-food-purists-worry-about-big-companies-influence.html, dostęp: 30.06.2017.

Rozdział 9

[195] W. Davis, Dieta bez pszenicy. Jak pozbyć się pszennego brzucha i być zdrowym, przeł. R. Palewicz, Wrocław 2013 (książka w pliku mobi).

[196] Tamże.

[197] Tamże.

[198] Tamże.

[199] Tamże.

[200] J. Jones, Wheat Belly. An Analysis of Selected Statements and Basic Theses from the Book, „Cereal Foods World”, vol. 57: 2012, no. 4, s. 177–189.

[201] https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/12/this-is-your-brain-on-gluten/282550/, dostęp: 30.06.2017.

[202] W. Davis, Dieta bez pszenicy, dz. cyt.

[203] A. Levinovitz, Glutenowe kłamstwo. I inne mity o tym, co jemy, przeł. R. Madejski, W. Górnaś, Warszawa 2016.

[204] Tamże, s. 25.

[205] R. Ho Man Kwok, Chinese Restaurant Syndrome, „New England Journal of Medicine”, vol. 278: 1968, no. 14, s. 796.

[206] A. Levinovitz, Glutenowe kłamstwo, dz. cyt., s. 12.

[207] Tamże, s. 16.

[208] http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2006.356/pdf, dostęp: 30.06.2017.

[209] https://web.archive.org/web/20071017024754/www.cfsan.fda.gov/~lrd/fpaspar2.html, dostęp: 30.06.2017.

[210] http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2013.3496/abstract, dostęp: 30.06.2017.

[211] H. Butchko et al., Aspartame. Review of Safety, „Regulatory Toxicology and Pharmacology”, vol. 35: 2002, no. 2, s. 1–93.

[212] A. Levinovitz, Glutenowe kłamstwo, dz. cyt., s. 189.

Rozdział 10

[213] http://www.marklynas.org/2016/03/anti-gmo-anti-vaccination-campaigns-two-faces-movement/, dostęp: 30.06.2017.

[214] http://gmo.blog.polityka.pl/2014/08/05/eksperymentalny-lek-przeciw-wirusowi-ebola-powstal-dzieki-wykorzystaniu-gmo/, dostęp: 30.06.2017.

[215] E. Krawczyk, Historia ruchu antyszczepionkowego [w:] Zdrowie. Przewodnik Krytyki Politycznej, Warszawa 2012, s. 303–316.

[216] P. Offit, Deadly Choices. How the Anti-Vaccine Movement Threatens Us All, New York 2010.

[217] http://briandeer.com/wakefield/legal-aid.htm, dostęp: 30.06.2017.

[218] S. Mnookin, The Panic Virus. A True Story of Medicine, Science, and Fear, New York 2011.

[219] Tamże.

[220] https://www.rpo.gov.pl/pliki/12585351420.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[221] https://en.wikipedia.org/wiki/Deadly_Immunity, dostęp: 30.06.2017.

https://modnebzdury.wordpress.com/2009/10/06/list-prof-majewskiej-lokalizacja-konferencji-w-simpsonwood-selektywne-cytowanie-nie-spisek/, dostęp: 30.06.2017.

[222] https://www.rpo.gov.pl/pliki/12585351420.pdf, dostęp: 30.06.2017.

[223] https://modnebzdury.wordpress.com/2009/10/23/szkodliwosc-listu-prof-marii-majewskiej/, dostęp: 30.06.2017.

[224] https://nocompulsoryvaccination.files.wordpress.com/2013/05/general-parliament-letter.pdf, dostęp: 30.06.2017.

Zakończenie

[225] http://www.greenpeace.org/international/en/news/Blogs/makingwaves/were-not-backing-down-on-genetic-engineering/blog/10472/, dostęp: 30.06.2017.

[226] K. Shawn Smallwood, Comparing Bird and Bat Fatality-Rate Estimates among North American Wind-Energy Projects, „Wildlife Society Bulletin”, vol. 37: 2013, no. 1, s. 19–33.

[227] A. Apel, The Costly Benefits of Opposing Agricultural Biotechnology, „New Biotechnology”, vol. 27: 2010, no. 5, s. 635–640.

[228] G. D. Graff, The Political Economy of Agricultural Biotechnology Policies, „AgBioForum”, vol. 12: 2009, no. 1, s. 34–46.

[229] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016.

[230] http://www.telegraph.co.uk/news/earth/agriculture/crops/11661016/Campaigning-against-GM-crops-is-morally-unacceptable-says-former-Greenpeace-chief.html, dostęp: 30.06.2017.

[231] J. Kromdijk et al., Improving Photosynthesis and Crop Productivity by Accelerating Recovery from Photoprotection, „Science”, vol. 354: 2016, no. 6314, s. 857–861.

[232] P. Czapliński, Niecała prawda o post-prawdzie, „Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Wielkie post. Jak wyjść z kryzysu rzeczywistości” 2017, nr 1, s. 12–15.

[233] K. Zioło, Fałsze i mity, „Polityka” 2017, nr 29, s. 64–66.

Dodatek

[234] http://www.greenpeace.org/poland/pl/co-robimy/stop-gmo/pytania-i-odpowiedzi/, dostęp: 30.06.2017.

[235] http://gmo.blog.polityka.pl/2012/07/04/porownanie-technik-hodowlanych/, dostęp: 30.06.2017.

[236] http://gmo.blog.polityka.pl/2015/03/15/konsensus-naukowy-ws-bezpieczenstwa-gmo/, dostęp: 30.06.2017.

[237] http://gmo.blog.polityka.pl/2014/09/17/rosliny-genetycznie-modyfikowane-sa-bezpieczne-dla-srodowiska-wyniki-badan-rzadowego-programu/, dostęp: 30.06.2017.

[238] http://gmo.blog.polityka.pl/2015/09/15/prawie-3000-publikacji-dowodzi-bezpieczenstwa-gmo/, dostęp: 30.06.2017.

[239] http://gmo.blog.polityka.pl/2012/02/26/piractwo-na-roli/, dostęp: 30.06.2017.

[240] M. Qaim, Genetically Modified Crops and Agricultural Development, New York 2016.

[241] https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/4791, dostęp: 30.06.2017.

PRZYPISY

[1] GMO to skrót od genetically modified organism, czyli organizm zmodyfikowany genetycznie. Nazwa ta odnosi się nie tylko do roślin, ale do wszelkich organizmów żywych zmienionych metodami inżynierii genetycznej, a więc również bakterii, grzybów czy zwierząt. Jednak w mediach często skrót GMO występuje wyłącznie w kontekście żywności, a konkretnie jadalnych i uprawianych przez rolników roślin zmodyfikowanych genetycznie.

[2] Bardziej poprawną nazwą byłyby „rośliny GM”, czyli rośliny zmodyfikowane genetycznie za pomocą narzędzi inżynierii genetycznej, ale zdecydowałem się używać w książce określenia „rośliny GMO” ze względu na większą rozpoznawalność skrótu GMO.

[3] Ekologia to poważna nauka, której przedmiotem badań są (w dużym skrócie) oddziaływania pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między istotami żywymi. A ekolodzy to naukowcy specjalizujący się w ekologii. Dlatego nie należy mylić tych pojęć z ekologizmem, czyli z aktywnością społeczno-polityczną, ani z ekoaktywistami, a więc działaczami na rzecz ochrony środowiska, często niemającymi naukowego wykształcenia (i niekiedy głoszącymi tezy sprzeczne z wiedzą naukową), za to zatroskanymi stanem przyrody oraz chcącymi bronić dzikiej natury przed działalnością człowieka.

[4] Greenpeace International w swoich publikowanych co roku sprawozdaniach finansowych informuje, na jakie cele wydaje pieniądze. Łatwo więc policzyć – co też zrobiłem – ile do tej pory centrala organizacji przeznaczała na walkę z GMO.

[5] Kryzys został spowodowany przez gwałtowny wzrost cen ropy naftowej na światowych rynkach, wynikający z embarga państw zrzeszonych w Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (Organization of the Petroleum Exporting Countries, OPEC) zastosowanego wobec Stanów Zjednoczonych po wybuchu wojny izraelsko-arabskiej w 1973 roku, w której USA opowiedziały się po stronie Izraela.

[6] Czym jest biotechnologia? W przyjętej w 1992 roku na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro konwencji o różnorodności biologicznej ONZ biotechnologię zdefiniowano jako „zastosowanie technologiczne, które używa systemów biologicznych, organizmów żywych lub ich składników, żeby wytwarzać lub modyfikować produkty lub procesy w określonym zastosowaniu w celu wytwarzania dóbr lub usług”. Nie brzmi to najlepiej, ale da się ująć znacznie prościej [jak zrobili to N. Campbell i J. Reece, autorzy cenionego amerykańskiego podręcznika akademickiego pod tytułem Biologia, przetłumaczonego również na język polski (przekład zbiorowy, Poznań 2012)]: „Biotechnologia to wszystkie manipulacje dokonywane na organizmach lub ich elementach, prowadzące do wytworzenia użytecznych produktów”. Dziś przyjął się w literaturze podział biotechnologii na „kolory”. Zielona to badania i zastosowania w obszarze rolnictwa. Czerwona dotyczy medycyny, farmacji, diagnostyki i weterynarii (ocenia się, że dzięki biotechnologii będzie w najbliższych latach powstawać ponad połowa wszystkich produkowanych ma świecie leków). Natomiast biała obejmuje prace eksperymentalne i zastosowania w produkcji przemysłowej (np. biopaliwa, detergenty, enzymy potrzebne do wytwarzania serów) oraz ochronie środowiska (np. oczyszczanie ścieków za pomocą bakterii). Niektórzy wyróżniają jeszcze kolor niebieski, jako obszar zastosowań biotechnologii w środowisku wodnym (rzeki, morza czy jeziora), oraz fioletowy, czyli zagadnienia społeczne, prawne, filozoficzne i etyczne.

[7] Poza Niemcami, gdzie genetyka w niektórych środowiskach źle kojarzyła się z czasami nazistowskimi, kiedy propagowano czystość rasową. W latach 1985–1986 radykalna grupa feministek Rote Zora dokonała kilku ataków bombowych również na ośrodki naukowe związane z genetyką, między innymi na Instytut Genetyki Człowieka będący częścią Uniwersytetu w Münster.

[8] W latach 1974–1977 studiował w Tybindze i Berlinie Zachodnim filozofię, psychologię oraz socjologię, ale żadnego z tych kierunków nie ukończył.

[9] To stwierdzenie zapożyczyłem od profesora Pawła Golika z Uniwersytetu Warszawskiego, a padło ono podczas jednego z jego świetnych wykładów na temat GMO. Można to wystąpienie obejrzeć w serwisie YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=tJvnqe3EHWM, dostęp: 30.06.2017.

[10] Słowem „pestycydy” będę określał w książce wszystkie środki ochrony roślin, czyli służące do zwalczania chwastów, owadów i innych organizmów atakujących rośliny uprawne.

[11] Nie należy mylić odmian roślin uzyskanych przez człowieka i wykorzystywanych w rolnictwie (o trwałych i określonych cechach lub kombinacji jakichś cech – na przykład koloru i kształtu kwiatów lub owoców) z gatunkami biologicznymi. Gatunek w systematyce organizmów jest podstawową jednostką formalną organizacji świata ożywionego i jednocześnie najniższą z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w hierarchicznej strukturze klasyfikacji biologicznej. Odmiana do tej klasyfikacji nie należy.

[12] A bardziej fachowo mówiąc: genu w orientacji antysensowej, czyli odwróconej.

[13] Dla porównania: cała powierzchnia Polski to 31 milionów hektarów.

[14] Każda cząsteczka DNA zbudowana jest z połączonych ze sobą „rusztowaniami” i skręconych (jak schody) dwóch takich nici. Strukturę tę określa się w biologii jako „podwójną helisę”. Budowę DNA poznano w 1953 roku.

[15] Żywność organiczna nazywana jest w Polsce „żywnością ekologiczną”, ale ta pierwsza nazwa jest bardziej adekwatna. Rolnictwo organiczne ma bowiem niewiele wspólnego z ochroną środowiska naturalnego. Dlatego będę w niniejszej książce konsekwentnie używał słowa „organiczna”.

[16] Warto w tym miejscu również dodać, że około dziesięciu lat później pojawiły się publikacje wskazujące, że co innego może sprzyjać spadkowi populacji motyli monarchów w USA. Mianowicie skuteczna walka rolników z chwastami, czyli między innymi trojeścią, w tym za pomocą glifosatu. Tak więc to nie rośliny z cechą Bt, ale te odporne na herbicyd mogą przyczyniać się do ginięcia motyli. Aczkolwiek również w tej kwestii brak rozstrzygających dowodów: https://www.geneticliteracyproject.org/2015/03/17/monarch-population-rebounds-as-nrdc-sues-epa-for-not-stopping-armageddon-are-gmos-the-problem/, dostęp: 30.06.2017.

[17] Unia Europejska jest jednym z największych importerów i konsumentów roślin GMO na świecie. Każdego roku sprowadzamy około trzydziestu pięciu milionów ton głównie śruty sojowej (czyli zmielonych ziaren), ale także kukurydzy. Do Polski trafia około dwóch–dwóch i pół miliona ton soi GMO. I nie ma ani jednego państwa UE nieimportującego czegoś z listy ponad siedemdziesięciu różnego rodzaju autoryzowanych przez Komisję Europejską odmian roślin GMO. Na przykład w maju 2015 roku wydano za jednym zamachem zgodę na import dziewiętnastu nowych roślin uzyskanych metodami inżynierii genetycznej (siedemnaście rodzajów kukurydzy, soi, bawełny i rzepaku stosowanych jako żywność i pasza oraz dwóch rodzajów goździków). Gdy w 2015 roku Komisja Europejska zaproponowała nowelizację prawa dającą państwom członkowskim swobodę wprowadzania własnych zakazów importu nasion bądź śruty GMO, spotkała się z krytyką. Również ze strony Polski.

[18] Zgodnie z konwencją różnorodność biologiczna to zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich i słodkowodnych oraz w zespołach ekologicznych, których są częścią. Dotyczy ona różnorodności w obrębie gatunku (różnorodność genetyczna), pomiędzy gatunkami oraz różnorodności ekosystemów. Bioróżnorodność jest często stosowanym określeniem dla sumy gatunków lub ekosystemów analizowanych lub porównywanych obszarów.

[19] Powinien to być jeden z czterech napisów: „genetycznie zmodyfikowany”, „wyprodukowany z genetycznie zmodyfikowanego (nazwa składnika)”, „zawiera genetycznie zmodyfikowany (nazwa organizmu)”, „zawiera (nazwa składnika) wyprodukowany z genetycznie zmodyfikowanego (nazwa organizmu)”.

[20] Dokładnie rzecz biorąc: 0,9 procent składników danego produktu rozważanych osobno lub pojedynczego składnika.

[21] Precyzyjnie rzecz ujmując, chodziło o różne dotychczas hodowane odmiany kukurydzy (ponad dwieście), do których wprowadzono gen odpowiedzialny za produkcję bakteryjnej toksyny.

[22] Szczyt Ziemi 2002 (od 26 sierpnia do 4 września) został przygotowany przez Organizację Narodów Zjednoczonych, a jego głównym celem była dyskusja na temat globalnego zrównoważonego rozwoju. Szczyt zgromadził przywódców państw, przedstawicieli biznesu i organizacji pozarządowych. Przypadał w dziesiątą rocznicę Szczytu Ziemi 1992 w Rio de Janeiro.

[23] A na całym świecie osiemnaście milionów drobnych rolników uprawiało GMO w 2016 roku, http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/52/executivesummary/default.asp, dostęp: 30.06.2017.

[24] Nie udało mi się znaleźć aktualnych danych dotyczących kosztów projektu. W 2011 roku International Rice Research Institute (IRRI) otrzymał 10,3 miliona dolarów od Fundacji Billa i Melindy Gatesów na opracowanie oraz ocenę odmian złotego ryżu dla Bangladeszu i Filipin. Można więc zakładać, że obecny koszt projektu zamyka się w kwocie około 30 milionów dolarów.

[25] To, jak ogromny wpływ wywiera Rifkin na Greenpeace, pokazuje również poparcie przez ekoaktywistów jednej z technik uzyskiwania nowych odmian roślin (która po angielsku nazywa się marker assisted selection, w skrócie MAS). MAS to pewne usprawnienie klasycznych krzyżówek roślin. Rifkin zapowiadał, że postara się przekonać do tej techniki Greenpeace. I tak też się stało.

[26] Zastanawiałem się nad użyciem rzeczownika „negacjoniści”, ale słownik podpowiada, że negacjonizm odnosi się tylko do negowania istnienia nazistowskich obozów zagłady. Jednym z czołowych negacjonistów jest brytyjski pisarz i publicysta David Irving, szczególnie znany dzięki swoim książkom poświęconym tematyce II wojny światowej.

[27] Cytując za Wikipedią: „W hodowli in vitro zmienność somaklonalna odnosi się do hodowli komórek roślinnych lub tkanek roślinnych, w których następują genotypowe lub często także fenotypowe zmiany [czyli dotyczące różnych cech danego organizmu powstałych w wyniku oddziaływania genów i środowiska – przyp. M. R.] w porównaniu z rośliną wyjściową”.

[28] Między innymi: Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), Europejskie Towarzystwo Toksykologiczne, sześć komitetów naukowych Francuskiej Akademii Nauk, niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka i tamtejsze Federalne Biuro Ochrony Konsumenta i Bezpieczeństwa Żywnościowego, Australijsko-Nowozelandzka Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności, Krajowa Agencja Bezpieczeństwa Sanitarnego we Francji, Narodowy Instytut Zdrowia w Danii, Holenderska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności, Kanadyjska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności, Komisja Techniczna ds. Biobezpieczeństwa w Brazylii i Instytut Żywienia przy Rosyjskiej Akademii Nauk Medycznych.

[29] Dane z 2015 roku.

[30] Wydatki centrali tej organizacji na walkę z GMO wyliczyłem na podstawie jej rocznych sprawozdań publikowanych w internecie.

[31] Redakcja „Krytyki Politycznej” zachowała się w tej całej historii przyzwoicie, przepraszając za tekst Tomasza Piątka i publikując moją opinię: http://krytykapolityczna.pl/kraj/rotkiewicz-odpowiedz-superchwasta/, dostęp: 30.06.2017.

[32] Antropozofia (gr. ánthrōpos – ‘człowiek’, sophía – ‘mądrość’) jest współczesną formą gnozy wyrażającą się w dążeniu do transracjonalnego poznania bóstwa, przeciwstawiającą się jednostronności zarówno mistyki, jak i przyrodoznawstwa materialistycznego; antropozofia łączy wątki tradycji teozoficznej (teozofia), teorii ewolucji oraz gnostyczne interpretacje wypowiedzi mistyków chrześcijańskich, dokonane przez Rudolfa Steinera (źródło: internetowa Encyklopedia PWN).

[33] Międzyplonem nazywa się rośliny uprawiane po zbiorze plonu głównego (na przykład pszenicy), a zbierane przed siewem następnego. Są one stosowane jako zielony nawóz, gdyż rolnik pozostawia je w glebie. Uprawa międzyplonu zwiększa biologiczną aktywność i żyzność gleby, a jeśli stosuje się rośliny motylkowe (na przykład groch), to wzbogacają one glebę w azot (dzięki symbiozie z bakteriami, które wiążą ten pierwiastek).

[34] W tym występująca w polskich mediach GMO-denialistka doktor habilitowana Ewa Rembiałkowska.

[35] Nie należy tych danych mylić z liczbą niezaszczepionych dzieci w Polsce (nie wiadomo, ile dokładnie ich jest), gdyż rodzice mogą kilkukrotnie odmówić zaszczepienia tego samego dziecka.

[36] W 1978 roku odnotowano ostatni przypadek ospy prawdziwej, a dwa lata później uznano, że choroba została eradykowana, czyli skutecznie zwalczona na całym świecie. Stało się to dzięki powszechnym szczepieniom.